Монголын хаан, хангуудын жагсаалт

Их Монгол Улсын төрийн тамга

Энэ нь Монголын хаан, хангуудын жагсаалт. Эдгээрийн зарим нь жинхэнэ төрийн эрхийг барьсан Монгол захирагчид байсан бол зарим нь цол төдий л тоглоомын хаад, хангууд байжээ.

Их Монгол Улсын Их Хаад

Их Монгол Улс 1300 оны орчим. Саарал хэсэг нь хожмын Төмөрийн эзэнт гүрэн.

• Чингис хаан (1206-1227)
• Тулуй (засаг баригч) (1227-1229)
• Өгэдэй хаан (1229-1241)
• Турхан хатан (засаг баригч) (1243-1246)
• Гүюг хаан (1246-1248)
• Огул Каймиш (засаг баригч) (1248-1251)
• Мөнх хаан (1251-1259)

Их Монгол Улсын хаад

Дараах хаад нь Монголын их хаан, Юань гүрний эзэн хаан гэсэн хоёр цолтой байсан:

• Хубилай хаан (Сэцэн хаан цолтой) (1260-1271). Хятад нэр: Шизу (Shizu) (1271-1294), Чжи Юань (Zhiyuan) (1264-1294).
• Өлзийтөмөр хаан (Өлзийт хаан цолтой). Хятад нэр: Чэнзун (Chengzong) (1294-1307), Юань Чжэ (Yuanzhe) (1295-1297), Да Дэ (Dade) (1297-1307).
• Хайсан хүлэг хаан (Хүлэг хаан цолтой). Хятад нэр: Үзун (Wuzong) (1308-1311), Чжи Да (Zhida) (1308-1311).
• Аюурбарбад буянт хаан (Буянт хаан цолтой). Хятад нэр: Рэньзун (Renzong) (1311-1320), Хуанцин (Huangqing) (1312-1313), Янь Юй (Yanyou) (1314-1320).
• Шадбал гэгээн хаан (Гэгээн хаан цолтой). Хятад нэр: Инзун (Yingzong) (1321-1323), Чжи Чжи (Zhizhi) (1321-1323), Жиньзун (Jinzong).
• Есөнтөмөр хаан. Хятад нэр: Тай Дин Ди (Taiding Di) (1323-1328), Тай Дин (Taiding) (1321-1328), Чжи Хэ (Zhihe) (1328).
• Ашидхэв хаан. Хятад нэр: Тянь Шүнь Ди (Tianshun Di), Тянь Шүнь (Tianshun) (1328).
• Төвтөмөр хаан (Заяат хаан цолтой). Хятад нэр: Вэньзун (Wenzong) (1328-1329) болон (1329-1332), Тянь Ли (Tianli) (1328-1330), Чжи Шүнь (Zhìshùn) (1330-1332).
• Хүслэн хаан (Хутагт хаан цолтой). Хятад нэр: Минзун (Mingzong) (1329).
• Ринчинбал хаан (1332). Хятад нэр: Нинзун (Ningzong), Чжи Шүнь (Zhishun) (1332).
• Тогоонтөмөр хаан (Ухаант хаан цолтой). Хятад нэр: Хуйзун (Huizong), Шүнь Ди (Shundi) (1333-1370), Чжи Шүнь (Zhishun) (1333), Юань Тун (Yuantong) (1333-1335), Чжи Юань (Zhiyuan) (1335-1340), Чжи Чжэн (Zhizheng) (1341-1368), Чжи Юань (Zhiyuan) (1368-1370).

