Атеизм

Чөлөөт нэвтэрхий толь, Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
atheoi буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг

Атейзм буюу Шашингүйн үзэл гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.[1] Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атейзм гэдэг нь бурхан тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.[2][3] Өргөнөөр тайлбарлавал атейзм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.[3][4][5] Атейзмийн эсрэг[6][7] болох Тейзм гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.[7][8] Атейзмийн үзэлтэй хүнийг Атейст гэнэ.

Атейзм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (atheos) буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлтзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасч эхэлжээ. Өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлох болсон анхны хүмүүс 18-р зууны үед гарч ирсэн байдаг.[9]

Атейстууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атейзм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атейзмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атейстууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй[10][11] байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атейзм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонхи атейстууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атейзм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.[12]

Зарим шашин шүтлэгт атейзмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, Жайнизм, Буддизм, Хиндүизм, Паган хөдөлгөөнүүд[13] (Викка гэх мэт[14]), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй[15] байхад Хиндүзм нь атейзмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.[16]

Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.[17] Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атейстууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.[18] Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: АНУ-4 %, Итали-7%, Испани-11%, Их Британи-17%, Герман-20%, Франц-32% байдаг байна.[19] Харин Монгол улсад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.[20]

Үгний гарал болоод хэрэглээ[засварлах]

Эртний Грек хэлэнд atheos (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (asebēs) хэмээх үгийг өөрийн бурахныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурханыг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр atheos-ийг "atheistic" буюу "атейст талруугаа" гэж орчуулах нь бий. Цицеро нь тус үгийг латин хэлнээ atheos гэж хөрвүүлжээ. Анхны Христийн шашинтнууд, Эртний Грекийн шашинд итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ.

Атейст (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атейзм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атейст хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, деизм - 1675 онд, теизм - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ.

Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атейст хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атейст хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв.

18-р зууны сүүл үед Европт Атейзм-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон.

Зарим Атейстууд "Атейзм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис Letter to a Christian Nation номондоо:

Атейзм хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Хэн ч өөрийгөө зурхайч-биш, эсвэл алхемич-биш хэмээн тодорхойлдоггүй. Эльвис Пресли нь одоо хүртэл амьд явдаг, эсвэл харь гаригийн хүмүүс галактикаар аялж эгэл хүмүүсийн нутаг, малд гай учруулдаг хэмээх үзэлтэй хүмүүст тусгай үг хэрэглэдэггүй шүү дээ. Атейзм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.

Түүх[засварлах]

Дундад зуун ба Сэргэн мандалт[засварлах]

Европт Эртний дунд үед болон дунд үед шинжлэх ухааны үйл ажиллагаа цөөн байсан ба,харин шашин ба бурхан тэнгэр шүтэх нь түгээмэл байжээ. Энэ үед хүмүүс Христийн бурхан дотроо байгалийн хүчийг агуулдаг гэж үзэж харин бусад бурхадыг үл ойшоож эхэлжээ. Johannes болон хэсэг бүлэг хүмүүс болох Иоанн Скот Эриугена, Давид Динан, Бенагийн Амальрик, Чөлөөт сэтгэлгээний ахан дүүс (Brethren of the Free Spirit) нар христийн үзэл бодолд итгэдэг байжээ. Кузагийн Николас нар нь "мэддэггүйг суралцах" гэсэн утгыг хүмүүст тайлбарлахдаа бурхан бол хүнээс хамаагүй өөр илүү дээд түвшинд байдаг хүн бол яагаад ч бурханыг бүрэн хэмжээнд мэдэж чадахгүй гэв. Уильям Оккам нар хэлэхдээ хүний мэдлэг нэг л төрлийн зүйлээс хэтэрч чаддаггүй нийгмээс бурхан шиг зүйлийг ойлгож үл чадна гэв. Оккамийн шавь нар болох Жон Маиркорт, Николас Аутрекорт нар энийг цааш нь гүнзгийрүүлэн судалсан. Итгэл ба шалтгааны хоорондын ялгааг бурханд итгэгчид батлахад үр дүнгээ үзүүлсэн гэж Жон Уиклиф, Ян Гус, Мартин Лютер нар үзжээ.

Сэргэн мандалт нь эрх чөлөөтэй сэтгэн бодоход ихээр нөлөөлсөн. Леонардо да Винчи нь тайлбарыг туршилтын замаар олохыг хүсч шашны мэдлийн хийсэн тайлбарыг эсэргүүцэж байв. Энэ үед амьдарч байсан шашин, Католик сүмийн шүүмжлэгч нарт Никколо Макиавелли, Бонавентюр Деперье, Франсуа Рабле нар тооцогдоно.

