Казахууд

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
— «Казах» гээд холбогдов —
Харайх: Удирдах, Хайлт
Хасаг үндэстэн
Қазақ(тар)
SB - Inside a Kazakh yurt.jpg
Тайлбар: 1910-аад оны эхэн үеийн нэгэн Хасаг айл
Олон нэр орос, англи бичгээс → Казах
хасаг бичиг, хасаг дуудлагаас → Казак
монгол-түрэг үсгийн зохицлоос → Хасаг
Өнөөгийн байдал
Нутаг орон Дэлхий даяар — 14 сая. Үүнээс:
Хасаг Хасаг (БНХасУ) — 10,764,253 (2012)[1]

Flag of the People's Republic of China.svg Хятад (БНХАУ) — 1,462,588 (2010)

Узбек улс Узбек (БНУзбУ) — 800,000 - 1.1 сая

Орос Орос (ОХУ) — 647,732 (2010)

Монгол Монгол (МУ) — 101,526 (2010)[2]
Туркменистан Түркмен (БНТүркмУ) — 40,000 (2009)

Кыргызстан Хиргис (БНХирУ) — 32,981 (2012)[3]
Хэл аялгуу төрөлх Хасаг хэл, Хасагтаа бас Орос хэл, бусад
улсад тухайн орны албан ёсны, зонхилох хэл
Бичиг үсэг кирилл (Хасагт), араб (урьдын, Хятадад), латин
(төлөвлөгдсөн) гурван үсгийн хасаг бичиг
Шүтлэг Сунни дэгт Лалын шашин
Төрөл холбоо
Ойр төрөл Ногай ястан, Хархалпак ястан
Хэл угсаа Түрэг угсаатан
Дотроо Их, дунд, бага гурван жуз (түмэн) болно
Орчин цагийн монгол бичгийн нэрс
худам монгол дүрмээр Hasag.PNG 
кирил буриад дүрмээр хасаг 
кирил монгол дүрмээр хасаг 
кирил халимаг дүрмээр хасг 

Казахууд нь хас. Қазақтар) түрэг гаралтай хүмүүс юм. Б.Я.Владимирцов хиа хэмээх овогтнууд дотроо Киа нар, хасаг нар гэж хоёр янз байдгийг ном зохиолдоо бичсэн нь бий. Чухам хэдийд хасагууд өөлд баядын дунд орж ирсэн нь тодорхойгүй. Тухай үед дайн байлдааны хөлөөс дүрвэж ирсэн байж болно. Эсхүл бусдын эрхшээлд ороод зарц барлаг маягаар ирсэн байж болох юм. Одоо Хар тэнгисээс Алтай, Сибирээс Тэнгэр уул хүртэлх нутагт тархан суурьжээ.

Түүх[засварлах]

Гол өгүүлэл: Казахстаны түүх
1911-1914 оны хооронд сүүдэрлэгдсэн бүргэд гартаа барьсан морьтон казах эр
Монгол улсын Баян-Өлгий аймгийн Хасаг эрс бүргэдээр ан бариулдаг

Казахууд түрэг угсааны кипчак, монгол угсааны найман, хэрэйд, жалайр, хонгирад, хатагин (2-3 сая? хүн), иран угсааны скиф, сак, сармат, массагет зэрэг аймгуудаас бүрдсэн үндэстэн юм. Казахуудын дундах найман, хэрэйд, жалайр, хонгирад нь тус бүр олон зуун мянган хүнтэй томоохон овгууд юм.

Казахын түүхч М.Жампеисов их, дунд ордын казахуудын дунд монгол гаралтай хүмүүс нилээдгүй байдаг бол бага ордод түрэг гарлын хүмүүс зонхилдог гэж бичжээ.[4] Бага ордод адай зэрэг монгол овог бий. Их орд хүн амаар хамгийн цөөн ч тэд Долоон усны буюу баруун Моголистанаас гаралтай учир казахын төрийг тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэдэг байсан бололтой. Моголистаны ноёд Монголын Алтан ургийн ноёд байсан тул казахуудыг удирдах байр суурьтай болоход нөлөөлсөн байж болох юм.

Нэр[засварлах]

Хасагууд нь казах гэх нэрээр 15-16-р зууны үеээс нэрлэгдэх болсон юм. [5]. Энэ нэрний үүслийн талаар одоогоор батлагдсан тайлбар байхгүй ч гэсэн, нэгэн магадлалтай хувилбар нь хасаг хэмээх Монгол үгнээс гаралтай гэх үзэл юм.