Алтан Ордын хаад

• Бат хан (1227-1255)
• Сартаг (1255-56)
• Улагчи (1257)
• Бэрх (1257-1266)
• Мөнхтөмөр (1266-1282)
• Тодмөнх (1282—1287)
• Тулабуга (1287—1291)
• Тохта (1291—1312)
• Өзбег (1312-1341)
• Тинибег (1341-1342)
• Жанибег (1342—1357)
• Бердибег (1357—1361)
• Кульпа (1359-1360)
• Наурузбег (1360-1361)
• Хидырьбек (1361-1362)
• Төмөрхожа (1362)
• Абдаллах (1362-1370), бодитоор бол Мамай захирч байв
• Мурид (1362-1367), бодитоор бол Мамай захирч байв
• Азиз (1367-1369), бодитоор бол Мамай захирч байв
• II Жанибек (1369-1370), бодитоор бол Мамай захирч байв
• Мухаммед Булак (1370-1379), бодитоор бол Мамай захирч байв
• Тулунбек (1370-1373), бодитоор бол Мамай захирч байв
• Айбек (1373-1376), бодитоор бол Мамай захирч байв
• Араб шах (1376-1379), бодитоор бол Мамай захирч байв
• Хаанбек (1375-1376), бодитоор бол Мамай захирч байв
• Илбани (1373-1376), бодитоор бол Мамай захирч байв
• Хажи Черкесс (1375-1376), бодитоор бол Мамай захирч байв
• Урус (1376-1378), мөн Цагаан Ордны хан байсан бөгөөд Тохтамышын авга нь байв, ийнхүү Ордуудыг нэгтгэж чаджээ.
• Тохтамыш (1380-1395)
• Төмөркутлуг (1396-1401), жинхэнэ захирагч нь Эдигу
• Шадибек
• Болд султан
• Төмөр (1410-1412)
• Желал Ад Дин
• Керим Берди
• Кебек
• Жаббар Берди
• Үлүг Мухаммед (1419-1421, 1428-1433)
• Давлет Берди
• Борак (1422-1427)
• Саид Ахмед (1433? - ?)
• Хүчүг Мухаммед (1459-1465)
• Ахмед (1465-1481)
• Шейх Ахмед (1481-1498, 1499-1502)
• Муртаза (1498-1499)

Алтан Ордын Улсын хаад

Цагаан орд

• Орда (1226–1251)
• Кун Куран (1251–c.1280)
• Хүчү (c.1280–1302)
• Буян (1302–1309)
• Сашибуга (1309–1315)
• Ильбасмыш (1315–1320)
• Мубарек хожа (1320–1344)
• Чимтай (1344–1374)
• Урус (1374–1376)
• Тогтакия (1376)
• Төмөрмелик (1377)
• Тохтамыш (1377–1378)
• Койричак (1378-1399)
• Борак (1423-1428)
• Мухаммед (1428-1431)
• Мустафа (1431-1446)

Тус ордыг 1446 онд Абулхайр хаан өөртөө нэгдүүлжээ.

Хөх орд

Алтан Ордын жинхэнэ захирагчид нь 1361 он хүртэл Бат ханы угсааныхан байв

• Бат хан (1227-1255)
• Сартаг (1255-56)
• Улагчи (1257)
• Бэрх (1257-1266)
• Мөнхтөмөр (1266-1282)
• Тодмөнх (1282—1287)
• Тулабуга (1287—1291)
• Тохта (1291—1312)
• Өзбег (1312-1341)
• Тинибег (1341-1342)
• Жанибег (1342—1357)
• Бердибег (1357—1361)
• Кульпа (1359-1360)
• Наурузбег (1360-1361)
• Хидырьбек (1361-1362)
• Төмөрхожа (1362)
• Абдаллах (1362-1370), бодитоор бол Мамай захирч байв

Ил Хан улсын хаад

• Хүлэгү хан (1256-1265)
• Абаха хан (1265-1282)
• Ахмед Тэкүдэр (1282-1284)
• Аргун (1284-1291)
• Гайхату (1291-1295)
• Байду (1295)
• Махмуд Газан (1295-1304)
• Өлзийт (1304-1316)
• Абу Саид Бахадур (1316-1335)
• Арпа Кэүн (1335-1336)

Арпаг хорлосны дараа, Ил Хан улсын задралын үеэр байгуулагдсан тус бүс нутгийн улсууд өөр өөрсдийн удирдагчдыг хангаар өргөмжилжээ.

