Буриад
-
Энэ хуудсанд ард түмний талаар өгүүлнэ. Улс орны тухай хайсан бол Бүгд Найрамдах Буриад Улс холбоосыг дарна уу.
 |
|||||||||
| Бүгд тоо | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 540 мянга гаруй | |||||||||
| Төвлөрсөн газар орон | |||||||||
|
|||||||||
| Хэл аялгуу | |||||||||
|
төрөлх Буриад хэл (магадгүй Буриад Монгол хэл, Монгол хэлний Умард аялгуу)-нээс гадна бүр илүүгээр Орос хэлээр хэлэлцэж байгаа |
|||||||||
| Шашин шүтлэг | |||||||||
|
дийлэнх олонх нь Буддын, тодруулбал Шарын шашны шүтлэгтэй, цөөн гэвч Бөөд даатгалтай |
|||||||||
| Төрөл ард түмэн | |||||||||
|
бусад Монгол угсаатан, тэр дотроо Барга |
(1840 оны номын зураг)
| Хадмал | |
| Монгол үсгээр |  |
|---|---|
| буриад кирилл. | буряад |
| монгол кирилл. | буриад |
Буриад[3] — Монгол угсаатны эртний нэгэн аймаг, Монгол үндэстний одоогийн нэгэн ястан, язгуурын Монгол хэлт ард түмэн. Одоо цагт Буриадууд 3 улсад тархан суудаг. Орос болон Монгол улсад "Буриад", Хятад улсад "Монгол" гэх нэрээр хүн амын бүртгэлд бүртгэгддэг. Орост 461,389[4], Монголд 45,087[5], Хятадад 10,000 орчим Буриад хүн бий. Буриадууд унаган нутагтаа ОХУ-ын холбооны нэгж Бүгд Найрамдах Буриад Улс байгуулж чаджээ.
Агуулга |
Нэр [засварлах]
Монгол Кирилл үсгээр "Буриад" эсвэл "Буриад Монгол", Буриад Кирилл үсгээр "Буряад" эсвэл "Буряад Монгол" гэж бичээд араас нь "зон", "ястан", "ард" юм уу олон тооны дагавар залгаж хэвшсэн. Оросоор "Бурят", олон тоогоор "Буряты" гэж бичдэг. Харин Цахар, Үзэмчин нар "Бураад", Халимагууд "Бүрэд", зарим Буриад аялгаар "Баряад" гэж дууддаг.
Буриад гэдэг нэр түүхэнд анх тэмдэглэгдсэн нь 1240 онд бичигдсэн Монголын Нууц Товчоо болно. Буриад гэдэг нэрийн талаар хэд хэдэн таамаглал бий:
- "Бури" (туркээр "чоно") эсвэл "бури-ата" (туркээр "эцэг чоно") гэдгээс гаралтай.
- "Буруут" гэдгээс гаралтай – Монголчууд исламын шашинтай кыргызуудыг буруу номтон гэж нэрлэдэг байсанчлан монголчуудаас өөр шашин шүтдэг байсантай холбоотой байж магадгүй. Энэ боломж бага магадлалтай.
- "Брат" (оросоор "ах" эсвэл "дүү") гэдгээс гаралтай. Оросууд өөрсдөдөө ойр дотно хандаж байсан учир тэгж нэрлэсэн байж магадгүй. Энэ боломж мөн бага магадлалтай.
- "Буруулсан ард" гэдэг нийлмэл Монгол үг. Орост дагаар орсны дараа ингэж нэрлэдэг байсан. Цаг хугацааны уртад сунжран буриад болсон.
Ойн ардаас үүссэн гэж үздэг бөгөөд анхнаасаа л Байгаль нуурын орчим нутагладаг байсан гэж зарим түүхийн сурвалжид бичсэн байдаг.
Буриад зон нь 90 овгоос бүрдэнэ. Буриадуудын эрэгтэй хүний дээлийн энгэр 3 өнгөтэй байдаг бөгөөд хамгийн дээд талын өнгө тухайн хүний овгийн өнгө нь байдаг. Жишээлбэл, Халибин овгийн дээлийн дээд өнгө нь шар, Цонгооль овгийн эрэгтэй хүний дээлийн энгэрийн дээд өнгө нь улаан байдаг.
Гарал үүсэл [засварлах]
Буриадын гарал үүсэл маш эртний Монгол аймгийн салбар аймаг юм. Баегу аймгаас гаралтай Хорь буриад, Барга гэсэн 2 том угсаатан салбарлан гарсан байдаг. Барга-Буриад хэл Халх хэлнээс 1800 жилийн тэртээ салсан гэж үздэг. Буриад нь дотроо 90 шахам отог удмын угсаатан ястнаас бүрдсэн улсууд юм. Дотроо Сонгоол Буриад, Аг Буриад, Хорь Буриад гэлцэнэ. Шинэхээн буриад нь Хорь Буриадаас гаралтай бөгөөд Хаант Орос улсын харьяанд орсон Буриад иргэд юм. Тэд Цагаан хаанд дагаар ороод зогсохгүй якут түнгүс угсаатантай хольцолдон бий болсон байна. Одоо Оросын Холбооны Улсын Буриад улсад олноор аж төрж байна.
Монгол улсын буриадууд нь хэл аялгууны хувьд Онон Улзын Хорь, Ага, Хамниган, Худир буриадын аялгуу болон Сэлэнгэ-Үүрийн голын Түнхэн-санагын сонгоол буриадын аялгуугаар голчлон ярилцана. Түүнчлэн Буриад ястан нь өвөрмөц соёл бүхий зон юм. Тэд байшин сууцанд голлон суух ба барилга барих хадлан хадах, жимс түүх, ан агнах, сааль сүүний ажилд нэн сурамгай. Найр наадамд харилцаа дуу дуулалцах, цэц булаалдах, бүжиг бүжих, домог тууль хэлэх, тэргүүтнээрээ ихэд алдартай зон олон юм.
Түүх [засварлах]
Буриад зон эрт цагт Ойн иргэдийн дотор багтаж байлаа. Ойн иргэд Байгал нуурын хоёр талаар, Сэлэнгэ мөрний адаг, Зүлхэ мөрний сав, Саян уулс, Енисей мөрний эх, Тагна (одоогийн Тува) газруудаар суурьшиж байсан гэж үздэг. Тэр цагт Хорь Түмэд, Буриад, Булагчин, Хэрэмчин мэтын ястад ой тайгаар ан гөрөө хийж аж төрж байв.
1206 онд Чингис хааны байгуулсан Их Монгол Улсын мэдэлд орж явав. Монголын Юань улсын дараагаас Барга, Буриадууд "Арын ганц модон" гэх отогууд буюу Дөрвөн Ойрдын мэдэлд орж явав. 15-р зуунд Ойрд буюу Баруун Монголчууд өрнө зүг нүүж, Барга Буриад аймгууд Зүүн Монголын Батмөнх Даян хааны харьяат болоод, зургаан түмэн Монголын зүүн 3 түмний нэг Урианхай түмэний бүрэлдэхүүнд багтаж байв. Тэр үед Буриад зон Байгал, Сэлэнгэ, Онон, Хөлөнбуйр, Хянган нутгаар нүүдэллэн амьдарч байв. 17-р зуунд Урианхай бутарч, Буриад зон Халхын Түшээт хан, Засагт ханы захиргаанд хамаардаг байлаа.
17-р зууны дунд үеэс Оросууд Шивэр нутагт орж ирэн Буриадад хэрэм барьж эхлэв. 1648 онд Үдийн цайз (хэрэм), 1652 онд Баргажаны, 1654 онд Эрхүүгийн, Нэршүүгийн нутагт гэх мэтээр хэрэм барин сууж, Байгал шадар нутаг суудаг Буриадуудыг захирч эхлэв. Тэр үед Манжын хаан Монгол нутагт нэвтрэн зүүн талаас захалж хаяалжээ.
Буриад отгуудын түрүүч, ноёд хуралдаад ямар улсыг түшэх тухай гэж зөвшилцөөд нэг нь Халх руу, Манж руу, Орос руу гэх ондоо 3 санал гаргацгаажээ. Ихэнх нь нутагтаа үлдэж, Оросын цагаан хааны мэдэлд орохоор шийдэв. Цаашид олон ядуу Орос тариачдыг Цагаан хааны зарлигаар зөөж суурьшуулан үржил шимтэй газар нутгийг аажим аажмаар эзлэжээ. Ингэж Буриадууд Оросуудад эзлэгдсэн түүхтэй. Энэ үйл явдал маш ээдрээтэй, зөрчилдөөнтэй учир болно. 1727 оны гэрээгээр хилийн шугамын овоод босгогдож, Буриад нутаг тэр хэвээр Хаант Оросын мэдэлд орсон юм.[6]
Хүн ам [засварлах]
Нийт буриад хүний тоо 550,000 орчим бөгөөд эдгээрээс 445 мянга нь Орост (2002 оны өгөгдлөөр), 70 мянга орчим нь Монголын хойд хэсгээр (1998 оны өгөгдлөөр), 25 мянга орчим нь ӨвөрМонголын зүүн хойд хэсэгт оршин суугаа гэсэн үнэлгээ бий.
Хэл бичиг [засварлах]
Буриадууд өргөн утгаараа Монгол хэлний хойд аялга буюу буриад аялгаар ярилцдаг. Эрт үеэс бусад монголчуудтай адилаар уйгур бичигт үндэслэсэн монгол бичиг ашигладаг байсан бөгөөд Орос дахь буриадууд 1931 оноос латин, 1939 оноос кирилл бичиг хэрэглэх болсон. Тэд өөрсдийн бичиг үсэг зохиож байсан боловч Оросуудын шахалтаар бараг мартагдаж байгаа болно.
Шашин шүтлэг [засварлах]
Уламжлалт шашин шүтлэг нь Бөө мөргөл бөгөөд 16-р зууны сүүлчээс Төвдийн Буддын шашины урсгал шарын шашинд бусад Монголчуудын адил биширсэн байдаг. Буриадад Христосын шашин анхны оросуудтай хамт нэвтэрч, 20-р зууны сүүлийн хагаст өргөн тархсан.
1741 онд Буддын шашин Оросын албан ёсны шашнуудын нэг болсон бөгөөд Буриадын анхны Буддын сүм Тамчин дацан тэр үед байгуулагдсан байна. 1914 оны байдлаар Буриадад 48 дацанд 16,000 лам шавилан сууж байсан гэдэг баримт бий. 1930-аад онд Буриадын Буддын сүм хийдүүд бараг бүгд хаагдаж, сүйтгэгдсэн ажээ. Тэр үед Нармай Монгол хөдөлгөөн өрнөж байснаас болж Иосиф Сталины дэглэм 10 гаруй мянган буриад хэлмэгдэж, улсын нэр Буриад-Монгол байсныг Буриад болгон өөрчилсөн гэдэг.
Газар нутаг [засварлах]
Буриадын газар нутаг 17 дугаар зууны дунд үед Оросын Хаант Улсын бүрэлдэхүүнд орж, эхлээд Эрхүүгийн захирагчийн харьяанд байгаад, Байгалын чанад мужийн бүрэлдэхүүнд оржээ (1851 он). 1917 оны социалист хувьсгалын дараа байгуулагдсан Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улсын бүрэлдэхүүнд багтаж байгаад 1921 онд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд орж, 1922 онд өөртөө засан тохинох эрхтэй болжээ. 1923 онд ЗСБНХОУ-ын бүрэлдэхүүн дэх Автономит Улс болсон байна. 1992 оноос Бүгд Найрамдах Буриад Улс гэж нэрлэх болсон байна.
Гадны холбоос [засварлах]
 |
Commons: Буриадууд - зураг, дуу, бусад юмс |
Тайламж [засварлах]
- ↑ Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
- ↑ Монгол улсын 2010 оны хүн амын тооллого
- ↑ Олон тоонд "Буриадууд" (бур. "Буряадууд"), "Буриад зон", "Буриад Монголчууд" (бур. "Буряад Монголшууд") гэдэг.
- ↑ ОХУ-ын 2010 оны хүн амын тооллогын дүн
- ↑ 2010 оны хүн амын тооллогын дүн
- ↑ Шираб Чимитдоржиев. Монголын Буриад зон