Казах улсууд[засварлах]

  • (1465—1847) Дундад зууны Хасаг улс – Казахын хант улс (хасагаар Қазақ хандығы)
    • (1718—1822) Их жигүүр (хасагаар Ұлы жүз, оросоор Старший жуз)
    • (1718—1822) Дунд жигүүр (хасагаар Орта жүз, оросоор Средний жуз)
    • (1715—1731) Бага жигүүр (хасагаар Кіші жүз, оросоор Младший жуз)
    • (1917—1920) Алаш-Орда
    • (1920—1925) Хиргис –Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Хиргис Улс (орос товчлол Киргизская АССР)
    • (1925—1936) Хасаг – Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Хасаг Улс (орос товчлол Казакская АССР)
    • (1936—1991) Хасаг (оросоор Казахстан) – Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Хасаг Улс (ЗСБНХасУ)
  • (1991—одоо) орчин цагийн Хасаг улс (хасагаар Қазақстан, оросоор Казахстан) – Бүгд Найрамдах Хасаг Улс (БНКазУ)

Төрх[засварлах]

Хасагууд нь Евразийн дунд оршдог болоод ээдрээт түүхэн үйл явдлуудыг туулан ирсний (хамгийн сүүлийнх нь 19-р зуунаас Оросд захирагдсан) улмаас ихээхэн холимог бөгөөд олон янз төрх ба Европ төрхтэй байх нь элбэг бөгөөд, гэвч Монголорхог төрх нь илүү дэлгэр юм. Ерөнхийдөө цайвар бор царайтай бөгөөд дийлэнхдээ усгал хар нүдтэй, мөн бор, шар, улаан гэх мэт янз бүрийн нүдтэй.

Дуу хөгжим[засварлах]

Казахын өргөн хэрэглэдэг хөгжмийн зэмсэг бол хоёр чавхдаст утсан хөгжим болох домбра юм.

Тархалт[засварлах]

Казахстан[засварлах]

Бусад орон[засварлах]

Монгол дахь казахууд[засварлах]

2010 онд 102 мянган хүн. Казахууд 18-20-р зуунд Шиньжян, Монголд хэд хэдэн үе шаттайгаар нүүдэллэн ирсэн байдаг.[6] Тэдний зарим нь 18-р зуунд Шиньжяньд ирсэн бол 19-р зуунд Оросын цэргийн түрэлтэд өртөн дахин Шиньжянь руу дүрвэсэн байна. Харин казахуудын зарим хэсэг нь 19-р зууны уйгурын бослого манжийн цэрэгт дарагдсаны дараа манжийн явуулсан хядлага хэлмэгдүүлэлт, 1930-1940-өөд оны Шиньжяньд лалын шашинтай уйгур, казахууд болон Хятадын хоорондох тулаан, гоминданы Хятадын хавчлага хяхлага зэргээс шалтгаалан Монголд нүүн иржээ.

19-р зууны дунд үеэс Оросын эзэнт гүрэн Хасагууд болон бусад Дундад Азийнхныг эзэрхэн дагаар оруулж байсан ба энэ үед Дунд жүзийн Хасагууд дайжин хөрш зэргэлдээх Чин гүрний баруун хязгаар Шинжиан болон Ар Монгол руу нүүдэллэжээ. 1860-аад оны үед Ховдын хязгаарт суурьших зөвшөөрөл аван суурьшжээ. 2010 оны байдлаар 101,526 Хасаг ард ихэвчлэн Баян-Өлгий, Ховд аймгууд болон нийслэл Улаанбаатар хот болон бусад аймаг, сумдын төвд амьдарч байна.[7]

Монгол дахь казахууд казахын дунд ордын кереи, найманчууд юм.

Хятад[засварлах]

2010 оны тооллогоор 1.46 сая хүн бүртгэгджээ. 1916 онд Төв Азийн түрэгүүд Оросын хавчлага хяхлагийн эсрэг тэмцэн дайтсан ч ялагдан Оросын цэргийн дайралт, хэлмэгдүүлэлтэнд өртөж эхэлсэн тул зарим казахууд Афганистан, Хятад руу гарчээ. Зөвлөлтийн 1930-аад оны өлсгөлөнгөөс болж казахууд сүүлийн удаа Шиньжянь руу дүрвэжээ. 1897 онд Оросын захиргаанд 4 сая казах хүн, 1926 онд 3,475,000 байсан бол 1939 онд 2,327,000 болж цөөрчээ. Энэ өлсгөлөнгөөр 1-2 сая казах хүн нас барж Зөвлөлтийн алдаатай бодлогийн улмаас эд хөрөнгө, малаа алдаж нутагтаа байх аргагүй болсон олон тооны казахууд Хятад руу дүрвэсэн байна. Ийнхүү тэр үед Зөвлөлт дэхь казахуудын 48% нь амь үрэгдэх, дүрвэх зэргээр хорогджээ.

