Кыргызстан

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Бүгд Найрамдах Хиргис Улс
хиргисээр Кыргыз Республикасы
оросоор Киргизская Республика
Төрийн далбаа Төрийн сүлд
Төрийн дууллын нэр:
хир. Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик Гимни
«Бүгд Найрамдах Хиргис Улсын төрийн дуулал»

Нийслэл 
(их хот)
Coat of arms of Bishkek Kyrgyzstan.svg Бишкек
Албан хэл Хиргис хэл (улсын)
Орос хэл (албан)[1][2]
Ард түмэн 
(2009 он)
70.9% - Хиргис үндэстэн
14.3% -Узбек үндэстэн
  7.8% - Орос үндэстэн
  7.8% - бус ард түмэн
Олон түмэн Хиргисийнхэн
Төр засаг Ардчилсан дэглэм, нэгдмэл
байгууламж
, парламентийн
бүгд найрамдах засагтай
 -  Ерөнхийлөгч Алмазбек Атамбаев
 -  Ерөнхий сайд Жанторо Сатыбалдиев
Улсын хурал Жогорку Кенеш
«Дээд Зөвлөл»
Түүх
 -  1924-10-14 Хар Хиргисийн ӨЗМ үүссэн 
 -  1936-12-05 ЗСБНХирУ байгуулагдсан 
 -  1991-12-25 ЗХУ-аас тусгаар тогтносон 
Нутаг дэвсгэр
 -  Бүх талбай 199,900 км2 (86)
 -  Гадаргын ус (%) 3.6
Хүн ам
 -  Тооцоо (2009) 5,482,000[3] (110)
 -  Тооллого (1999) 4,896,100 
 -  Нягт сийрэг 27.4 хүн/км2 
ДНБ (ХАЧТ) 2010 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $12.016 тэрбум[4] 
 -  Нэг хүнд $2,248[4] 
ДНБ (Нэрлэсэн) 2010 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $4.615 тэрбум[4] 
 -  Нэг хүнд $863[4] 
ОТББИ (2003) 30.3 (дундаж
ХХИ (2010) 0.598[5] (дунд) (109)
Мөнгөний нэгж Хиргисийн сом (KGS)
Цагийн бүс үндсэндээ НЗНЦ+6
Домэйн нэр .kg
Утасны томьёо +996

Кыргызстан (хиргисээр Кыргызстан), Хиргис, Киргиз (оросоор Киргизия) гэж товчлон бичигдэх Бүгд Найрамдах Хиргис Улс (хир. Кыргыз Республикасы; орос. Киргизская Республика[6]) — Дундад Азид Казахстан, БНХАУ, Тажикистан, Узбекистан дөрвөн улстай хил залгадаг, далайд гарцгүй, Түрэг угсааны, Ислам шүтлэгт Хиргис үндэстэн зонхилох ард түмэнтэй бүрэн эрхт улс, ихэнх нутгаар нь Тэнгэр Уул, Памир гэх хоёр нуруу сунайдаг уулын орон. Нийслэл нь Бишкек хот.

Нутаг дэвсгэр - 199,900 км2, 2009 онд тооцсоноор хүн амын тоо - 5,482,000[3]. Үүний олонх 70.9% (3 сая 804 мянган) нь Хиргис, цөөнх 14.3% нь Узбек, 7.8% нь Орос гэх мэтээр бүгд 80 гаран нэрээр ялгагдах ард түмэнтэй.[7] Улсын Хиргис хэлнээс гадна Орос хэл албан ёсных гэдэг.[1] Хүн амын 80% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй.[8]

Нэр[засварлах | edit source]

Улсын нэр нь үндсэн хүн амын нэртэй холбоотой. Монголын кирилл бичигт үүнийг нэг үгний үсгийн зөрүүт гурван янзаар бичиж байна. Зөвлөлт, орос, кирилл нөлөөт Киргиз, англи, хиргис, кирилл нөлөөт Кыргыз хоёроос гадна түрэг-оросоос монголчлогдсон (20-р зуунд зохиогдсон байж магадгүй) Хиргис гэж үг байна. Монгол бичгээр Хиргис буюу ᠬᠢᠷᠭᠢᠰ гэж бичих нь хялбар, мөн ч аятайхан харагдана. Сүүлийн жилүүдэд эхний хоёр нь орчин цагийн улс, сүүлийнх нь дээр үеийн Хиргис улсыг нь илэрхийлэх хэрэглээ давамгайлж байгаа. Гарлын хувьд эдгээртэй Хыргыс, Хяргас, Хягас, Хагас, Хакас зэрэг үгс холбоотой. Монгол хэл бичгийн зохицлоор бичнэ гэвэл Хиргис улс, орос ч гэсэн түгээмэл дууддагаар нь гэвэл Киргиз улс, өөрсдийнхөөр нь гэвэл Кыргызстан гэх нь тохиромжтой.