Орчин үеийн эхэнд[засварлах]

Сэргэн мандалтын үед Католик шашны үзэлд автсан хүмүүс шинэ шашинд итгэгсэд, сүм хийдүүд олширсон. Үүний зэрэгцээ Христийн шүүмжлэгч нар ч 17 ба 18-р зуунд, ялангуяа Франц ба Англид олширчээ. 17-р зууны сүүлчээр шинжлэх ухаанд итгэгсэд нилээн ихсэж хүмүүс шашныгэсрэгээр хүлээж авдаг болсон. Тэр дундаас Жон Толанд гэдэг ухаантан алдартай байв. Matthias Knutzen 1674 онд 3 удаа шашны шүүмжлэл бичсэн. Бараг бүтэн хагас зууны дараа түүнтэй ижил бас Францын лам Jean Meslier гарч ирсэн.

Knutzen, Meslier болон тэдгээрийн адил Baron Holbach, Jacques Andrew Naigeon нар энийг олон талаас нь боддог сайн шинжлэх ухаанчид байв. Гүн ухаантан David Hume байгалийн хүчний нөлөөтэй дүгнэлт гаргасан. Францын хөдөлгөөний үеэр Францчуудын том зорилт бол нийгмийн болон төрийн хуулиа хүндлэх ёстой гэв. Үүнээс үүдэн францад улс төртэй холбоотой олон бослого гарсаны үүднээс шинжлэх ухаантны бүлэг захиргаагаа алдсан.

Эртний дундад зууны үеийн сэргэн мандалт[засварлах]

Jacobins бол шалтгаан болон шинжлэх ухааны талаас баталж чаддаг зүйлд итгэдэг хүн байсан ба анх шинжлэх ухаанаар баталсан хөдөлгөөнийг баталсан болно (Шинэ франц шашин). Эдгээр хүмүүсийн заримийнх нь нэг болох Jacques, Hubert, христийн онолд, шашний хөдөлгөөн болох бурхан шалтгаантай юм хийдэг гэсэн санаагаа дэлгэрүүлэхийг оролдсон. Энэ 2 хөдөлгөөн Францад христийн шашны эсрэг байсан. Энэ хөдөлгөөн нь 3 жилийн дараа зогссон. Шалтгаан нь төлөөлөгч Jacques, Hubert нар цаазаар авхуулсан юм. Гэхдээ энэхүү цаазаар авалтууд нь Thermidorian-ээр дууссан. Napoleonic үед Францын нийгэм шинэчлэгдэж Италируу дамжсан. 19-р зуунд шинжлэх ухаанчид нийгэм болон улс төрд тус нэмрээ оруулж олон улсын нийгмийн хөдөлгөөн болох Risorgimento Италид 1848 онд олон улсын социалист хөдөлгөөн өрнөсөн.

19-р зууны дундуур шинжлэх ухаанчид нилээн алдартай болсон шалтгаан нь чөлөөтэй сэтгэгчдийн нөлөөллөөс болсон. Ихэнх Герман эрдэмтэд тухайн үед энэхүү хөдөлгөөнд итгэдэггүй байсан. Тэдгээр нь Ludwig Feuerbach, Arthur Schopenhauer, Max Stirner, Karl Marx, Friedrich Nietzsche нар юм. 1900 оноос Улс гүрнүүд атейзмыг ойлгож эхэлжээ.

Шинжлэх ухаанчид 20-р зуунаар ихэнх нь нийгэмд танил болж эхэлсэн. Хүмүүс шинжлэх ухааныг эерэгээр хүлээж авах болсон ба шинжлэх ухаанчидад судалгаа шинжэлгээ хийх замыг нь чөлөөтэй болгожээ.Bertrand Russell нь бурханд үл итгэдэг эсэргүүцдэг. Ludwig Wittgenstein Байгалын хэл физикийн хэлийг тус тусад нь тайлбарлажээ. A.J. Ayer шашныг үгүйсгэж шинжлэх ухааныг тодруулахыг эрмэлздэг. Үүнтэй холбогдуулан Livi Struass энэ шашны хэлээр бол бурхан байхгүй зөвхөн хүн сэтгэл санаагаараа дагадаг гэж тодорхойлжээ. J.N.Findlay and J.J.C.Smart нар нь бурхан байгаа гэдэг итгэл заавал хүнд хэрэггүй гэж маргалдсан John Dewey байгалын ххүчид итгэдэг хүн бүх юм байгалын тохиролцоон дээр тогтдог, бурхан байх шаардлагагүй гэж үздэг. XX-р зуунд бас Marx and Engels улс төрийн хувьд тогтолцоо нь ихэссэн . Оросын хөдөлгөөний дараа шашны эрх чөлөө нилээд ихэссэн гэхдээ хэдхэн жил л үргэлжилсэн.