Хятадын Шиньжян дахь сая гаруй казахуудын дийлэнх нь найман овгийнх буюу казахын дунд ордын хүмүүс байдаг.

Орос[засварлах]

2010 онд 648 мянган хүн бүртгэгджээ. Казахууд нутаглаж байсан Оренбург муж тэднийг 18-р зуунд Орост дагаар орох үед Оросын бүрэлдэхүүнд оржээ.

Казах овгуудын байршил, бүтэц[засварлах]

Казах, ойрадын хил дайн тулааны улмаас үе үе өөрчлөгдөж байв. Заримдаа казахууд ойрадын зарим хэсгийг эзэлж байсан бол ойрадууд мөн казахын зарим хэсгийг эзэлж байжээ.

Зүүнгар унасны дараах казахуудын байршил:

Их жуз[засварлах]

  • Канлы зүүн өмнөд Казахстан
  • Ошакты Узбекистаны ойролцоо Өмнөд Казахстан мужид
  • Ысты Балхашаас хойш Жамбыл мужид
  • Шанышкылы Узбекистаны ойролцоо Өмнөд Казахстан мужид
Аймаг Албан Шаншыкылы Дулат жалайр канлы ошакты Суаны сиргели Шапрашты ысты сары уйсын
Овог
  • Байсейіт
  • игілік-баба
  • айт
  • қоңыр-бөрік
  • қыстық
  • каракыстык
  • ақ-қыстық
  • қызл-бөрік
  • айтбозым
  • алжан
  • жарты
  • құрман
  • сегіз-сары
  • шоган


  • тілеке
  • сеңкібай
  • ақкісі
  • жанкісі
  • малдыбай
  • жидебай
  • шоқтерек
  • құттыбай
  • акбиюм
  • андас
  • арыктыным
  • байчигир
  • балгалы
  • кальпе
  • кайшылы
  • карашапал
  • кушук
  • мырза
  • оракты
  • сиырши
  • сыпатай
  • кара-канлы
  • кзыл- канлы
  • капсан- канлы
  • сары- канлы


  • аталык
  • байлы
  • коныр
  • тасжурек
  • байтюгей
  • токарстан


  • айтбозым
  • акконирдек
  • байжигит
  • батыр
  • елибай
  • жайдак
  • жанабай
  • кайшылы
  • карабатыр
  • караконирдек
  • тутанбалы
  • тогонас
  • шалдар


  • айкым
  • асыл
  • екей
  • ескожа
  • кебенек
  • шыбыл
  • ойык
  • тiлiк
  • Бура
  • Тайлак
  • Бори

Дунд жуз[засварлах]

Аргынийг монгол (барга?) гаралтай, түрэг гаралтай гэж өөр өөрөөр тайлбарладаг. Тэд хэдэн зуун мянган хүнтэй томоохон овгийн нэг юм.

Аргын Балхаш нуураас баруун хойд зүгт.

Найман зүүн Казахстан, Алтайн нуруу, Зүүнгарын Алатау нуруунд. Зарим нь төв Казахстан руу нүүжээ.

Кипчак Төв Казахстан, Сырдарья мөрөнд. Сибирийн ханлиг унасны дараа казахд нэгдсэн хүмүүс.

Конырат Өмнөд Казахстан, Сардарья хавиар.

Кереи (хэрэйд) хойд, зүүн Казахстан, Эрчисийн эх, Ишим голд.

Уак Казахстан даяар сарнин суурьшжээ.

Аймаг[8] Аргын Найман Кипчак Конырат Кереи Уак
Овог


  • Каз кыпышак'

'торыайгыр

Бага жуз[засварлах]

Аймаг алимул байул жетыру ногай-казах
Овог

Нэмж үзэх[засварлах]

Ишлэл[засварлах]

Гадаад холбоос[засварлах]

Викимедиа зургийн сан:
«Казак»