Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого

Чөлөөт нэвтэрхий толь, Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Бослого, мөргөлдөөн
Хамаарах дайн: Зэвсэгт бослого
Огноо 1932 оны 4 сарын 11 - 10 сар
Байрлал Монгол улс, Хөвсгөл, Архангай, Завхан, Өвөрхангай аймаг
Үр дагавар Зэвсэгт бослогыг хүч хэрэглэн дарсан ба толгойлогч нарыг нь шийтгэсэн.
Байлдагч талууд
Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg БНМАУ-ын төр, засгийн газар,Монголын Ардын арми болон Дотоодын хамгаалах газарын цэргийн ангиуд
Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg ЗХУ-ын цэргийн ангиуд, нисэх отряд, хуягт танкийн хэсэг
Эд хөрөнгөө хураалгасан зэвсэглэсэн чинээлэг ардын аж ахуйтнууд, лам нар, Хэргэм зэрэг, эрх ямбаа хасуулсан хошуу засаг ноёд-тайж нар, нам, эвлэлийн гишүүд асан Мөн эрүүгийн оргож, боссон ялтнууд
Удирдагчид
Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svgД.Өлзийбат,
Б.Намсрай,
Ж.Малж,
Ц.Гиваапил,
Сайд А.Содном
Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg Судец
Ч.Самбуу дүвчин,
Ц.Жамц,
Б.Түгж,
Ногоон малгайт Дамдинсүрэн,
Бор гэгээн Самдан,
Б.Жамсрандорж,
Шадав
Цэргийн хүч
1300 цэрэг,
Р-1 нисэх онгоц-3,
Р-5 нисэх онгоц-10,
5 танк,
10 хуягт машин,
пулемёт
13 отрядын 5000 гаруй ард, лам, тайж,
Хохирол
цэрэг, энгийн ардууд зэрэг нийтдээ 1800 гаруй хүн босогчдод алагдсанаас 407 хүний зүрхийг амьдаар нь сугалж, 1200 гаруй хүнийг 30 гаруй аргаар тамалж алсан. бослогод оролцсон 1500 гаруй хүн амь үрэгдсэн бөгөөд тулалдаанд 500 гаруй хүн, цэргийн шүүхээр 612 хүнийг буудсан. Нийтдээ 4200 хүн алагдсан

Эхлэл[засварлах]

Монголд тухайн үед явуулсан малчдыг хүчээр хамтралжуулах, тайж, лам нар болон баячуулын талаар баримталсан алдаатай бодлогоос уламжлан нийт хүн амын дунд дургуйцал, эсэргүүцэл ихээр тархсан байна. Зарим нутагт хилийн чанадад дүрвэн гарах явдал олныг хамарсан бөгөөд бүрэн бус мэдээгээр 30 гаруй мянган хүн үүнд хамрагдсан байна. Мөн янз бүрийн аргаар эсэргүүцэх улмаар зэвсэглэн тэмцэх, гадаад улсуудтай холбоо барих хүртэл асуудлууд гарч байжээ. энэ үед өвөрмонголд байсан түвдийн Бачин Богд ламтай холбоо барих оролдлого гарч байсан бөгөөд зэвсэгт бослогын үеэр Банчин Богд ламтай хлбоотой янз бүрийн цуурхал гарч байсан байна. Aрд түмний эсэргүүцэл даамжирсаар 1932 оны 4 сарын 11-д Хөвсгөл аймгийн Рашаант сумын Хялганатын хүрээнд 100 гаруй лам, ардууд зэвсэглэн босож сум, хамтралын төвийг дайран довтолсноор энэхүү зэвсэгт бослого эхэлсэн байна.