Ил Хаадын Улс

• Муса (1336-1337) (Багдадын Али Падшахын тоглоомын хан)
• Мухаммад (1336-1338) (Жалайридын тоглоомын хан)
• Сати Бек (1338-1339) (Чобанидын тоглоомын хан)
• Сулейман (1339-1343) (Чобанидын тоглоомын хан, 1341-1343 онд Сарбадарууд хүлээн зөвшөөрсөн)
• Жахан Төмөр (1339-1340) (Жалайридын тоглоомын хан)
• Ануширван (1343-1356) (Чобанидын тоглоомын хан)
• II Газан (1356-1357) (зөвхөн зоосон дээр л хөрөг нь байсан)

Зүүн Перс (Хорасан)-ээс ханд өргөмжлөгсөд:"

• Тугайтөмөр (1338-1353) (1338-1349 онд Картидууд; 1338-1339 ба 1340-1344 онд Жалайридууд; 1338-1341, 1344, 1353 онд Сарбадарууд тус тус хүлээн зөвшөөрсөн)
• Лухман (1353-1388) (Тугайтөмөрийн хүү)

Цагадайн улсын хаад

• Цагадай 1226-1242
• Хара Хүлэгү 1242-1246 d. 1252
• Есөнмөнх 1246-1252
• Хархүлэгү (дахин суусан) 1252
• Мубарак шах 1252-1260
  • Ургана хатан (засаг баригч) 1252-1260
• Алгуй 1260-1266
• Мубарак шах (дахин суусан) 1266
• Барак 1266-1270
• Никпей 1270-1272?
• Бөхтөмөр ?1272-1287
• Дува 1287-1307
• Кунжик 1306-1308
• Талику 1308-1309
• Кебек 1309 d. 1325
• Эсэнбөх 1309-?1318
• Кебек (дахин суусан) ?1318-1325
• Илжигдэй 1325
• Дуратөмөр 1325
• Тармаширин 1325-1333
• Бузан 1333-?1334
• Женкаши 1334-?1338
• Есөнтөмөр ?1338-?1342
• Али султан ?1338-?1342
• Мухаммед Пулад ?1342-1343
• Казан 1343-1346
• Данишменж 1346-1348

Цагаадайн Улсын хаад

Цагадайн улс нь баруун, зүүн Могулистан гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдсан.

• Баян Кули 1348-1358
• Төмөр шах 1358
• Туглугтөмөр (Их Могол Улсад 1348-1363) 1358-1363
• Ильяс хожа (Их Могол Улсад 1363-1368) 1363 d. 1368
• Адил султан 1363
• Кабул шах 1364-1370

1370 оноос Цагадайн улсын хаад нь доголон Төмөрийн тоглоомын хаад байв.

• Сюргатимишь 1370-1388
• II Султан Махмуд 1388-1402

Өгэдэйн удам

• Өгэдэй хаан
• Гүюг хаан
• Ширэмүн
• Хадан (албан бусаар)
• Хайду
• Чапар
• Янгичар
• Чапар (дахин суугаад 1310 онд түлхэн унагаагдсан)
• Адай хаан