ЗХУ-аас тусгаар тогтносныхоо дараа Хиргис улс үндсэн хуулиараа улсын товч орос янзын нэр Киргизия (утга нь «Хиргис орон/улс/газар»)-г халж, хиргис хэлний дуудлагад тааруулж Кыргызстан (утга нь өмнөхтэй адил, дээр нь -стан-ыг унш), бүтэн Киргизская Республика-ын оронд Кыргыз Республикасы гэж нэрийдэхийг хуульчилсан.[9] ОХУ-д ерөнхийлөгчийнхөө 1995 оны 1495 дугаар зарлигаар хуучин ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн улсын нэрсийг тухайн улсад өөрчлөгдсөн ч уламжлалт орос хэлнийхээ нэрийг дотооддоо үргэлжлүүлэхээ батлав.[10] Монгол улсад энэ мэт уламжлалт монгол нэрээс нь гажуу улсын нэрийг хэрхэх албан тайлбар байхгүй.

Түүх[засварлах | edit source]

Киргизстаны нутаг дэвсгэрээс 200-300 мянган жилийн өмнө хүн байсан ул мөр олдсон.

Газар зүй[засварлах | edit source]

Хиргис 198,951 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, Сенегалаас арай том буюу дэлхийн 85-р том орон юм.

Сансраас харсан зураг
Уул нуруу
Сон нуурнаа хэдэн адуу

Байрлал[засварлах | edit source]

Хойд өргөргийн 39° — 44°, зүүн уртрагийн 69° — 81° дотор төв Ази, тэр дундаа дунд Азид оршдог. Хөндлөн чигт цомцойн тогтсон бөгөөд далайд гарцгүй. Хойд талаараа Хасаг улстай 1224 км, зүүн талаараа Хятадтай 858 км, урд талаараа Тажиктай 870 км, баруун талаараа Узбек улстай 1099 км газраар хиллэдэг. Хилийн нийт урт нь 3,878 км.

Газар ус[засварлах | edit source]

Хиргис уулархаг орон юм. Нутгийн дөрөвний гурав нь уул нуруу. Хиргис орны дорно, төвийн уул нуруу, ихэнх нутаг нь Тэнгэр уул (Тянь-Шань)-ын баруун бие болж, нутгийн өрнө өмнөд тал нь Памир-Алай нурууны ар хормой болно. Уулын өндрийг нэрлэвэл Ялалтын оргил (7439 м), Лениний оргил (7134 м), Хантэнгэр (6995 м) байна.

Хиргисийн байгалийн хосгүй үзэсгэлэн Иссык нуур (Иссык-Күл) нутгийн дорно-умар талд Тэнгэр уулын салбар Терскей Ала-Тоо, Кунгей Ала-Тоо хоёрын завсар байна. Сон (Сонкёль), Чатыр нуур гэж бий. Ферганы хөндий рүү томоохон хоёр гол Нарийн, Карадарья урсдаг.

Уур амьсгал[засварлах | edit source]

Уур амьсгал нутгийн өндрөөс хамаардаг. Ферганы хөндийн нам доор захаар субтропикийн уур амьсгалтай. Зундаа 40°C хүрч хална. Орон даяар нарлаг. 1-р сарын дундаж хэм −4 °C. Иссык нуур энэ үед хөлддөггүй. Өндөр уул нурууны араар, уулаар хүйтэн өвөл болж −30 °C-аас −53.6 °C хүрдэг.

Хур тунадас харилцан адилгүй. Ферганы хөндийд жилдээ 2000 мм бууж байхад Иссык нуурын орчим ердөө 100 мм хур буудаг.

Байгаль хамгаалал[засварлах | edit source]

Хиргис улсад байгалийн цогцолборт газар 9, байгалийн нөөц газар 8, ой, ургамал, ашигт малтмал, ерөнхий ашигтай 67 газрыг зэрэглэн хамгаалж байна. Үүнээс Иссык нуур, Сарычелекийн байгаль нөөц газар хоёрыг онцгойлсон байдаг.

