Монголчуудын Сүн улсын байлдан дагуулалт

Чөлөөт нэвтэрхий толь, Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Монголын эзэнт гүрэн Сүн улсыг байлдан дагуулсан нь
China 11b.jpg
Монгол байлдан дагуулалтын өмнөх Сүн улс
Огноо 1235-1279
Байрлал Өмнөд Хятад
Үр дагавар Монголын бүрэн ялалт
Байлдагч талууд
Монголын эзэнт гүрэн Сүн улс
Удирдагчид
Өгэдэй хаан
Хубилай хаан
Мөнх хаан
Гүюг хаан
Цагаан
Хочу
Турхан хатан 
Баяан
Ажү
Арихги
Занг Хонгфан
Лизонг
Дүзонг
Гонг
Дуанзонг
Хуаизонг 
Жиа Шидао
Лү Вэнхуанг
Ли Тинзи
Занг Шижиэ
Вэн Тианшианг
Цэргийн хүч
450,000 гаруй (Монголчууд, Жүрчид, Хятадууд, Түркчүүдийг оролцуулаад) 1,500,000-аас их
Хохирол
Их боловч Сүн улстай харьцуулвал бага Жирийн иргэдийг оролцуулаад 10,000,000-аас их

Хубилай хаанаар (1260-1294) удирдуулсан Сүн улсын байлдан дагуулал нь бүх Хятадыг эзлэхэд хийсэн эцсийн алхам байлаа. Мөн энэ нь Их Монгол улсын цэргийн томоохон амжилтуудаас сүүлчийнх нь байсан хэмээн тооцогддог.

Дэвсгэр түүх[засварлах]

Монгол-Алтан улсын дайнаас өмнө, Сүн улсын тусгай элч Монголын түшмэдэд бараалхаж байсан нь Алтан улстай(1115–1234) хүчээ нэгтгэж дайтах санал тавьсан байх магадлалтай. Хэдийгээр Чингис хаан зөвшөөрөөгүй ч 1227 онд нас барахдаа Алтан улсын нийслэлийг Сүн улсын нутгаар дамжин довтлох төлөвлөгөө гэрээслэн үлдээсэн байдаг. Үүний дараахан тодорхойгүй нөхцөл байдлын дор Монголын элчийг Сүн улсын захирагч хороосон байна.[1] Ямарваа нэгэн тайлбар сонсохын завдалгүй Монголчууд Алтан улсын Хэнань дахь бэхлэлт рүү хүрэхийн тулд Сүн улсын газар нутаг руу нэвтрэн оров. 1223 онд Сүн улс нь Монголын талд орж Шар мөрний өмнөд хэсгийн нутгийг хамтарч эзэмшихээр болсон байна. Сүн улсын жанжин Мен Гонг нь Алтан улсын жанжин Вү Шианиыг цэргийг ялан, Жүрчидийн сүүлчийн ноён зугатаан очсон Цайжю хотыг бүслэхийг цэргүүддээ тушаав. Монголчуудын туслалцаатайгаар Сүн улс нь Хятадын хойд хэсгийг зуу гаран жил эзэгнэсэн Алтан улсыг устгасан байна. Жилийн дараа Сүн улсын жанжингууд цэргээ улсынхаа хуучин нийслэлдээ очиж суурьшихыг тушаасан боловч Тайчир ахлагчтай Монгол цэргүүдэд хөөгджээ. Тайчир нь Чингис хааны өрлөг жанжины нэг болох Боорчийн удмын хүн байв. Түүгээр ч барахгүй Өгөдэй хааны хөвгүүд өмнө зүг рүү аажим довтолсоор байв. Сүн улсын ширүүхэн эсэргүүцэл нь Монгол гүрний хувьд тулалдаж байсан хамгийн хүнд тулаануудын нэг байлаа. Монголчууд Хятадуудыг дийлэхийн тулд байгаа бүхий л нөөц боломж, тухайн цагийн цэргийн ов мэхээс бүгдийг шавхсан байна.[2][3]

Монгол-Сүн дайны эхний шат(1235-48)[засварлах]