Эзэнт гүрний бутралын үеийн /Бага хаадын үеийн/ хаад

• Аюушридар хаан (Билэгт хаан цолтой) (1370-1378)
• Төгстөмөр хаан (Усгал хаан цолтой) (1378-1388)
• Энхзоригт хаан (Есүдар) (1388-1392)?
• Элбэг нигүүлсэгч хаан (Нигүүлсэгч цолтой) (1392-1399)
• Гүнтөмөр хаан (1400-1402)
• Үгч хашха хаан (Гүйличи) - Чингисийн удам биш
• Өлзийтөмөр хаан (Буяншир хаан цолтой) (1403-1412)
• Дэлбэг хаан (1415)
• Адай хаан (1425-1438)
• Тайсун хаан Тодбух (Тогтохбух, Тогтоабух) (Тайсун хаан цолтой) (1433-1452)
• Агваржин хаан (Жонон) (1453)
• Эсэн хаан - (Тайш) Ойрадуудын захирагч (1453-1454)
• Махагүргис хаан (Үхэгт хаан цолтой) (1454-1465)
• Молон хаан (1465-1466)
• Мандуул хаан (1475-1478)
• Батмөнх Даян хаан (Даян хаан цолтой) (1478-1516)
• Барсболд хаан (Жонон) (1516)
• Боди Алаг хаан (1516-1547)

Бага Хаад

Дараах хаад нь Даян хааны удам бөгөөд Цахарыг захирч байв. Бусад Монголын түмдийг захирах эрхтэй байсан ч эрх мэдлээ хэрэгжүүлж чадсангүй.

• Дарайсүн гүдэн хаан (Гүдэн хаан цолтой) (1547-1557)
• Түмэн засагт хаан (1557-1592)
• Буян сэцэн хаан (Сэцэн хаан цолтой) (1592-1603)
• Лигдэн хаан (1604-1634)
• Эжэй хаан (1634 - 1635)

Дөрвөн Ойрадын удирдагчид

• Хуухай Даюу (1399)
• Батула чинсан (1415)
• Тогоон тайш (1418-1438)
• Эсэн тайш (1439-1455)
• Бүүвэй Мирц (1557-1577)
• Хань Хонгор ноён (1577-1587)
• Абай хатан (1587-1612)
• Байбагас (1612-1625)
• Төрбайх Гүүш хаан (1628-1654)
• Очирт сэцэн хан (1638-1676)
• Хархул (1620-1634)

Зүүнгарын хаант улсын удирдагчид

• Хотогчинбаатар хунтайж (1635-1653)
• Сэнгэ хунтайж (1653-1670)
• Галдан бошигт хаан (1671-1697)
• Цэвээнравдан хаан (1694-1727)
• Галданцэрэн хаан (1727-1745)
• Цэвээндоржнамжил (1746-1749)
• Лхамдаржаа (1749-1752)
• Даваачи (1752-1755)
• Амарсанаа (1755-1755)

Хошуудын удирдагчид

• Гүүш хаан Төрбайх (1642-1655)
• Даян Очир хан (1655-1669)
• Гончиг Далай хан (1669-1698)
• Ванжил хаан (1698)
• Лхазан хаан (1698-1717)

Халимагуудын Торгууд удирдагчид

• Хо өрлөг (?-1644)
• Шүхэр Дайчин (Шихир Дайчин), (1644-1661)
• Пунцаг (1661-1669)
• Аюуш (Аюук, Аюуки, Аюка), (1669-1724)
• Цэрэндондог (1724-1735)
• Дондог-Омбо (1735-1741)
• Дондогдаш (1741-1761)
• Убаши (Убаш, Уваш, Увш), (1762-1771)

Богд хаант Монгол Улс

• Богд хаан (8-р Жавзандамба хутагт) (1911-1924)

Ишлэл

• Dughlát Muhammad Haidar, Norbert Elias, Edward Denison Ross - The Tarikh-i-rashidi
• Henry Hoyle Howorth-History of the Mongols
• Herbert Franke, Denis Twitchett, John King Fairbank -The Cambridge History of China: Alien regimes and border states, 907-1368
• William Bayne Fisher, Peter Jackson, Laurence Lockhart, J. A. Boyle -The Cambridge history of Iran‎, 5
• Konstantin Nikolaevich Maksimov - Kalmykia in Russia's past and present national policies and administrative system

Номнууд

• "HISTORIA MONGALORUM" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, "Монголчуудын түүх" Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1