Киргиз үндэстэн

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Хиргис үндэстэн
Кыргыз(дар)
Kyrgyz girl Tash Rabat.jpg
Олон нэр орос, англи бичгээс → Киргиз
хиргис, англи бичгээс → Кыргыз
монгол-түрэг үсгийн зохицлоос → Хиргис
Өнөөгийн байдал
Нутаг орон Дэлхий даяар — 4.6 сая. Үүнээс:
Кыргызстан Хиргис (БНХирУ) — 4,006,009 (2012)[1]

Узбек улс Узбек (БНУзбУ) — 250 мянга (багцаа)[2]
Flag of the People's Republic of China.svg Хятад (БНХАУ) — 187 мянга (2010)[3]
Орос Орос (ОХУ) — 103,422 (2010)[4][5]
Flag of Tajikistan.svg Тажик (БНТажУ) — 60,715 (2010)[6]

Хасаг Хасаг (БНХасУ) — 26.8 мянга (2011)[7]
Хэл аялгуу төрөлх Хиргис хэл, Хиргист бас Орос хэл
Бичиг үсэг Кирил (Хир.), Араб (Хят.) үсгийн Хиргис бичиг
Шүтлэг Сунни дэгт Лалын шашин
Төрөл холбоо
Ойр төрөл Алтай ястан, Шор, Хакас ястан
Хэл угсаа Түрэг угсаатан
Өвөг дээдэс Енисейн Хиргис, Усун

Киргиз (заримдаа Хиргис, Кыргыз гэх; мо.б. ᠬᠢᠷᠭᠢᠰ; хир. кыргыз; орос. киргиз; англ. kyrgyz; олон тоогоор Киргизүүд, Хиргисүүд, Кыргызууд, магадгүй Киргизчүүд, Хиргисчүүд, Кыргызчууд; хал. Буруд; хир. кыргыздар; орос. киргизы; англ. kyrgyzs) — одоо цагт 4.5 сая хүнийг хамарч, түүнээс 80% нь тусгаар тогтносон Киргиз улсдаа, 20% нь Узбекистан, БНХАУ, ОХУ г.м бусад улсад амьдарч буй үндэстэн.

Нэр[засварлах]

Өдгөө монгол хэлээр Монгол улсад «Киргиз», «Хиргис», «Кыргыз» гэж гурван янзаар бичиж байна. Хамгийн дэлгэр нь ЗХУ-ын хожуу үеэс Монголд танигдсан КиргизКазах»-тай адил тохиолдол). Гурван хэлний авиа, үсэг сэлгэлтээр ялгагдана. Чингиз Айтматовын нэртэй хавсруулж жишэе. Хиргисээр «Кыргыз», «Чыңгыз» гэж бичсэн нь оросоор «Киргиз», «Чингиз», монголоор «Хиргис», «Чингис» гэж бичих зүй тогтол байна. Монголд анхны томоохон гэх 1982 оны толь бичигт хүнд нь «Хиргис»-ийг, улсад нь «Киргиз»-ийг хамааруулсан удаатай.[8] Хятадад монголоор «ᠬᠢᠷᠭᠢᠰ» (Хиргис), Орост буриадаар «Хиргис», халимагаар «Буруд» (Бурууд) гэж бичдэг боловч давтамж цөөн. Монголд аль олон тооны дагаврыг (-д, -с, -үүд, -чүүд) залгах нь бат хэвшээгүй, эргэлзээтэй. Дээрх гурван нэр «Хяргас», «Хягас», «Хагас», «Хакас» зэрэг үгстэй ижил гаралтай.[9]

Язгуур гарал[засварлах]

Төв Ази, Өмнөд Сибирь, Енисей мөрний дагуу нутгаар нутаглаж байсан түрэг угсааны нүүдэлчдийн нэг нь өнөөгийн киргизүүдийн өвөг дээдэс юм. Эрдэмтэд 2000-3000 жилийн өмнө киргизүүд Енисей мөрний дагуу буюу Минусын хотгорт эсвэл Монголын баруун хойд хэсэг Хяргас нуур орчим мөн Зүүнгарын нутагт байсан гэсэн гурван хувилбар дэвшүүлдэг ч ихэнх эрдэмтэд Минусын хотгорт анхнаасаа байсан гэж үздэг байна.