1235 оноос эхлээд Күдуон Хэкү хэмээх Монгол жанжин Ченгдү хөндийгөөр дамжин Шичуан хэсгийг довтлох болов. Өмнө зүгийн аян дайн амжилттай болоход энэ газрыг эзлэх нь чухал алхам байсан. Янцийн хөндий рүү нэвтрэх үүд болох Шианян хэмээх чухал хот нь Сүн улсын жанжин Цао Юүвэн ээр хамгаалагдсан байсан бөгөөд түүний толгойг 1236 онд авсан байна.[4]seco Тухайн үед дорно зүгт Мэн Гон, Дү Гүо зэрэг Сүн улсын жанжид Күовен Бухуа аар ахлуулсан монголын хүчийг тогтоон барьж байв. Учир нь тухайн үед Монголын гол хүч Европ руу чиглэж байлаа. Шичуанд захирагч Юү Жи нь Ран Жин ба Ран Пү ах дүүсээр уулархаг хэсэгт чухал газруудад Дайюүшенгд шиг бэхлэлт бариулах төлөвлөгөө боловсруулжээ. Энэ аргаар 10 жилийн турш Шичуан мужийг хамгаалав. 1239 онд Мэн жанжин Монголчуудыг ялан Шианяныг буцаан авч ахиад хэдэн жил Шичуаныг мэдэлдээ байлгалаа.[5] 1241 он гэхэд Монголчууд зөвхөн Ченгдуг баттай эзэлсэн байв. Хуай мөрний хэсэгт Турхан хатан болон Гүюг хаан довтлох зарлиг буулгасан боловч Сүн улсын хэдэн том хотыг эзэлснийг эс тооцвол Монголын Эзэнт гүрний командлагч нар хамгаалах талдаа байлаа.[6]

Монгол болон Сүн улсын цэргийн мөргөлдөөн Ченгдү хэсэгт өрнөж байв. Турхан хатан энхийн хэлэлцээр хийхээр элчээ явуулахад Сүн улс барьж хорьсон байна.[7] Монголчууд Ханжү мужийг эзлэн 1242 онд Шичуан руу довтоллоо. Тэдний командлагч нар Цагаан болон Зан Рү Сүн улс руу довтлохыг тушаажээ. Тэд Сүн улсын нутгыг дээрэмдэхэд Сүн улсын засаг гал зогсоох хэлэлцээр хийхээр төлөөлөгчээ илгээв. Монголын тал хэлэлцээрийн нөхцлийг хүлээн зөвшөөрсний дараа Цагаан болон Зан Рү хойшоо буцсан байна.[8]

Монголын Нанжин рүү хийсэн довтолгоон болон Хятадуудын дарь ашигласан тухай тэмдэглэлд: “Монголчууд газар нүх ухан орсон үед тэд галт сумнаас хамгаалагдсан байсан. Бид чен-тиен-лэй хэмээх төмөр машиныг хавсаргахаар шийдэж … тэднийг доош буулгасан”[9]

Дайны хоёрдугаар шат (1251-60)[засварлах]

1251 онд Мөнх Хаан хаан ширээнд өргөмжлөгдснөөр Хятадын Өмнөд Сүн улс рүү хийх довтолгоо эрчимжэв. Шичуаны Ченгду хөндийг гатлан Монголчууд 1253 онд одоогийн Юунан мужид байрлах Далийн хаант улсыг эзлэв. Мөнх хааны дүү Хубилай ба Урианхадай нар Юунан болон Төвдийг номхотгон Вьетнам дахь Тран улсыг байлдан дагуулжээ. Монголчууд Хо-чиүг хотыг бүслэн удалгүй 1254 эзлэн авсан байна.

1257 оны аравдугаар сард Мөнх хаан Өмнөд Хятад руу морьдож дараа оны таван сар гэхэд Лиу-пан уулсын ойролцоо ирж суурьшжээ. Тэрээр 1258 онд Монголын нийт цэргийн хүчийн гуравны хоёрыг дагуулан Шичуанд нэвтрэн оров. 1259 онд Мөнх хаан Ван Жиан аар хамгаалуулсан Даюучен хотын тулалдааны үед холер буюу дизентери тусан нас барсан байна. Хятадын жанжин Жиа Шидао Хубилайтай эвсэж Мөнх хааны өнгөрснийг далимдуулан Монголын өмнөөс Шичуаныг захирах болов.