Нийгэм[засварлах | edit source]

Хүн ам зүй[засварлах | edit source]

Яс үндэс Хүн ам
(2012 он)
Хувь
Хиргис үндэстэн 4,006,009 72.2 %
Узбек үндэстэн 796,291 14.3 %
Орос үндэстэн 381,562 6.9 %
Дунган ястан 61,372 1.1 %
Уйгур үндэстэн 50,346 0.9 %
бусад ард түмэн 256,308 4.6 %
Он Хүн ам
1926 993,000
1950 1,740,000
1969 2,891,000
1989 4,290,400
2002 4,946,500
2013 5,522,500

Орон нутаг[засварлах | edit source]

Хиргис улсын захирах нутаг орон дотроо муж, улсын хот, район, дүүрэг, мужийн хот, сум (айылный аймак) зэрэг зургаан зүйлд багцлагдах олон нэгжид хуваагдаж, улсын доор төвөөс гурван түвшинд шатлан захирагддаг. Том түвшинд улсын ач холбогдолтой хот (город республиканского подчинения) 2, муж (область) 7, бүгд 9 нэгж нутаг болон хуваагддаг. Дунд түвшинд мужийн доорх 40 район, Бишкек хотын 4 дүүрэг, мужийн ач холбогдолтой 6 хот нийлээд 50 нэгж. Ош хот хуваагддаггүй.

Есөн нутаг: 1-Бишкек хот, 2-Баткен, 3-Чүй, 4-Жалал-Абад, 5-Нарын, 6-Ош, 7-Талас, 8-Иссык-Куль, 9-Ош хот
Нэгж
(нэр, зүйл)
Районы
тоо
Талбай[11]
(км²)
Хүн ам
(2010)[12]
1 Бишкек хот 4 дүүрэг 170 км² 859,800
2 Ош хот - 18,5 км² 255,800
3 Баткен аймаг 3+ 3 хот 17,000 км² 441,100
4 Жалал-Абад аймаг 8 33,700 км² 1,036,700
5 Иссык-Күл аймаг 5 + 2 хот 43,100 км² 444,500
6 Нарийн аймаг 5 45,200 км² 262,100
7 Ош аймаг 7 29,200 км² 1,130,900
8 Талас аймаг 4 11,400 км² 231,800
9 Чүй аймаг 8 +1 хот 20,200 км² 814,900
Есөн нутаг 50 нутаг 199,988.5 км² 5,477,600

Хот суурин[засварлах | edit source]

  • Кызыл-Кыя
  • Кант
  • Кара-Суу
  • Таш-Кумыр
  • Кара-Куль




Зургийн цомог[засварлах | edit source]

Эх сурвалж[засварлах | edit source]

  1. 1.0 1.1 Закон «О государственном языке Кыргызской Республики». Институт проблем информационного права. the original on 2011-08-22-с архивлагдсан. 2010-06-10-д хандсан.
  2. Александр Шустов (11 мая 2010). Кыргызстан: русский язык как заложник «революции». Materik.ru. the original on 2011-08-22-с архивлагдсан. 2010-06-10-д хандсан.
  3. 3.0 3.1 Department of Economic and Social Affairs Population Division (2009). "World Population Prospects, Table A.1" (PDF). Retrieved on 2009-03-12.
  4. 4.0 4.1 4.2 4.3 Kyrgyzstan. International Monetary Fund. 2011-04-30-д хандсан.
  5. Human Development Report 2009: Kyrgyzstan. The United Nations. 2009-10-18-д хандсан.
  6. Распоряжение Администрации Президента Российской Федерации от 17 августа 1995 г. № 1495 "О написании названий государств – бывших республик СССР и их столиц"
  7. Национальный состав населения Киргизии 2009
  8. Kyrgyzstan. State.gov. 2010-04-17-д хандсан.
  9. Конституция Кыргызской Республики (Кыргызстан) Загвар:Битая ссылка
  10. распоряжение Администрации президента Российской Федерации № 1495
  11. "Territories, number, density of population and territorial units by economic and administrative regions of Azerbaijan Republic", The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan.
  12. Einwohnerzahlen vom 1. Januar 2010 (Berechnung)