Николай Гусейнов киргизүүд нирунчуудад түрэгдэн V-VI зууны үед Минусын хотгорт нүүн очсон гэж үзжээ.[10]

Гэвч ихэнх эрдэмтэд тэднийг Хүннү, Сяньбийн үед Минусын хотгорт төвлөрөн суурьшиж байсан гэж үздэг.

Енисейн киргизүүд Кидан улсын захиргаанд Х зууны сүүлийн хагаст байсан байж болох юм.[10] Энэ үед Киргизийн хаант улс дотоодын зөрчилдөөний улмаас хүч нь суларсан байв.[10] XIV -XV зууны туршид зарим киргиз одоогийн Киргизстанд буюу Тэнгэр уулын баруун хэсэгт нүүдэллэн буюу одоогийн Киргизстанд ирсэн боловч ихэнх нь хэсэг нь урьдын адил Минусын хотгорт үлджээ.[10] Зарим эрдэмтдийн үзэж буйгаар тэднийг Енисей мөрнөөс нүүн ирэхэд Тэнгэр уулын баруун хэсэгт өөр нэгэн киргиз хүмүүс байсан гэж үздэг ба XVIII зуунаас өмнө Киргизстанд киргизүүд хэзээ, хэрхэн очсон нь тодорхойгүй байдаг. Эдгээр киргизүүд бие биенээ огт мэдэхгүй байсан бөгөөд Киргизийн хаант улс урд зүгт довтолгоон хийсний дараа зарим хэсэг нь үндсэн хэсгээсээ салж Тэнгэр ууланд очсон бололтой.

18-р зууны эх хүртэл киргизүүд Тэнгэр уулын киргиз, Енисейн киргиз гэсэн хоёр бүлэгт хуваагдаж байв.

15-18-р зуунд Минусын хотгорт киргизийн Хонгорай гэдэн аймгийн холбоо оршин тогтнож байсан нь Зүүнгарын хаант улс, Хотгойдын ханлиг, Монгол улсаас гадна оросуудын Сибирийг эзлэх замд саад болох нэгэн цэргийн хүч болжээ.[10]

XVIII зууны эхэнд Зүүнгарын Цэвээнравдан хаан Енисейд байсан киргизүүдийг Оросын захиргаанд орохоос болгоомжлон өмнө зүг одоогийн байгаа нутаг руу нь нүүлгэсэн байна.[10] 1703 оны 7 сард 3000 хүнтэй зүүнгарын цэрэг Хонгорайн нутагт очин нутгийн киргиз ноёдын тусламжтай 15-20,000 хүн буюу Хонгорайн хүн амын ихэнхийг цуглуулан 3 замаар зүүнгарын цэргийн хамгаалалтан дор Чу гол, (Иссык-Куль нуур орчмоос эх авдаг гол) Эмиль гол (Казахстан, Хятадын хил орчмын гол) Алаколь нуурын орчимд нүүлгэн шилжүүлжээ.[10] Нүүн ирсэн киргизүүд Зүүнгарын цэргийн болон хилийн албанд хүчин зүтгэж байв.[10] Хонгорайчуудын ихэнхийг нүүснийг оросууд ашиглан 1704-1706 онд Минусын хотгорт үлдсэн киргизүүд рүү хэд хэдэн довтолгоон хийж мөн Зүүнгараас буцан ирсэн цөөн тооны киргизүүдыг довтолжээ.[10] Хонгорайн нутгийг буюу одогийн Хакасыг 1707 онд оросууд эзлээд Абаканы цэргийн шивээг яаран байгуулж цаашдын довтолгоондоо ашиглах болжээ.

А. Абдыкалыков 1703 онд ихэнх киргизүүд зүүнгарчуудаас нуугдан үлдсэн байж болох юм гэж үзсэн байна.[11]

16-р зууны Сибирь. Киргизүүдийг ягаан, моторчуудын байршлийг бор өнгөөр тэмдэглэсэн байна

Мөн тэрээр 18-р зууны эхэн үед киргизүүдийг олноор нь одоогийн Киргизстаны нутаг дэвсгэр нүүлгэн шилжүүлсэн гэх баримт олдохгүй байгаа тухай бичсэнээс үзэхэд киргизүүдийг Киргизстаны нутгаас хойд зүгт Алаколь нуур орчим суулгасан бололтой.

