Казах

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Хасаг орон — Казахстан — Казакстан

Хасаг (дуудлага нь [хасаг], худам монголоор qasaɣ – хасаг, халимаг кирилээр хасг, оноосон нэрийн хувьд хасагаар қазақ – qazaq, үүнээс Монголд Казак буюу [казаак] гэж хэлдэг, оросоор казах → англи латин үсгээр Kazakh, Монголд голчлон Казах гэж бичиж байна) гэж Төв Ази, Дунд Азид төвлөн оршиж буй улс орон, түүний үндсэн хүн ам, хэл соёлоор бусдаас ялгарах 15 саяаар тоологдох ард түмний ерөнхий нэр юм.

Салаа нэр[засварлах]

Ойр холын олон шалтгаанаас болоод энэ нэр Монголд, Монгол үндэстний дунд хэд хэдэн хувилбар болж салаалсан. Өдгөө товч оноосон нэрийг Монгол улсад монгол кирилээр «Хасаг», «Казах», «Казак» гэж гурван янзаар бичиж, хэлж байгаа юм.

Дээрх гурван нэрээс сонгон бичихдээ Ц.Дамдинсүрэн, А.Лувсандэндэв нарын зохиосон "Орос-Монгол толь" (1982), Я.Цэвэлийн зохиосон "Монгол хэлний тайлбар толь" (1966), Өвөр Монголын ардын хэвлэлийн хорооны хэвлэсэн "Монгол хэлний толь" (1997), Мунын Бямбын гардан найруулсан "Хальмг-Орс толь" (1977) тус бүрт "Хасаг" (qasaɣ, Хасг) нь ганцаараа эсвэл үндсэн үг болж бичигдсэнийг баримтлав.

Утга ялган бичих[засварлах]

Улс орон[засварлах]

Бүгд Найрамдах Хасаг Улсын төрийн далбаа
  • (1991—одоо) орчин цагийн Хасаг улс (хасагаар Қазақстан, оросоор Казахстан) – Бүгд Найрамдах Хасаг Улс (БНХасУ)
    • (1936—1991) Хасаг (оросоор Казахстан) – Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Хасаг Улс (ЗСБНХасУ)
    • (1925—1936) Хасаг – Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Хасаг Улс (орос товчлол Казакская АССР)
    • (1920—1925) Хиргис –Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Хиргис Улс (орос товчлол Киргизская АССР)
    • (1917—1920) Алаш-Орда
  • (1465—1847) Дундад зууны Хасаг улс – Хасаг хант улс (хасагаар Қазақ хандығы)
    • (1718—1822) Их жигүүр (хасагаар Ұлы жүз, оросоор Старший жуз)
    • (1718—1822) Дунд жигүүр (хасагаар Орта жүз, оросоор Средний жуз)
    • (1715—1731) Бага жигүүр (хасагаар Кіші жүз, оросоор Младший жуз)
Монгол улсын Баян-Өлгий аймгийн Хасаг эрс бүргэдээр ан бариулдаг

Түүх[засварлах]

Гол өгүүлэл: Казахстаны түүх

Казахууд түрэг угсааны кипчак, монгол угсааны найман, хэрэйд, жалайр, хонгирад, хатагин (2-3 сая? хүн), иран угсааны скиф, сак, сармат, массагет зэрэг аймгуудаас бүрдсэн үндэстэн юм. Казахуудын дундах найман, хэрэйд, жалайр, хонгирад нь тус бүр олон зуун мянган хүнтэй томоохон овгууд юм.

Казахын түүхч М.Жампеисов их, дунд ордын казахуудын дунд монгол гаралтай хүмүүс нилээдгүй байдаг бол бага ордод түрэг гарлын хүмүүс зонхилдог гэж бичжээ.[1] Бага ордод адай зэрэг монгол овог бий. Их орд хүн амаар хамгийн цөөн ч тэд Долоон усны буюу баруун Моголистанаас гаралтай учир казахын төрийг тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэдэг байсан бололтой. Моголистаны ноёд Монголын Алтан ургийн ноёд байсан тул казахуудыг удирдах байр суурьтай болоход нөлөөлсөн байж болох юм.

Тархалт[засварлах]

Казахстан[засварлах]

Бусад орон[засварлах]

    • Хятадын Хасаг — 2010 онд 1.46 сая хүн
    • Оросын Хасаг — 2010 онд 648 мянган хүн

Монгол дахь казахууд

    • Монголын Хасаг — 2010 онд 102 мянган хүн

Хятадын Шиньжян дахь сая гаруй казахуудын дийлэнх нь найман овгийнх буюу казахын дунд ордын хүмүүс байдаг. Монгол дахь казахууд мөн дунд ордын кереи, найманчууд юм.