Тодорхойлолтууд ба холбоотой үг хэллэгүүд[засварлах]

Зохиолчид нь Атейзмыг хэрхэн хамгийн сайнаар ангилах талаар санал зөрдөг үүнд ямар нэг ер бусын нэр ангилал гаргаж ирэх. Өвөрмөц тодорхой нэгэн ангилал. Атейзмын ялгаатай хэлбэрүүдийг гаргахын тулд хэд хэдэн Категоруудыг гаргаж ирсэн байдаг

Хамрах хүрээ[засварлах]

Атейзмыг тодорхойлоход зарим хувирал өөрчлөлтүүд болон тодорхой бус зүйлс багтаж байв. Энэ нь god болон deity-г хэмээх үгнүүдийг тодорхойлоход хүндрэлтэй байв god болон deity-г хэмээх үгнүүдийг олон утга нь Атейзмын өөр өөр үзэл санааг тодорхойлоход үндэс болдог.

Эсрэг, сөрөг гэх[засварлах]

Филсофичид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атейзм-ийг сөрөг Атейзм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атейзм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атейзм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангилалийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атейзм биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атейзм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атейзм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг филосопи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атейзмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атейзмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. Шотландын философич Ж.Смарт бас өөрийгөө Афист гэж үздэг хүмүүс өөрсдийгөө үл мэдэгдэгч шуналтай гэдэг учир нь бодит бус философоос үүдэлтэй ба тэр гагцхүү математик болон томьёонд итгэдэг хэмээн тайлбарлажээ. Зарим Атейзм авторуудын авч үзвэл тухайлахад Рачард Даукин theist (фий)-үзлийг илүүд авч үздэг үл мэдэгдэгч болон Атейзмын байр суурь нь бурхан байдаг хэмээх үзлийн магадлал нь бага байдаг.

Боломжгүй хэмээх тодорхойлолт[засварлах]

18-р зуунаас өмнө нь бурхан байдаг хэмээх үзэл нь баруун ертөнцөд нилээд түгээмэл байсан ба үүний хамт үнэн зөв Атейзм орж хайсан асуулт гарч ирсээр байв. Үүнийг Фистик инчантизм гэж нэрлэдэг байсан ба хүн төрөлхтөн төрсөн цагаасаа эхлэн бурханд итгэдэг гэх үзэл энэ үзлийг Атейзмууд үгүйсгэсээр л байв. Мөн Атейзмыг цагийн явцад бурханд итгэдэг болно хэмээн үзэж байв. Атейзмууд оршуулгын үйлийг өөрчлөх буюу аврах хамгаалахад Атейзмууд оролцдоггүй гэх үзэл байв. Энэ үзлийн зарим хэсэгт шашны давуу тал нь шашинлаг үзэл нь хүн төрөлхтөны хүнд хэцүү бэрхшээлийг даван туулахад нь тус дөхөм болдог гэж үзэж байлаа. Other usage of the term ‘positive atheism’-эерэг атейзмыг хэрэглэж байсан бусад үе Дээр дурдсанаар сөрөг ба эерэг атейзмын үе нь филсофийн уран зохиол болон сул дорой (Weak) ба хүчтэй хатуу (strong) атейзмын үед л хэрэглэгдэж байлаа. Хэдий тийм ч Гопаражу Рамачандрагийн бичсэн “Эерэг атейзм” ном нь анх 1972 онд хэвлэгдсэн ба маш олон янзын хэлцээр хэрэглэгдэж байжээ. Шашинтай зэрэгцэн hierarchical систем өсөхын хэрээр Гора нь шашингүй Энэтхэгчүүдэд зөвлөхдөө эерэг философийг эсрэг утгатай философи юм хэмээн тайлбарлаж байв. Эерэг атейзм нь тодорхойлогдохдоо зарчмын хувьд зөв зүйтэй тиймээс хүмүүс үүнд нь итгэх гол шалтгаан нь болдог, мөн бусдадаа энэ талаар ярьж өгөх мөн хэн нэгэндээ зөв талаасаа итгүүлэж үнэмшүүлэхэд оршиж байв. Philosophical concepts –Философи санал. Атейзм үзлийг практик ба онолын үүднээс оновчтой тайлбарлах нэвтрүүлэх.

Философийн ойлголтууд[засварлах]

Практик атейзм[засварлах]

Практик буюу праматик атейзмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атейзмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа.

Практик атейзм нь дараахь хэлбэртэй байна.

  • Шашны оновчгүй байх – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй.
  • Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдэээс ангид байх..
  • Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх.
  • Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх.

