Буриад–Барга аялгуу, бичиг

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
— «Монгол хэлний Умард аялгуу» гээд холбогдов —
Харайх: Удирдах, Хайлт
Умард аялгуу
Орчин цагийн Монгол хэлний умард аялгуу
Газар орон Орос улсын Буриад орон, Өвөр Байгалын хязгаар, Эрхүү муж; Монгол улсын Дорнод, Хэнтий зэрэг аймаг, Улаанбаатар нийслэл; Хятад улсын Өвөр Монгол орны Хөлөнбуйр хот
Эзэмнэгч 300,000 хүн (багцаа)
Хэлтэн Буриад ястан, Барга ястан
Төрөл зүй
Онцлох аялгуу
Төлөөлөх умард аялгуу:
1. Байгалын өврийн буриадын аялгуу
2. Байгалын арын буриадын аялгуу
Төв умардын завсрын аялгуу:
3. Баргын аялгуу
4. Сэлэнгийн аялгуу
Бичиг үсэг 1. Буриад кирил үсэг (1939–өнөө)
2. Монгол кирил үсэг (1941–өнөө)
3. Худам монгол үсэг (1204–өнөө)
Албан ёсоор хэрэглэдэг газар орон
Үндсэн нэг «Монгол»Монгол Монгол (МУ)
Хоёрын нэг «Буриад» → Бүгд Найрамдах Буриад Улс Буриад (БНБурУ)
«Монгол»Өвөр Монгол (ӨМӨЗО)
Тохируулагч Монгол хэл өгүүллийн хэсгийг үзэх
Олон улсын томъёолбор  (англ.)
ISO 639-2 bua
ISO 639-3 bua – inclusive code
Individual codes:
bxu – China Buriat
bxm – Mongolia Buriat
bxr – Russia Buriat

Зөвлөлт Орост 1958 он хүртэл оросоор бурят-монгольский язык, буриад кирилээр буряад-монгол хэлэн,[1] 1958 оноос хойш[2] оросоор бурятский язык, буриад кирилээр буряад хэлэн,[1] Монголд 1959 оноос хойш Монгол хэлний умард аялгуу[3] гэж буй нэгэн хэл ч юм шиг, гэвч харилцах орчин булаагдсан, өмнөхөөс зориуд холдуулсан бичгийн дүрэмтэй, нөгөө талаас хэлний захын аялгуу мэт, түүнээ дагаад төв аялгууны бичгийг барьдаг, ямартаа ч Алтай язгуурын Монгол төрлийн Буриад, Барга ардын хэл яриа, кирил монгол хоёр янз бичгийг Буриад–Барга аялгуу, бичиг гэж ойлгоно.

Хэрэглээ[засварлах]

2010 оны байдлаар Орос улсад 461,389,[4] Монгол улсад 45,087[5] Буриад хүн аж төрөн сууж байна. Хятад улсад 10,000 орчим Буриад, 30,000 Барга бий гэж үздгийг нэмвэл бүгд 550,000 гаруй Буриад–Барга аялгуутан байна.

Орост Оросууд илүү олон тоотой байсаар олон жилийг үдсэн болохоор Буриадууд хос хэлтэй, тэгэхдээ Орос хэлийг бүгд мэдэх мөртлөө Буриад Монголоо гээсэн зарим нь их болжээ. Буриад орон (БНБурУ)-д 1992 оноос хойш Орос хэлний хамтаар Буриад Монголыг (оросоор бурятский язык) албан ёсных болгосон. Сонирхол дээшилж буй ч хэрэглээгүй сэхээгүй л байна. 2010 онд 218,557 хүн "Бурятский язык" (Монгол хэлний Буриад аялгуу) мэднэ гэсэн нь Оросын Буриад зоны 47.4% болно.[6] Гэвч 2000 оны судалгаанаас харвал энэ тоо наснаас хамаараад 3%–32% руу бууна.[7]

Монгол улсад Монгол хэлтэн төв аялгуундаа бат зангидаатай учир бичгийн албан дүрэмгүй Буриад аялгуугаар хөөрөх гэж зориуд зүтгэх нь ховор аж.

Хятад улсын Өвөр Монгол орны Хөлөнбуйр аймгийн Эвэнх хошууны Шинэхэн (буриад кирилээр Шэнэхэн) нэртэй баруун, зүүн хоёр суманд Буриадууд, шинэ хуучин Барга гэсэн дөрвөн хошуунд Баргууд оршин суудаг. Тэд Хятад хүн харьцангуй цөөн газарт мал аж ахуйтайгаа байгаа болохоор хэл аялгуугаа сайн эзэмнэж, Худам монгол үсгээр бичиж төв аялгуу руу дөхүү болж байгаа.