Цэвээнравдан үлдсэн киргиз хүмүүсийг 1706 году онд Зүүнгар руу нүүлгэсэн бөгөөд энэ нүүдэл нь урьдынхтай харьцуулахад хэмжээгээр тийм их биш байв.[10] Энэ үед зарим киргизүүд Саяны нурууг даван хотгойдын Бүүвэй гүн дээр очин түүнд дагаар оржээ. Мөн нилээдгүй тооны киргизүүд алтайчууд, телеутууд ба казахуудын дунд суусан байна.[10]

Енисейд үлдсэн киргизүүдийн газар нутгийг захирахын төлөө Зүүнгар, хотгойдын Алтан ханы угсааны Бүүвэй гүн, Орос өрсөлдөж байв.[12] Бүүвэй гүн миний өвөг эцэг Гэндэн дайчин киргиз, тува, моторуудыг (мотор буюу матор - Енисейн эх, Саяны нурууны хойд хэсгээр амьдарч байгаад 1840-өөд онд орос, түрэгүүдэд уусан мөхсөн цөөн хүнтэй самоедь үндэстэн) захирч байсан хэмээн мэдэгдэж байсан бол Орос түүний мэдэгдлийг эсэргүүцэн одоо киргизүүд Оросын харъяат болсон тул хотгойдын харъяаны нутаг биш гэж үзэж байв. Мөн манж нар оросуудыг Абаканы шивээгээ устгахыг шаардаж байв.

Оросууд XVIII зууны оросууд киргизүүдийг эргэн ирэхээс болгоомжлон Минусын хотгорт сууурьшихаас болгоомжилж байв.[10] В 1733-1736 онд Оросын зөвшөөрлөөр зарим киргизүүд буцан иржээ.[10] Энэ үед манжийн цэрэг киргизүүдийн зарим хэсгийг Манжуур руу нүүлгэсэн нь одоо Хятадын Цицикар, Харбин хотын орчимд байгаа фуюйгийн ба Харбины киргизүүд болжээ.[10] 1755-1757 онд Зүүнгар унах үе олон тооны киргиз эрэгтэйчүүд манжийн цэрэгт алагдаж цөөн тооны зүүнгар, киргизүүд Халимагийн хант улс руу дүрвэн очжээ.[10] Тэнд очсон киргизүүд халимагуудад ууссан бол Сибирьт үлдсэн хэсэг нь шор, алтайчуудын бүрэлдэхүүнд оржээ. Зарим эрдэмтэд Енисейн буюу Сибирийн киргизүүдээс үлдсэн хэсэг нь одоогийн хакасчууд болсон гэж үздэг. Мөн цөөн тооны киргизүүд Монголын нутагт ирж Сэлэнгэ, Идэр голд суурьшин халхчуудад ууссан бөгөөд киргизүүд Эрхүү мужийн буриадуудын бүрэлдэхүүнд ч орсон байж болох юм.[10] Ийнхүү 18-р зуунд киргизүүд Тэнгэр уулаас Манжуур хүртэлх нутагт хэсэг бүлгээрээ салан сарнисан ч хүн амын үндсэн хэсэг нь яваандаа Тэнгэр ууланд төвлөрч одоогийн Киргиз улсыг байгуулжээ. Енисейн Киргизийн хаант улсыг залгамжлагч нь Киргизстан улс, ОХУ-ны бүрэлдэхүүн дэхь Хакас улс хоёр гэж үздэг.

Тархалт[засварлах]

Киргиз[засварлах]

Киргиз улсад 2012 оны эхний байдлаар 4 сая 6 мянган киргиз хүн байгаа нь улсын бүх хүн амын 72.2% гэсэн үг.[13] Улс даяар киргизүүд тархан суурьшдаг. Хамгийн олондоо Нарийн мужид 99.2%, багадаа Чүй мужид 59.1% буюу улсынхаа 9 том нэгжид бүгдэнд нь олонх байж чадаж байгаа. Зөвлөлт Киргизийн үед буюу 1959 онд Киргизүүдийн эзлэх хувь түүхэнд хамгийн бага (40.5%, энэ үед Оросууд 30.2% ) болж багасч байсан.[14] Түүнээс хойш киргизүүдийн эзлэх хувь нэмэгдсээр байгаа.