Энэ үеээр Өмнөд Сүн улсын төр засаг Монголчуудын дайралт болон одоогийн Фүжиан ба Фунанд өрнөсөн тариачдын бослогыг намжааж хүчирхэхгүй байв. Эзэн хаан Лизонийн захиргаа нь Ян ба Жа, Дон Сончен ба Лү Юншенг тайган нарын эрхшээлд орсон байлаа. 1260 онд Жиа Шидао нь шинэ эзэн хаан Зао Чигээс төрийн эрхийг булааж өөрийгөө ерөнхий сайдаар өргөмжилөн Вэн Тианшанг ба Ли Фү зэрэг өрсөлдөгчдөө зайлуулав. Өмнөд Сүн улсын санхүүгийн орлого маш бага байсан тул Жиа Шидао газрын худалдааны дүрэм журмуудыг өөрчилөх оролдлого хийжээ.

Хятадууд Монголчуудын эсрэг Тү хуо чианг зэрэг дарьт галт зэвсэг хэрэглэсэн байдаг. Энэ нь хулсан хоолойгоор сумаар бууддаг зэвсэг байв.[10]

Сүн улс бууж өгсөн нь (1268-76)[засварлах]

1260 онд Хубилай Их хуралдайгаар хаан ширээнд сонгогдож 1271 онд Юань гүрнийг байгуулав. 1260-аад оноос эхэлсэн тулалдаанууд 1265 онд Шичуаны Даиюуд томоохон тулаанд хүргэв. Монголын цэрэг Сүн улсын газрын болон тэнгисийн хүчийг буулгаж аван 100 гаруй хөлөг онгоцыг олзлов.[11] Хятадууд галт зэвсэгийг хамгаалалтандаа ашиглаж байлаа. [12]

Хубилай хаанд өмнөд зүгийг буулгаж авахад амаргүй байлаа. Эхлээд Хархоринд суурьшин хойд хэсгийг захирч байсан Аригбөхтэй дайтаж,[13] дараа нь 1268 онд Хангзоу руу нэвтрэх хаалга болох Хөх мөрний хөвөөнд орших Шианяанд ирээд Монголын давшилт зогссон байв. Энэхүү хот нь голын нөгөө эрэг дээр байрлах Фенчэн хот руу хөвөгч гүүрээр холбогдсон байлаа. Шианяан хот нь зургаа, долоон метр зузаан хэрмээр хамгаалагдсан, таван километр өргөн, гол хаалга нь зуны цагт усан сувгаар, өвлийн цагт гатлаж боломгүй намаг шавраар хүрээлэгдсэн байв.

Шианяан болон Фенчэн ихэр хотуудыг хамгаалж байсан цэргүүд бүслэлтийг давах гэсэн боловч Ажу жанжинаар удирдуулсан Монгол цэргүүдэд удаа дараа дийлдэж байв. Сүн улсаас илгээсэн мянга мянгаар тоологдох хүнтэй нэмэлт хүч бүгдийг бут цохиж байлаа.[14] Ажу жанжины хүсэлтийн дагуу Их Монгол улсын эзэн хааны зарлигаар Ил Хан, Исмайл болон Иракийн Ал-ауд-Дин улсуудаас тэсэрдэг сум харвадаг оньсон техник Өмнөд Хятадад ирсэн байна.[15] Тэсэрдэг сумыг Хятадад хэдэн зууны өмнөөс хэрэглэж ирсэн боловч шинээр ирүүлсэн оньсон техник нь эрчлээт төрлийн бус эсрэг ачааны төрлийг хэрэглэсэн байсан нь хол зайнд харвах бөгөөд илүү өндөр нарийвчилалтай онилж байв.[16] Мозулын Персүүдээр хийлгэсэн оньсон техник нь хол зайнаас харваж Фанченг хотыг устгахад нэмэр болсон байна.[17] Оньсон техникийг Хятад болон Мусульман инжинерүүд ажиллуулж байв.[18] Техникийн загварыг нь Хүлэгү хааны Багдадын ханыг буулгахад хэрэглэж байснаас авчээ. Хятадууд анх замтай оньсон техникийг зохион бүтээсэн бол одоо тэд Мусульманчуудын зохиосон эсрэг ачааны оньсон техниктэй тулгарлаа. Хятадын тал өөрсдийн эсрэг ачааны оньсон техникийг хийж хариу үзүүлсэн бөгөөд Хятадын сурвалж бичиг дурьдсанаар “1273 онд хилийн зурвасын хотууд бүгд эзлэгдсэн. Мусульманчуудын оньсон техник илүү шинэлэг бөгөөд дэвшилттэй байснаас гадна олон төрлөөр гарч ирж байсан нь өмнө хэрэглэж байснаас хамаагүй илүү байв.”[19]