IX Банчин Богд ламын зураг

Бослогын явц, түүнийг дарсан нь[засварлах]

Босогчид Рашаантын хүрээг эзлэн "Очирбатын яам" нэртэйгээр бослогын төвийг Чойжин Эрэгдэндагва, Тайж Дандар, залан Жамсрандорж нарын бүрэлдэхүүнтэй зохион байгуулж, лам, ардуудыг цэрэгт дайчлан "шар цэрэг" гэж нэрлэн аравт, тавьт, зуутын зохион байгуулалттай цэргийг зохион байгуулж эхэлсэн байна. Бослого маш хурдан тархаж олон тооны сум, хамтралын төв бүхий өргөн уудам нутагт тархсан байна. Босогчид бороохой, ташуур, цахиур болон бусад олон төрлийн галт зэвсгүүдээр зэвсэглэсэн байсан бөгөөд сум, хамтралын төвүүдийг эзлэн, байшин барилга зэргийг устгаж, албан хаагч, идэвхитэн болон жирийн малчдыг хүртэл харгис аргуудаар тамлан зовоож, алж байсан. Бослогод лам, тайж нараас гадна жирийн малчид, нам, эвлэлийн гишүүд тэрчилэн сум, хамтралын дарга, удирдах албан тушаалтан зэрэг төрийн албан хаагч нар оролцсон байна. Бослого нь тухайн үеийн Архангай, Өвөрхангай, Завхан, Хөвсгөл аймгийн нийт нутаг, Өмнөговь, Говь-Алтай аймгийн зарим хэсгийг хамарсан байна. Босогчдын эсрэг байнгын цэргийн ангиудыг нисэх онгоц, хуягт механикжуулсан нэгтлүүдийн дэмжлэгтэйгээр оруулсны хүчинд 8 сар гэхэд босогчдын үндсэн хүчийг бут цохисон. Босогчид нь нийтдээ 3000 орчимхүн байсан гэж үздэг ба тэд нар харьцангуй муу зэвсэглэсэн байсан боловч Хөвсгөл аймгийн төв Мөрөн, Архангай аймгийн төв Цэцэрлэг мандал зэргийг дайран эзлэх оролдлого хийж байсан байна. Нисэх онгоц, танк, хуягтын дэмжлэгтэй байнгын цэргүүд нь 1932 оны 10 сар гэхэд бослогыг үндсэнд нь дарж, толгойлогч нарыг баривчилсан байна.

Үр дүн, хохирол[засварлах]

Бослого нь тухайн үеийн монголын төр, засгийн эрхийг барьж байсан МАХН-ыг өөрийн бодлогыг хянан үзэхэд хүргэсэн бөгөөд монгол улсын нийгэм-эдийн засагт асар их хор хохирол учруулсан байна. Зэвсэгт босогчид нь 45 сумын захиргааг сургууль, соёл хүн, мал эмнэлэг, худалдаа хоршооны хамт устган дээрэмдэж албан хаагчдыг нь шар цэрэгт явахгүй гэвэл буудан алах буюу зүрхийг сугалж тугаа тахих эсвэл бууны ам долоолгож тангараглуулаад шар цэрэг болгодог байжээ.Зэвсэгт бослогыг толгойлсон жанжнууд 407 хүний зүрхийг сугалж, тугаа тахих зэргээр 30 гаруй харгис хэрцгий аргаар 1200 хүнийг тамлан алжээ. Харин бослогыг дарах явцад зөвхөн 4-7 сард 700 гаруй босогч тулалдаанд алуулсан бол 16 удаагийн тулалдаанд 500 гаруй босогчдыг уcтган цэргийн хээрийн шүүхээр 612 хүнийг буудан алсан байна. Бослогын үеэр нийтдээ 4000 гаруй хүн амь үрэгдсэн байна. Бослогын толгойлогч Чимэдийн Самбуу, Цэдэнгийн Жамц, Самбуугийн Буриад, Батболдын Түгж, Баатарын Аюурзана, Чимэддорж, Ширэндэв, Жамсрандорж, Вандансүрэн, Бямба, Ёндон, Бат-Очир, Тогоо, Лхаажав, Агваандорж, Буяндэлгэр, Очиржанцан (хүүхэд) Магнай, Сумъяа, Самбайдив, Жур, Түмбаяр, Норовсамбуу, Бадрах, Тарваа, Бадамжав, Дармаа, Пүрэвцэрэн, Төгөлдөр, Сэдбазар, Шагдар, Долгор, Очирбат, Аюурзана, Дэндэв, Цэрэндамба, Төмөрбаатар, Түдэв, Санжмятав нарын 39 хүнийг дотоодыг хамгаалах газар мөрдөн байцааж шүүхэд шилжүүлсэн ба Улсын Дээд шүүхээс 6 хүнийг суллаж, 15 хүнийг хорих, 18 хүнийг хуулийн дээд хэмжээгээр шийтгэхээр шийдвэрлэсэн байна.Зэвсэгт бослого нь бараг таван сар үргэлжилж, тухайн үеийн дөрвөн аймгийн олон сумыг хамрав.зэвсэгт бослого дарагдсан боловч дахин гаргах нууц ажиллагаа 1938 он хүртэл явагдаж байсан нь илэрч устгагджээ. БНМАУ-д зэвсэгт бослого дахин гаргах оролдлого бүтэлгүйдсэн учраас гадаадын түрэмгийлэгчид зүүн хилийн будилаанууд, улмаар 1939 онд Халх голын байлдаан гаргасан байна.Зэвсэгт бослогоос учирсан хохирол бол мэддэггүй, мэдэхийг хүсдэггүй зарим хүний үгүйсгэж, гуйвуулж ярьж бичдэг шиг маргаад өнгөрч, мартаад орхиж болохгүй асуудал мөн.Зэвсэгт бослого нь “Ардын бослого” гэж тайлбарлагчид ардын төр засгаа устгах нь зөв байсан гэж арай хэлж бичиж зүрхлэхгүй биз.Зэвсэгт бослогыг дарсан нь 1939 оны Халх голын байлдааны ялалттай бараг дүйцэх ач холбогдолтой атал түүнийг гуйвуулснаас түүх будилаантаж, залуу үеийг төөрөгдүүлж, эх оронч үзэл санааг нь бууруулах хор холбогдолтой болж байгааг анхаарч үнэн зөв ойлголттой болгох шаардлага тавигдаж байна.