Казахууд нутаглаж байсан Оренбург муж тэднийг 18-р зуунд Орост дагаар орох үед Оросын бүрэлдэхүүнд оржээ. Казахууд 18-20-р зуунд Шиньжян, Монголд хэд хэдэн үе шаттайгаар нүүдэллэн ирсэн байдаг.[2] Тэдний зарим нь 18-р зуунд Шиньжяньд ирсэн бол 19-р зуунд Оросын цэргийн түрэлтэд өртөн дахин Шиньжянь руу дүрвэсэн байна. 1916 онд Төв Азийн түрэгүүд Оросын хавчлага хяхлагийн эсрэг тэмцэн дайтсан ч ялагдан Оросын цэргийн дайралт, хэлмэгдүүлэлтэнд өртөж эхэлсэн тул зарим казахууд Афганистан, Хятад руу гарчээ. Зөвлөлтийн 1930-аад оны өлсгөлөнгөөс болж казахууд сүүлийн удаа Шиньжянь руу дүрвэжээ. 897 онд Оросын захиргаанд 4 сая казах хүн, 1926 онд 3,475,000 байсан бол 1939 онд 2,327,000 болж цөөрчээ. Энэ өлсгөлөнгөөр 1-2 сая казах хүн нас барж Зөвлөлтийн алдаатай бодлогийн улмаас эд хөрөнгө, малаа алдаж нутагтаа байх аргагүй болсон олон тооны казахууд Хятад руу дүрвэсэн байна. Ийнхүү тэр үед Зөвлөлт дэхь казахуудын 48% нь амь үрэгдэх, дүрвэх зэргээр хорогджээ. Харин казахуудын зарим хэсэг нь 19-р зууны уйгурын бослого манжийн цэрэгт дарагдсаны дараа манжийн явуулсан хядлага хэлмэгдүүлэлт, 1930-1940-өөд оны Шиньжяньд лалын шашинтай уйгур, казахууд болон Хятадын хоорондох тулаан, гоминданы Хятадын хавчлага хяхлага зэргээс шалтгаалан Монголд нүүн иржээ.

Казах овгуудын байршил, бүтэц[засварлах]

Казах, ойрадын хил дайн тулааны улмаас үе үе өөрчлөгдөж байв. Заримдаа казахууд ойрадын зарим хэсгийг эзэлж байсан бол ойрадууд мөн казахын зарим хэсгийг эзэлж байжээ.

Зүүнгар унасны дараах казахуудын байршил:

Их жуз[засварлах]

  • Канлы зүүн өмнөд Казахстан
  • Ошакты Узбекистаны ойролцоо Өмнөд Казахстан мужид
  • Ысты Балхашаас хойш Жамбыл мужид
  • Шанышкылы Узбекистаны ойролцоо Өмнөд Казахстан мужид
Аймаг Албан Шаншыкылы Дулат жалайр канлы ошакты Суаны сиргели Шапрашты ысты сары уйсын
Овог
  • Байсейіт
  • игілік-баба
  • айт
  • қоңыр-бөрік
  • қыстық
  • каракыстык
  • ақ-қыстық
  • қызл-бөрік
  • айтбозым
  • алжан
  • жарты
  • құрман
  • сегіз-сары
  • шоган


  • тілеке
  • сеңкібай
  • ақкісі
  • жанкісі
  • малдыбай
  • жидебай
  • шоқтерек
  • құттыбай
  • акбиюм
  • андас
  • арыктыным
  • байчигир
  • балгалы
  • кальпе
  • кайшылы
  • карашапал
  • кушук
  • мырза
  • оракты
  • сиырши
  • сыпатай
  • кара-канлы
  • кзыл- канлы
  • капсан- канлы
  • сары- канлы


  • аталык
  • байлы
  • коныр
  • тасжурек
  • байтюгей
  • токарстан


  • айтбозым
  • акконирдек
  • байжигит
  • батыр
  • елибай
  • жайдак
  • жанабай
  • кайшылы
  • карабатыр
  • караконирдек
  • тутанбалы
  • тогонас
  • шалдар


  • айкым
  • асыл
  • екей
  • ескожа
  • кебенек
  • шыбыл
  • ойык
  • тiлiк
  • Бура
  • Тайлак
  • Бори

Дунд жуз[засварлах]

Аргынийг монгол (барга?) гаралтай, түрэг гаралтай гэж өөр өөрөөр тайлбарладаг. Тэд хэдэн зуун мянган хүнтэй томоохон овгийн нэг юм.

Аргын Балхаш нуураас баруун хойд зүгт.

Найман зүүн Казахстан, Алтайн нуруу, Зүүнгарын Алатау нуруунд. Зарим нь төв Казахстан руу нүүжээ.

Кипчак Төв Казахстан, Сырдарья мөрөнд. Сибирийн ханлиг унасны дараа казахд нэгдсэн хүмүүс.

Конырат Өмнөд Казахстан, Сардарья хавиар.

Кереи (хэрэйд) хойд, зүүн Казахстан, Эрчисийн эх, Ишим голд.

Уак Казахстан даяар сарнин суурьшжээ.

Аймаг[3] Аргын Найман Кипчак Конырат Кереи Уак
Овог


  • Каз кыпышак'

'торыайгыр

Бага жуз[засварлах]

Аймаг алимул байул жетыру ногай-казах
Овог

Бусад утга[засварлах]

Мөн үзэх[засварлах]

тайлбар[засварлах]

Disambiguation
Энэ хуудас нь олон салаа утгатай үгсийг ялгах зориулалттай.
Энэ хуудсанд холбогдсон хуудас байвал тохирох бичлэг рүү нь холбоосыг нь солино уу.

Гадаад холбоос[засварлах]