Хятад болон Монголын талд хоюуланд нь тэсрэх бөмбөг байсан бөгөөд Монголчууд нумт болон замтай оньсон техник ашиглаж байв.[20] Сүн улсын талаас өөрийн тэсрэх бөмбөгөөс гадна галт нум сум ба галт жад харвасан байна. Усан завин дээрээс мөн Монголчуудын эсрэг галт зэвсгээр харважээ.[21] Хятадын Жэн тиан лэй нэртэй тэсрэх бөмбөгийг дариар дүүргэсэн төмөр хайлшаар хийж оньсон техникээр харвана. Энэхүү бөмбөг нь тэсрэх үедээ 50 километр зайд сонсогдох бөгөөд цэргийн төмөр хуягийг нэвтлэх чадвартай байжээ.[22]

Сүн улсын дотоод улс төрийн тэмцэл нь Шианяан ба Фанчен хотуудын унах бас нэгэн шалтгаан байсан юм. Лү-гийн гэр бүл хүчтэй байсан тул тэдний Сүн улсад үнэнч байхыг олон хүн эргэлзэж, эзэн хаан цэргийн эрх мэдлийг Жиа Шидаод бус түүний дайсан Ли Тинзид олгов. Ингээд Жиа жанжин Ли-гийн тушаалыг үл биелүүлэн нэгдмэл бус удирдлагатай болсноор Шианяан ба Фанченд ирэх хангамж тасалдсан байна.[23]