Хятад[засварлах]

БНХАУ-ын ШУӨЗО-ы доторх уйгур (64%) олонхтой Кызылсу - киргиз өөртөө засах тойрогт Хятад улс дахь киргизүүдийн 78% буюу 125 мянган (тойрогтоо 28%) хүн амьдарч байна. Энэ тойрог Киргиз улсынхаас Нарийн мужтай хаяа залгадаг. Хятад улсын 2000 оны тооллогоор 160 мянган хүн яс үндсээрээ Киргиз (хятадаар 柯尔克孜族 Kēěrkèzī zú) болж таарсан.

Урлаг[засварлах]

Манас туулийг хайлагч (манасч)

Киргиз ардын урлагийн ноён оргил нь «Манас» тууль. Энэ тууль нь хамгийн урт буюу 1 сая давсан мөрийн тоогоор Гиннесийн номд тэмдэглэгдсэн бөгөөд ЮНЕСКО-гийн дэлхийн биет бус өвийн жагсаалтанд бас бүртгэгджээ. Манас тууль нь Киргиз хүмүүсийн итгэл үнэмшил, аж ахуй, түүх, газар орны нэрс г.м маш олон талын ач холбогдолтой. Түүнээс гадна киргизээр акын гэж хэлдэг үлгэрч (туужч, түүх өгүүлэгч) хүн хүндлэгдэнэ. Домбра (товшуур)-аар хөгжимдөн дуулдгаас үзвэл "Домборын үлгэр" гэлтэй. Акынуудын дунд «Айтыш» гэж тэмцээн болдог.

Зүүлт, тайлбар[засварлах]

  1. Национальный состав населения (оценка на начало года, человек)
  2. Censuses 1970–1989 show 0.9 % Kyrgyz population share in Uzbekistan total, 2000 estimates were also 0.9 % (Ethnic Atlas of Uzbekistan), actually Uzbekistan population is 27,767,100 (2009), so 0.9 % is appr. 250,000
  3. Перепись населения Китая 2010 г.
  4. Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  5. Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010
  6. Том 3. Национальный состав и владение языками, гражданство населения Республики Таджикистан
  7. Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на 1 января 2011 года.
  8. Ц.Дамдинсүрэн, А.Лувсандэндэв нарын "Орос-Монгол толь"-д 1982 оны II хэвлэлийн 213-р талд киргиз - хиргис (хүн), киргизка - хиргис эмэгтэй, хиргис эхнэр, киргизский - хиргис, хиргисийн, киргизский язык -хиргис хэл, 832-р талд Киргизия - Киргиз, Хиргис, Киргизская Советская Социалистическая Республика-г Зөвлөлт Социалист (Нийгэм Журамт) Бүгд Найрамдах Киргиз Улс гэж тус тус орчуулсан байдаг.
  9. В.Я. Бутанаев, Ю.С. Худяков. - История енисейских кыргызов. // Абакан: ХГУ им. Н.Ф. Катанова, 2000. 272 с. ISBN 5-7810-0119-0
  10. 10.00 10.01 10.02 10.03 10.04 10.05 10.06 10.07 10.08 10.09 10.10 10.11 10.12 10.13 10.14 10.15 Николай Гусейнов "Кыргызский каганат - тюркское государство на Енисее"
  11. А. Абдыкалыков ПЕРЕСЕЛЕНИЕ ЕНИСЕЙСКИХ КЫРГЫЗОВ В НАЧАЛЕ XVIII в. И ИХ ИСТОРИЧЕСКАЯ СУДЬБА
  12. Енисейские кыргызы. Историко-этнический очерк о Хакасии
  13. Национальный состав населения Киргизии 2012
  14. Демографические тенденции, формирование наций и межэтнические отношения в Киргизии

Зургийн цомог[засварлах]

Гадаад холбоос[засварлах]