Энэ бүхнээс үндэслэж санал дэвшүүлбэл[засварлах]

  1. Хэлмэгдсэн лам нар голдуу олон мян ган хүнийг цагаатгаж, нөхөн олговор олгох хариуцлагатай, нэр хүндтэй ажлыг дайчин шуурхай шийдвэрлэсэн ЦАУЗБУК-т талархлаа илэрхийлье. Харин Ёнзон хамба Лувсанхаймчигийн хэргийг тусгаар лаж түүний мэдүүлгийг бүхэлд нь үгүйсгэхгүйгээр Түвдийн Банчин Богд, гадаа дын тагнуулын холбоотойгоор нууцаар удирдалцсан эсэхийг гүнзгийрүүлэн судалж, хянан үзэх шаардлагатай гэж бага зэрэг судалсны хувьд үздэг. Бас цагаатгах ажлыг толгойлогчдыг цагаатгахаас өмнө цагаатгах хууль зүйн үндэслэл бүрэн байсан холбогдогч, хамаарагчдаас эхэлсэн бол зөв зүйтэй, илүү оновчтой байх байсан болов уу гэж боддог юм.
  2. Олон мянган хүнийг хэлмэгд үүлс нийхээ төлөө Монгол Улсын төр засаг, эрх баригч байсан МАХН / МАН/ ард түмнээсээ уучлалт гуйсан шиг Шамбалын шар цэргийн дайны учруулсан хохирол, 6000 орчим хүнийг алж, алуулсны төлөө зэвсэгт бослогыг дарсны 80 жилийн ойг тохиолдуулан монголын бурхан шашны төв нүглээ наманчилж буян үйлдэж сүсэгтэн олон, ад иргэдээсээ уучлалт гуйж, тэдэнд зориулсан суварга босгож, сургамж болгох.
  3. Төр, засгаас энэ ойг баяр ёслолын хэмжээнд биш гэхэд судалгаа сурталчилгааны оновчтой тодорхой ажлуудыг зохиож залуу хойч үедээ түүхийн үнэн зөв ойлголт, мэдлэг хүмүүжил олгох талаар шийдвэр гаргахыг 1932 онд амь нас, эрүүл мэнд, ахуй амьдралаар хохирсон хүмүүсийн ар гэрийнхнийг төлөөлж хүсэн хүлээж байна.

Мөн үзэх[засварлах]

Хавсралт[засварлах]