Монголын цэргийн удирдагч Баян цэргийн тал хүчээ Яан-ло цайзыг эзлэхээр гол өөд өгсөн гүүр бариулах тушаал өгөв. Хан гол өөд Сүн улсын гурван мянга гаруй завь өгссөн боловч няцаагдан, тавин завь устаж 2,000 хүн үхсэн байна. Ингээд Шианяаны командлагч Яангцэ гол уруудаж байсан бүх усан цэргийн хүч, бэхлэлтүүд, мөн голын доод хэсэгт байсан цэргийн нэгтгэлүүдийн хамт Монголын талд бууж өгөн нэгдэв. 1270 онд Хубилай хаан таван мянган усан онгоц барих тушаал өгөв. Гурван жилийн дараа нэмж хоёр мянган усан онгоц барих үүрэг өгсөн нь Сүн улс руу дайрах 50,000 цэргийг зөөвөрлөнө. 1273 онд Фенчен хот эзлэгдэхэд Монголчууд Шианяан дахь хүчийг сүрдүүлэх гэж хотын бүх хүн амыг илдээр цавчсан байна. Шианяан хот бууж өгсний дараа хэдэн мянган усан онгоц байрлуулжээ. Сүн улсын усан флот хэдийгээр эргийн хамгаалалт төдий байсан ч Монголчуудад багагүй эсэргүүцэл үзүүлжээ. Их жанжин Баянаар удирдуулан Хубилай хаан Хан голоос Шианяан хот руу дайралт хийв. Монголчууд дийлсэн боловч үүний тулд таван жилийн турш ширүүхэн тулаан хийсэн.[24] 1273 он гэхэд Монголчууд Хан гол дээр ялалтаа байгуулж Яангцэ гол томоохон усан флот Өмнөд Сүн улсыг байлдан дагуулахаар зорчиход нээлттэй болсон юм. Нэг жилийн дараа ханхүү Зао Шиан хаан ширээнд залрав. Эсэргүүцэл хүчтэй болж 1275 онд Баян жанжин Чангзоу хотын иргэдийг хоморголон устгаж, 1276 онд Чангша хотын хамгаалалт нийтээрээ амиа хорлов. Юан улсын Монгол-Хятад цэргүүд Хятадын нутаг рүү гүн нэвтрэн мужуудыг нэг нэгээр Юан улсад нэгтгэхэд Жиа Шидао ч нэгдэх санал тавьсан боловч Юаны канцлер Баян зөвшөөрсөнгүй. Сүн улсын сүүлчийн бүрэлдэхүүн хэсэг хүндээр ялагдаж, эртний хот Жиангсу эзлэгдэн, Жиа Шидао алуулсан байна. Сүн улсын нийслэл Хангзоу нь Вэн Тианшангаар хамгаалуулсан байв. 1276 оны хоёрдугаар сард Баян болон Дон Венбинг нар Лин-Ан хотыг бүслээд байх үед Их Хатан хаан Шие болон Хатан хаан Күан нар насанд хүрээгүй Эзэн хаан Гонгийг төрийн тамганы хамт хүлээлгэн өгчээ. Эзэн хаан Гонг хэдийгээр хулгайлагдсан ч төрдөө үнэнч Занг Жүэ, Вен Тианшианг, Зан Шижиэ болон Лү Шиүфү нар эзэн хааны дүү болох Зао Ши болон Зао Бингийг хаан ширээнд өргөмжилсөн байна. Зао Шиг нийслэлээс алсад орших Сүн улсын эзэн хаан Дуанзон-оор өргөмжилсөн боловч Гуангдонг руу зугатаж яваад амь эрсдэв. Зао Бингийг Хонг Конгийн Лантау арал дээр Сүн улсын Хуазонг эзэн хаанаар өргөмжилжээ. 1279 оны гуравдугаар сарын 19-нд Монголчууд Сүн улсын сүүлчийн хүчийг Яамен дахь усан дээрх тулаан дээр устгав. Тулааны дараа эзлэн түрэмгийлэгчдийн эсэргүүцэл болгож Лү Шиуфү найман настай эзэн хааныг тэврэн Яа уулын оргилоос үсэрч амиа хорлосноор Сүн улс мөхөж үгүй болсон байна.[25]

Тэмдэглэл[засварлах]