Аялгуу зүй[засварлах]

Зөвлөлт, Орос, Буриадын эрдэмтэд ард зоныхоо хэлийг нарийвчлан судлаж олон зөрүүтэй санал дэвшүүлснээс дэлгэрэнгүй нэгийг (өнгөөр ялгасан) авч Ш.Лувсанвандан гуайн өргөн ангиллын (саарал дэвсгэрт) хүрээнд тааруулан хүснэгтлэв.

Аялгуу Салбар аялгуу Аман аялгуу Суугуул нутаг
Умард аялгуу Хорь Хорь Хорь, Хэжэнгэ, Яруу
Аг Аг
Мухаршивэр Мухаршивэр, Бичүүр
Эхирэд Эхирэд Эхирэд-Булагад, Баяндай
Каачуг Каачуг
Баргажин Баргажин, Хурамхаан
Байгал-Худар Хабаан
Эвлэг Эвлэг
Хонгоодор Алайр Алайр, Нөхөд
Түнхэн-Ах-Захаамин Түнхэн, Ах, Захаамин
Булгад Боохон Боохон, Ос
Доод-Үд Красноярскийн хязгаар
Төв умардын
завсрын аялгуу
Цонгоол-Сартуул Цонгоол Сэлэнгэ, Хиагт
Сартуул Зэд
Барга нарийн судалгаагүй Хөлөнбуйр, Монгол

Үсэг бичиг[засварлах]

1925 оны «Буряад-Монголой үнэн» (Буриад Монголын үнэн) сонины нүүр

Буриадууд анх Худам монгол бичигтэй байв. Дараа нь Зөвлөлтийн хэлний бодлогоор өөрчлөгдөж Оросын Буриадууд 1931-1939 оны хооронд латин үсгийн бичигтэй болж, 1939 оноос эхлэн өнөөг хүртэл кирил үсгээр бичиж байна. Тэрхүү Буриад кирил бичгийн дүрмийг Г. Д. Санжеев, Ц. Б. Цыдендамбаев нарын эрдэмтэд зохиожээ.

1931-1939 оны хооронд мөрдсөн латин цагаан толгой 27 үсэгтэй байв.

A a B b C c Ç ç D d E e F f G g
H h I i J j K k L l M m N n O o
Ө ө P p R r S s Ş ş T t U u V v
Y y Z z Ƶ ƶ

1939 оноос өнөөдөр ч хэрэглэсээр буй кирил цагаан толгой 36 үсэгтэй.

А а Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ж ж
З з И и Й й К к Л л М м Н н О о
Ө ө П п Р р С с Т т У у Ү ү Ф ф
Х х Һ h Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы
Ь ь Э э Ю ю Я я

Лавлах бичиг[засварлах]

  1. 1.0 1.1 1958 оноос өмнөх утгыг нь монгол кирилээр бичвэл Буриад Монгол хэл гэнэ. 1958 оноос хойшихыг нь кирил монголоор бичвэл Буриад хэл гэнэ. Дэлхийчлэл, хотжилттой зам нийлсэн Оросчлолыг эсэн мэнд гэтлэн ёс уламжлалаа авч үлдэхэд хэрэг болно гэдэг үүднээс ч тэр үү одоо цагт ч гэсэн хөгшин залуу ямар байв чиг ялгаагүй монголорхох үзэлтэй буриад хүмүүс өөрийгөө Буряад-Монгол, хэлээ Буряад-Монгол хэлэн гэж ярьж бичсээр байгаа.
  2. 1958 оны 7 сарын 7-ны Зөвлөлт Холбоот Улсын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн зарлигаар орон, ард түмэн, хэл г.м Буриадтай холбогдох бүх нэрсээс Монгол гэсэн үгийг хасч улс даяараа зүгээр л Бурят, Буряад гэдэг болсон.
  3. Ш.Лувсанвандан. "Монгол хэл аялгууны учир"
  4. Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  5. Монгол улсын 2010 оны хүн амын тооллого
  6. Перепись-2010.НАСЕЛЕНИЕ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ ПО ВЛАДЕНИЮ ЯЗЫКАМИ
  7. В.И. Затеев, Н.С. Бабушкина. [Двуязычие в современной Бурятии (Өнөөгийн хос хэлт Буриад орон)2000.-д өгүүлснээр цэцэрлэгийн насны хөдөөний буриад хүүхдийн 32.1% нь буриадаар, хотын буриад хүүхдийн 14.4% нь буриадаар хэлэлцдэг, сургууль ахих тусмаа буурсаар их дээд сургууль, техникумд хөдөөнөө 10.7%, хотод 3.1% нь буриадаар, үлдсэн нь оросоор хэлэлцдэг болдог байна.

Гадаад холбоос[засварлах]