Арал тэнгис

"Арал тэнгис" нь энэ хуудсанд шууд холбогджээ. Өөр утгыг үзэхийг хүсвэл, Арал (Салаа утга)-г үзнэ үү.

Арал тэнгис. 1960 он

Арал тэнгис, 2003 он. 50 жилийн өмнөхтэй харьцуулахад тэнгисийн тал нь ширгэсэн байна

Арал тэнгис (каз. Арал теңізі, орос. Аральскοе мοре, Узбек хэл: Orol dengizi (Орол денгизи)) нь Төв Азид, Казакстан, Узбекистан улсын хооронд орших, эх газар дундын тэнгис юм. Уг тэнгис нь нэг га талбайд 1000 ба түүнээс олон аралтай учраас уг нэрийг авжээ. Кайнозойн галавын үед (21 сая жилийн өмнө) зэргэлдээх Каспийн тэнгис, тэр дундаа гадаад их далайтай холбоотой байжээ.

1960-аад оноос эхлэн Арал тэнгис нь маш хурдан ширгэж эхэлсэн нь хуучин ЗХУ-ын үед, Арал тэнгист цутгадаг Амударья, Сирдарья мөрний гольдролыг өөрчлөн урсгасантай холбоотой юм.

1960 онд 68,000 км² талбайтай, 1100 км³ усны нөөцтэй байсан уг тэнгисийн усны нийт эзэлхүүний 80% нь ширгэж, усаар бүрхэгддэг байсан гадаргуугийн 60% нь хуурай болсон байна. 1998 оны байдлаар тэнгисийн гадаргуугийн талбай 28,687 км², 2004 онд 17,160 км² болж багасcан ба 1960-аад онд 10 гр/л байсан усны давсжилт, мөн үед 45 гр/л болж нэмэгджээ. ОХУ, Казахстан, Узбекистан улс болон ОУХН-ын холбогдох байгууллагын оролцоотойгоор Арал тэнгис, түүний сав газрыг хамгаалах, нөхөн сэргээх арга хэмжээг 2010-2015 хооронд эхний шатанд хэрэгжүүлэхээр болжээ. Шинжээчдийн үзэж байгаагаар Амударья, Сирдарья мөрний гольдролыг сэргээн урсгасан ч усны төвшин нь наанадаж 200 жилийн дараа хуучин хэвэндээ орно, түүний ай сав газрын экологи нөхөн сэргэхгүй, хэтэрхий оройтсон арга хэмжээ хэмээн үзэж байна.

Гадаад холбоос

Commons: Арал тэнгис - зураг, дуу, бусад юмс

• Maps and Data of the Aral Sea Basin
• Kazakhstan Government and World Bank Project for Saving Aral Sea, 14 December 2006*
• BBC article by David Shukman on a study that finds high levels of DNA damage that could explain the region's abnormally high cancer rate; Muynak, Uzbekistan, 29 June 2004
• New Scientist article, 21 July 2003
• BBC article on planned dam, 29 October 2003
• BBC article on approved loan from World Bank, 09 April 2007
• EcoWorld article "Arctic to Aral", 6 November 2005
• Satellite images of the Aral Sea on NASA's Visible Earth website
• Earth Observatory: Rebirth island joins the mainland
• www.american.edu: Aral Sea Loss and Cotton
• Earthshots: Satellite Images of Environmental Change - U.S. Geological Survey
• Anthrax 'time bomb' ticking in Aral Sea, researchers say - CNN's report on bioweapons dump on Vozrozhdeniya Island
• Atlas of Our Changing Environment - United Nations Environment Programme.
• aral2006