  1. Henry Hoyle Howorth, Ernest George Ravenstein History of the Mongols, p.228
  2. (1998) The Mongol Warlords: Genghis Khan, Kublai Khan, Hulegu, Tamerlane, illustrated, Brockhampton Press. ISBN 1-86019-407-9. Retrieved on 2011-11-28. “For his part Kublai dedicated himself totally to the task, but it was still to be the Mongol's thoughest war. The Sung Chinese showed themselves to be the most resilient of foes. Southern China was not only densely populated and full of strongly walled cities. It was also a land of mountain ranges and wide fast-flowing” 
  3. L. Carrington Goodrich (2002). A Short History of the Chinese People, illustrated, Courier Dover Publications. ISBN 0-486-42488-X. Retrieved on 2011-11-28. “Unquestionably in the Chinese the Mongols encountered more stubborn opposition and better defense than any of their other opponents in Europe and Asia had shown. They needed every military artifice known at that time, for they had to fight in terrain that was difficult for their horses, in regions infested with diseases fatal to large numbers of their forces, and in boats to which they were not accustomed.” 
  4. John Man Kublai Khan, p.158
  5. René Grousset (1970). The Empire of the Steppes: A History of Central Asia, reprint, Rutgers University Press. ISBN 0 8135 1304-9. Retrieved on 2010-10-28. 
  6. C. P. Atwood-Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire', p.509
  7. Jeremiah Curtin The Mongols A History, p.343
  8. J.Bor Mongol hiiged Eurasiin diplomat shastir, vol.II, p.224
  9. (the University of Michigan)John Merton Patrick (1961). Artillery and warfare during the thirteenth and fourteenth centuries. Utah State University Press. Retrieved on 2011-11-28. “A Chinese annalist describes the use of these gunpowder weapons at Nanking as follows: "As the Mongols had dug themselves pits under the earth where they were sheltered from missles, we decided to bind with iron the machines called chen-t'ien-lei. . . and lowered them into the places” 
  10. (the University of Michigan)John Merton Patrick (1961). Artillery and warfare during the thirteenth and fourteenth centuries. Utah State University Press. Retrieved on 2011-11-28. “overthrown, as we shall see — since the final counter-offensive launched by the Chinese against their Mongol overlords of the Yuan dynasty is a story in which artillery features significantly. By 1259 at least, if not earlier during the first Mongol invasions, the Chinese were using tubes that shot bullets. The t'u huo ch'iang ("rushing- forth fire- gun") was a long bamboo tube into which bullets in the true sense (tzu-k'o)” 
  11. Warren I. Cohen East Asia at the center: four thousand years of engagement with the world, p.136
  12. (the University of Michigan)Reader's Digest Association (1985). Reader's digest almanac and yearbook. Reader's Digest Association.. ISBN 0-89577-201-9. Retrieved on 2011-11-28. “1269-73 Gunpowder explosives first used in war: Chinese defenders of cities in Yangtze River Valley use explosives against Mongol Invaders” 
  13. Stephen Turnbull, Wayne Reynolds (2003). Mongol Warrior 1200-1350, illustrated, Osprey Publishing. ISBN 1-84176-583-X. Retrieved on 2010-10-28. 
  14. John Man Kublai Khan, p.168
  15. Jasper Becker (2008). City of heavenly tranquility: Beijing in the history of China, illustrated, Oxford University Press. ISBN 0-19-530997-9. Retrieved on 2010-10-28. 
  16. Stephen Turnbull, Steve Noon (2009). Chinese Walled Cities 221 BC-AD 1644, illustrated, Osprey Publishing. ISBN 1-84603-381-0. Retrieved on 2010-10-28. 
  17. Michael E. Haskew, Christer Joregensen, Eric Niderost, Chris McNab (2008). Fighting techniques of the Oriental world, AD 1200-1860: equipment, combat skills, and tactics, illustrated, Macmillan. ISBN 0-312-38696-6. Retrieved on 2010-10-28. 
  18. René Grousset (1970). The Empire of the Steppes: A History of Central Asia, reprint, Rutgers University Press. ISBN 0-8135-1304-9. Retrieved on 2010-10-28. 
  19. Stephen R. Turnbull (2003). Genghis Khan & the Mongol conquests, 1190-1400, illustrated, Osprey Publishing. ISBN 1-84176-523-6. Retrieved on 2010-10-28. 
  20. Stephen Turnbull (2002). Siege weapons of the Far East: AD 960-1644, illustrated, Osprey Publishing. ISBN 1-84176-340-3. Retrieved on 2010-10-28. 
  21. Stephen R. Turnbull (2003). Genghis Khan & the Mongol conquests, 1190-1400, illustrated, Osprey Publishing. ISBN 1-84176-523-6. Retrieved on 2010-10-28. 
  22. Matthew Bennett (2008). Matthew Bennett: The Hutchinson dictionary of ancient & medieval warfare. Taylor & Francis. ISBN 1-57958-116-1. Retrieved on 2010-10-28. 
  23. Peter Allan Lorge (2005). War, politics and society in early modern China, 900-1795. Taylor & Francis. ISBN 0-415-31690-1. Retrieved on 2010-10-28. 
  24. Tony Jaques (2007). Tony Jaques: Dictionary of battles and sieges: a guide to 8,500 battles from antiquity through the twenty-first century, Volume 3. Greenwood Publishing Group. ISBN 0-313-33539-7. Retrieved on 2010-10-28. 
  25. History of Song