Онолын атейзм[засварлах]

Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолал атейзм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм.

Эпистеимологик маргаан[засварлах]

Эпистеимологик маргаан нь хүмүүсийн бурханаа байдаг эсэх талаар түүнийг тодорхойлж чадахгүй байгаа маргаан юм. Эпистемологик атейзмын үүсэл нь agnosticism- анх үүдэлтэй ба энэ нь маш олон янзын хэлбэрүүдтэй. Оюун санааны философчид шашин судлал нь өөрөө дэлхий ертөнцөөс ангид асуудал ба нэг нь гагцхүү хүний оюун санаад оршин байдаг юм. Энэхүү agnosticism зарчмын хэлбэрийн дагуу түүний перспектив хязгаар нь бурханы оршин байгаа итгэх зарчмаас хамгаалж байдаг. Кантын бодит agnosticism болон Enlightement нь гагцхүү хүний бодит мэдлэгт тулгуурласан байхыг илэрхийлэх ба энэ үзлээс үзхэд энэхүү атейзмын хэлбэр нь бурхан байхгүй гэж тайлбарладаг.

Skepticism- Хүний үзэл санаанд тулгуурласан нь ямар нэгэн зүйл боломжгүй гэх санааг илэрхийлдэг. Тиймээс хэн ч бурхан байдаг гэдгийг мэдэж чадахгүй юм.

Agnoticism-кувасрилай нь атейзмд эргэлзээтэй байдаг. Энэ нь бие даасан үндсэн үзэл юм. Атейзм нь маргаануудыг Эпистолдогикийн Онтологикийн Логик позитивзм ба ignogticism тодорхой бус утгагүй гэх санааг илэрхийлдэг тухайлахад “Бурхан ба Бурханы хамгийн хүчирхэг” гэх үзэл санаанууд багтсан.

Ишлэл[засварлах]

  1. Rowe, William L. (1998), "Atheism", in Edward Craig, Routledge Encyclopedia of Philosophy, Taylor & Francis, ISBN 9780415073103, <http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false> (retrieved on 2011-04-09)
  2. 3.0 3.1 Simon Blackburn, ed. (2008), "atheism", The Oxford Dictionary of Philosophy (2008 ed.), Oxford: Oxford University Press, <http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278> (retrieved on 2011-12-05)
  3. Religioustolerance.org's short article on Definitions of the term "Atheism" suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for "atheism") first list one of the more narrow definitions.
    • Runes, Dagobert D.(editor) (1942 edition). Dictionary of Philosophy. New Jersey: Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library. ISBN 0-06-463461-2. Retrieved on 2011-04-09. “(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought”  – entry by Vergilius Ferm
  4. "atheism", Oxford Dictionaries, Oxford University Press, <http://oxforddictionaries.com/definition/atheism> (retrieved on 2012-04-09)
  5. Definitions: Atheism. Department of Religious Studies, University of Alabama. 2011-04-09-д хандсан. Загвар:Dead link
  6. 7.0 7.1 (1989) Oxford English Dictionary, 2nd. “Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism” 
  7. Merriam-Webster Online Dictionary. 2011-04-09-д хандсан. “belief in the existence of a god or gods”
  8. Armstrong, Karen (1999). A History of God. London: Vintage. ISBN 0-09-927367-5. 
  9. Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". The Oxford Companion to Philosophy. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0.
  10. Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in Martin 2007, pp. 122–131.
  11. Stenger 2007, pp. 17–18, citing Parsons, Keith M. (1989). God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism. Amherst, New York: Prometheus Books. ISBN 978-0879755515. 
  12. Carol S. Matthews (19 October 2009). A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two. William Carey Library. ISBN 9780878083640. “Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).” 
  13. Carol S. Matthews (19 October 2009). New Religions. Chelsea House Publishers. ISBN 9780791080962. “There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term God is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.” 
  14. Kedar, Nath Tiwari (1997). Comparative Religion. Motilal Banarsidass. ISBN 81-208-0293-4. 
  15. Chakravarti, Sitansu (1991). Hinduism, a way of life. Motilal Banarsidass Publ.. ISBN 978-81-208-0899-7. Retrieved on 2011-04-09. “According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one.” 
  16. Zuckerman, Phil (2007). Martin, Michael T: The Cambridge companion to atheism. Cambridge, England: Cambridge University Press. ISBN 0-521-84270-0. Retrieved on 2011-04-09. 
  17. Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005. Encyclopædia Britannica (2005). 2007-04-15-д хандсан.
    • 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion).
    • 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so.
  18. Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll. Financial Times/Harris Interactive (2006-12-20). 2011-04-09-д хандсан.
  19. 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн