Говь-Алтай

Говь-Алтай
Туг Сүлд
Байгуулагдсан	1940
Аймгийн төв	Алтай
Нутаг дэвсгэр  • Талбай	141,400 км²
Хүн ам  • Нийт (2000)  • Нягтшил	63,673 0.45 хүн/км²
Утасны дугаар	+976 (0)148
Машины код	ГА-
ISO 3166-2	MN-065
Цахим сүлжээ	gobi-altai.gov.mn

Говь-Алтай нь Монгол улсын баруун өмнөд хэсэгт орших аймаг юм. Аймгийн төв нь Алтай.

Газар зүй

Говь-Алтай аймаг нь монголын баруун өмнөд хэсэгт орших бөгөөд нутгийн дундуур нь Монгол Алтайн нуруу баруун хойноос зүүн урагшаа чиглэлтэйгээр нэвтлэн өнгөрнө. Сутай, Бурхан Буудай, Алагхайрхан, Ажбогд, Гичгэнэ зэрэг өндөр уулууд оршино. Мөн Шарга, Бигэр, Хүйс зэрэг томоохон хотгоруудад нь кайнозойн хурдас тархсан бөгөөд уулархаг нь кембрийн ба кембрийн өмнөх суурь чулуулагтай юм. Чулуун нуүрс (Зээгт), үнэт чулуу (Алтан худаг), барилгын материал зэрэг ашигт малтмал бий.

Аймгийн нутгийн хойд захаар Завхан гол урсах бөгөөд Зүйл, Сагсай зэрэг адагтаа ширгэдэг гол горхи бий, Мөн Ихэс, Шарга, Тонхил зэрэг нуурууд бий. Хөнхөр зуслан, Улаанхайрхан, Аргалант зэрэг рашаан ус бий. Говь-Алтай аймаг бол нутаг дэвсгэрийнхээ хэмжээгээр улсдаа 2-рт орно.

Амьтан ургамал

Алтайн өвөр хэсгээр цөлийн бор саарал, хөрс, ууландаа уулын нугын ба уулын хүрэн хөрстэй, нутгийн хойд хэсгээр хүрэн хөрстэй, Алтайн өврөөр говийн ургамалтай, ууландаа уулын хээр, хойд хэсгээрээ хээрийн ургамал тархжээ. Аймгийн нутагт дэлхийд нэн ховордсон бөхөн, хулан, хавтгай болон бусад олон төрлийн амьтад амьдардаг байна, Аймгийн хэмжээгээр 2 сая гаруй малтай бөгөөд малын олонхи нь хонь, ямаа юм. Газар тариалан бараг хөгжөөгүй газар болно. Говь-Алтай аймагт Хятад улс руу гарах Бургастайн хилийн боомт Алтай суманд бий.

Алдартнууд

Говь-Алтай аймаг нь Монгол Улсын Генерал цолтон хамгийн олон төрсөн аймгийн нэг юм. Мөн шинэ үеийн дүрслэх урлагийн анхдагч Балдуугийн Шарав болон Монгол Улсын баатар Магсарын Жанчив, Дүгэрийн Гуулин, төрийн хошой шагналт нэрт зохиолч Чадраабалын Лодойдамба нар энэ нутгийн бахархал юм. Говь-Алтай

Туг Сүлд

Байгуулагдсан 1940 Аймгийн төв Алтай Газар зүй нийт -141,400 км²

• Хамгийн өндөр цэг -Сутай 

Хүн ам – 63,673

• Нягтшил -0.45/км² 

Утасны код +976 (0)148 Машины код ГА- ISO 3166-2 MN-065 Цахим сүлжээ gobi-altai.gov.mn

Оршил Говь – Алтай аймаг нь дунджаар далайн төвшнөөс дээш 2000 гаруй метр хүртэл өргөгдсөн уулархаг гадаргатай, говиос таг хүртэлх байгалийн хэд хэдэн бүс бүслүүрийг хамарсан , 139,5 мян хавтгай дөрвөлжин км нутаг дэвсгэртэй юм. Аймгийн нутгийн дунд хэсгийг Монгол алтайн нурууны үргэлжлэл, хойд ба өмнөд хэсэг нь Сутай,Аж богд, Хасагт хайрхан, Хантайшир ,Идрэн,Гичэгний нуруу зэрэг баруун хойноос зүүн урагш цувран тогтсон далайн түвшнээс дээш 3000-4226 м хүртэлх өргөгдсөн уул нурууд эзэлнэ. Уулсын ар өврөөр Захуй,Зарман, Цэнхэр номин, Хүйс,Шарга зэрэг өргөн уудам говьтой. Эдгээр говиуд дунджаар далайн түвшнээс дээш 1000м хүртэл өргөгджээ. Монгол орны говь нутгийн газрийн гадарга уртраг өргөргийн онцлогоос шалтгаалан ургамалжилтын хувььд хээр, цөлөрхөг хээр, цөлийн бүс гэсэн 3 бүс үүсгэнэ. Цөлөрхөг хээрийн бүсэд говь- алтайн нуруу орох ба энд хуурайсаг сөөгөнцөр , дэгнүүлт жижиг үетэн зонхилно. Гол төлөөлөгч: улаан бударгана, бор бударгана, тэсэг, боролзой, улаан харгана, бунгийг харгана, хармаг, нохой шээрэн, өргөст ортууз, сайрын хялгана, нангиад хазааргана, таана, агь, шарилж, баглуур, хөмөл зэрэг орно. Алтайн өвөр говь бол өмнөд хэв шинжийн цөл тархсан нутаг. Тэнд жижиг хайрга чулуугаар хучигдсан нутагт шар мод хөнгөн сийрэг хөрстэй газраар заг ургана. Алтайн өвөр говьд хэт хуурай цөлийн дэд бүс тархдаг бөгөөд тэнд хотос , сайр дагаж тун сийрэгхэн ургамалтай. Ургамлын нөмрөгийн доройтолын гол шалтгаан нь хур тунадас чийг дутмаг, салхи шуурга элсний тархалт нь нэг наст ургамлуудад мөхөх нэг үндэс болдог. Говь-Алтайн тойрог монгол улсын нутаг дэвсгэрийн 5.02% эзэлнэ. Энэ тойрогт одоогоор 710 зүйл бүрэлдсэний дотор 114 зүйл молдог , сөөглөг/ тойргийн ургамлын 16,6%/ ургамал, 596 зүйл өвслөг 83,94% ургамал байна. Модлог сөөглөг ба цөөн наст өвслөг ургамлын зүйлийн тоо , харьцаагаараа Монгол-Алтайн тойрогтой тун адил харин олон наст ургамлын зүйлийн тоо түүнээс арай цөөн юм. Экологийн бүлгүүдэд хувааж үзвэл: хуурайсаг ургамал-118 зүйл, хуурайсуу чулуурхаг-145 зүйл, чийгсүү хуурайсаг-66 зүйл, чийгсэг-60 зүйл, намагсаг гурван бүлгийн ургамал -46 зүйлс,уссаг-11 зүйл, чийгсүү-хүйтсүү-чулуусаг ургамал-65 зүйл, давссаг 4 бүлгийн 93 зүйл, элссэг-28 зүйл байна.

Ургамалжилт Ургамалжилтын хувьд нилээд өвөрмөц газрын гадаргын байдлыг дагаж хэвшлүүд нь өөрчлөгдөнө.уул тал хотгор хөндий хосллосон учир ургамлын аймгийн хувьд ч нилээд баян. Энэ тойргын бүс нутагт байгаа бэсрэг уулс , гүвээ, дов толгодын хажуу, дунд зэргийн өндөрлөг уулсын хажуугийн доод хэсэг, уулсын бэлийн дагууд болоод уулс хоорондын хотгор хонхрууд хоолойнууд түүнчлэн тойргын өмнөд хэсгийн уулс бүхэлдээ цөлийн ургамалжилтаас бүрдэнэ. Энэд гол төлөв өддлөг хялгана, баглуур таана, хөмөл зэрэг тохиолдоно. Уулын бэл хажуу, тэгш талархаг гадаргаар бор бударгана цөлөрхөг хээр хотгор , хотос хоолойн ёроол дагаж баглуур , бор будургана, улаан бударгана тэсэг тааралдана. Тойргийн хойт хэсэгт тэгш талархаг газраа өдлөг хялгана , ортууз, хялганат- таана цөлөрхөг өмнөт хээрийн хажуугаар гэх мэтчилэн олон төрөл зүйлын ургамлууд байна. Говь –Алтайн тойрогт зөвхөн Их Богд, Бага Богдын нуруунд дээд хэсгээр нь ботуульт уулын хээртэй, тагын бүслүүртээ намгархаг чулуурхаг царамтай, бушилз өлөнт нугатай байдаг. Гурван сайхны хэсэгхэн уулын хээр тохиолддог. Эдгээр нуруудын ар хажуугийн ам , хавцлуудад улиас, хус,/ Betula microphylla, betula fusca, salix beberifolia, S. ledebouriana, S.taraikensic, S.media, Cotoneaster mongolica, C. melanocarpa, C. uniflora, Grossularia accularis , Ribes rubrum, Rosa acicularis, Lonicera micropbylla, L. altaica / зэрэг умардын чийгсэг сөөгнүүд ургадаг юм.

• Betula microphylla Betula fusca

• Salix berberifolia

                                  Salix ledebouriana

• Cotoneaster mongolica цэцэг жимс эгц босоо шилбэн дээр суудаг. Гүйцэд хөгжсөн жимс улаан гадуураа ялимгүй хөх сааралдуу өнгөтэй. Цэцэг бамбайрхуу баг цэцгэнд 3-6-раа нгэддэг. Дэлбэ цагаан цоморлигоосоо бараг 3 дахин урт. • Cotoneaster melanocarpa Навчны өврийн сийрэг цацаг юмуу бамбайрхуу, залаа баг цэцэгтэээ 5-15 цэцэгтэй. Навчис зуувгар, юмуу өндгөрхүү, жимс хар өнгөтэй. 2-3 үртэй. 2м хүртэл өндөр сөөг. Ургах орчин: Ойн зах нарс хусан төгөл, чулуурхаг хээр, хад асгатай хажууд ургана.

• Ribes rubrum найлзуурын холтос цайвар шар, навчис зүрхэрхүү хэлбэртэй. 3-5 салбантай. Цоморлогийн ирмэг нүцгэн, цэцэг ногоовтор бөгөөд улбардуу дэлбэтэй. Жимс улаан. Ургах орчин: Шинэсэн ой , голын шугуй, уулын ам, ойн зйх голын хөндийд ургана.

Lonicera microphylla Навчис 1-3 см урт. 0.3-1.2 см өргөн. Зуувгар өндгөрхүү гонзгойдуу тонгоруу, дэлбэ гуурсархуу шаравар юм уу ногоовтор. Хам жимс бөөрөнхий навчирхаг намхан сөөг. Ургах орчин: говийн уулын хажуу, таг цармын бүслүүрийн шинэсэн ой, хайрга чулуутай хажуу, ширэнгэд ургана.

• Lonicera altaica Залуу найлзуур нүцгэн юм уу богиновтор үсээр сийрэгхэн ихучигдмал, навчис гонзгой зуувгар, юлдэрхүү 2.5-7 см урт дэлбэ холойрхуу 13-18 мм урт цагаан шаравтар. Ороолт нь жимстэй наалдан ургаж шүүслэг, гашуун хар хөх жимс үүсэхэд оролцоно. 30-100 см өндөр сөөг. Ургах орчин: таг цармын бүслүүр лэх сөөгөн ширэнгэ асга хад, хавцал, нуга, хуш шинэсэн ой тэдгээрийн ойн цоорхойд ургана.

Дундаж өндөртэй бусад бүх уулсаар уулын дээд хэсгийн чулуухаг хажууг дагаж Stipa krykovii, Artemisia frigid, Agropyron cristatum зонхилон ургасан байна. Мөн уулын хуурай хээрт арц / Juniperus Sabina / хэсэг хэсгээр толботон ширэнгэ үүсгэнэ. Бас Amygdalus pedunculata, A. mongolica, Clematis fruticosa, C.tangutica, Caragana bungei, C.leucophloea зэрэг хуурайсаг сөөгнүүд тэнд тааралдана. Энэ тойрог ургамлын аймгын хувьд нэлээд баян юм. Тэнд зонхилж жинхэнэ говийн төлөөлөгчдөөс бүрдэх боловч уулсаа дагаж уулын хээртээ мөстлөгийн үед Байгаль-Дагуурын ургалын аймагтай холбоотой байсны нотолгоо болохуйц умардын хүйтсэг , чийгсэг зүйлүүд тохиолдохоос гадна тагийн бүслүүртээ зонхилж алтайн саяны бас төвдийн өндөр уулын цөөн тооны зүйлүүд тохиолдоно. Agropyron cristatum Clematis fruticosa

Amygdalus pedunculata Juniperus Sabina

Энэ тойргын үндсэн төрхийг үзүүлэх зүйлүүд: Asplenium altaiense, A.exuguun, Lepisorus clathratus, Tragus mongolicum, Achnatherum inebrians, Ptilagrostis pelliota, Stipa bteviflora, Trisetum litwinowii, Tripogon purpurescens, Poa alberti, Puccinellia distans, P.nudiflora, Festuca brachyphylla, Agropyron desertorum, Leymus ovatus, Elymus vernicosus, Kobresia humilis, Carex macrogyna, C.pseudofoetida, Allium flavidum, A.stictum, Delphinium triste, Aconitum chasmanthum, Trollius asiaticus, Populus diversifolia, P.polisa, Salix alatavica, S. dasyclados, Betula tessungolica, Rumex patient, Rheum uninerve, Atraphaxis bracteata, Corispermum elongatum, C.Patelliforme, C.tylocarpum, Salsola arbuscula, S.laricifolia, S.passerina, Stellaria brachypetala, S.graminea, S.petraea, Eremogone androsacea, Spergularia marina, Silene mongolica, S.chamarense, Viola mauritii, Papaver pseudocanescens, P.pseudotenellum, P.Saichanense, Corydalis adunca, Pugionum dolabratum, Galitzkya macrocarpa, Draba hirta, Arabis rupicola, Dontostemon crassifolius, Chorispora sibirica, Ch.tenella, Goldbachia ikonnikovii, Aphragmus involucratus, Arabidopsis mollissima, Tamarix gracilis, T.hispida, Myricaria alopecuroides, Euphorbia lunulata, E. mongolica, E.potaninii, Cotoeaster mongolicus, C.uniflor, Comarum valesovianum, Potentilla desertorum, Sibdaldianthe sericea, Chamaerhodos trifida, Potaninia mongolica, Rosa laxa, Amygdalus mongolicus, Sophora alopecuroides, Caragana brachypoda, C.gobica, C. korshinskii, C.tibetica, Astragalus fruticosus , A.multicaulis, A.saichanensis , A.sulcatus, A. vailestris, A.variabilis, Oxytropis chionophylla, O. fragillifolia, гэх мэтчилэн маш олон төрөл зүйлийн ургамал ургадаг.Дээрхээс зарим ургамлыг жишээ болгон зургаар үзүүлэв.

Asplennium exiguum

                     Lepisorus clathratus
            Poa alberti

Festuca brachyphylla

              Allium flavidum

Psammochloa villosa/ Урт үндэслэг иштэй, 10-20 см гүнд салаалж салбарласан мөлхөө урт найлзууртай олон наст ургамал. Навч өргөн хумираа 30-40 см урт, цэцэгт иш 100-130 см өндөр, оройдоо 20-25 см хүртэл урт , нарийвтар өргөн залаатай, цэцгийн доод хайрс үсэрхэг, үрэнцэр 0.5-0.8 см хүртэл урт , хөх ягаан туяа бүхий харавтар өнгөтэй.

Ургах орчин: элсэн манхан нүүдэг, нүүдэгггүй элсний ургамал

Agropyron sibiricum / Түрүү 3-15 см урт, цэцгийн доод хайрс нүцгэн ,эсвэл хажуу хавиргадаа сийрэг үслэгтэй, шовх оройтой юмуу 1мм хүртэл урт хурц үзүүрээр шувтарсан, цэцгийн дээд хайрсны хянга дагасан 30-аас илүү өргөсөнцөртэй, элсэнцэр дугтуй бүхий үндсэнцэртэй элсэрхэг хөрсний ургамал. Ургах орчин: элс элсэрхэг хээрт ургана.

Stipa gobica/ Сор 6-8 см урт суурийн хэсэг эрчлэгдээгүй дээд хэсгээсээ 2-2.5 дахин богино , цэцгийн доод хайрс 7.5-9 мм урт түүний захын тууш үсэрхэг судал хайрсны дундаас дээш гартал үргэлжилсэн. Ургах орчин: Уул толгодын хайргат ба чулуурхаг хажуу бэл хормой байц хад чулуу , тэгш тал сайр, садарга элсэнд ургана.

Stipa grandis / Цэцгийн доод хайрс 15-17 мм урт нуруун талын үсэрхэг 3 тууш судал хайрсны дунд хүрдэггүй жижиг өргөсөнцөрийн улмаас ширүүвтэр 17-27 см урт сортой навчны гадна тал гөлгөр.

Ургах орчин: Элсэрхэг тал хажуу бэлд ургана.

/ Festuca altaica / Нэг гэрт ургамал. Залаа өргөн сагсгар, 7-20 см урт. Нилээд урт мөчрөнцөртэй. Цэцгийн доод хайрс 6.5-9.5 мм урт гялгар биш ямагт ягаан туяатай, соргүй юмуу богино сортой үрэвч үзүүртээ цөөвтөр үслэгтэй. Ургах орчин: Хайргат ба чулуурхаг хажуу нуранга, шинэсэн ой нугад ургана.

Allium altaicum/ Навч иш нарийн голчоороо 7 мм –с бага хэрэв навч бортгорхуу бол их нарийн хэрэв өргөн бол хавтгай байна. Навч 8-20 мм бүдүүн сонгинолог булцуу голчоороо 2-4 см . цэцэг шаравтар , хонхорхуу тун богинохон шилбэтэй. Цэцгийн дагаваргүй толгойрхуу баг цэцэг үүсгэнэ. Ургах орчин: Уулын хад чулуу, асга нураг уулын хормой, хайргатай эргээр ургана.

Allium anisopodium/ Шүхэр дэх цэцгүүдийн шилбэ жигд бус урттай бөгөөд шадар эрхтнээсээ 3-7 дахин урт. Сийрэг шүхэр баг багсархуу. Цэцгийн шадар эрхтний навчинцар ягаавтар , шаантгархуу зузааралттай. Иш 20-40 см урт Ургах орчин: хуурай хээр , цөлөрхөг хээр, байц хад, нуур голын элсэрхэг эрэг чулуутай хад хаажууд ургана.

Polygonum divaricatum / Иш нь ёзоороосоо ацлан салаалсан мөчиртэй, 1м хүрэл өндөр то бөмбөгөр бут үүсгэдэг ургамал. Навчис нарийн юлдэрхүү хоёр үзүүрээдээ жигд шувтан навч иш нь нүцгэн юмуу судлаа дагасан тачир үстэй.урт цацагнаас бүрдсэн том сийрэг салаатай. Самранцар том 4-7 мм урт. Ургах орчин: Уулын хуурай ,хээржүү хажууд ургана.

Chenopodium album / Өмхий үнэргүй ургамал. Иш эгц босоо 1м-с өндөр навчис гурвалжиндуу, өндгөрхүү урт нь өргөнөөсөө ялимгүй их жигд бус шүдлиг хэрэв нарийн илтэстэй байвал юлдэрхүү юмуу зуувгар бүтэн захтай. Цайвар ногоон юмуу цагаавтар. Үр ннь голчоороо 1-1.3 мм гөлгөр ,гялгар. Ургах орчин: уулын чулуурхаг хайргархаг хажуу элсэрхэг хээр, хужиртай хотгор хужирлаг нуга дэрстэй хнөдий гол горийн эрэг тариа ногооны талбай зам дагуу ургана.

Agriophyllum pungens/ Жимс дугариг юмуу тонгоруу өндгөрхүү , хавтгай гүдгэр талуудтай үзүүртээ сэртгэр 2 шонтонтой тэдгээр нь гадагш нугарамтгай үзүүртээ шүдлигтэй. Ургах орчин: муухан ширэгжсэн болон нүүдэг элсээн манхан , элсэн довцогтой хээр тал элсэн сондог хуурай элсэн харгиа сайрын элсэрхэг ёроолд ургана.

/ Myosotis suaveolens / Навчны өнгөн тал ,сэрвэгэр үсэрхэг, ар тал нь нүцгэн гэхдээ гол судал дагасан тачир үсэнцэртэй, цоморлигийн үслэг шулуун юмуу гох дэгээрхүү ,цэцгийн шилбэ үрлэх үест цоморлигтойгоо тэнцүү. Самранцар шовгор.

Ашигласан ном: 1. “Баруун бүсийн уур амьсгалын өөрчлөлт” 2004 он 2. “Говь хээрийн бүсэд байгалийн ашигт , ховор ургамал торьж үржүүлэх арга” 1. 2006 он 3. Н.Өлзийхутаг “Монгол орны ургамлын аймгийн тойм” 4. Н.Өлзийхутаг “Тэжээлийн ургамал таних бичиг” 5. WWW.GOOGLE.MN 6. WWW.GOBI-ALTAI.GOV.MN

Сумд

Сумд

• Алтай сум
• Баян-Уул сум
• Бигэр сум
• Бугат сум
• Дарви сум
• Дэлгэр сум
• Есөнбулаг сум
• Жаргалан сум
• Тайшир сум
• Тонхил сум
• Төгрөг сум
• Халиун сум
• Хөхморьт сум
• Цогт сум
• Цээл сум
• Чандмань сум
• Шарга сум
• Эрдэнэ сум