Ойрд

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Ойрд
ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ
ᡆᡕᡅᠷᠠᡑ
Oirat Caravan.jpg
Хорьдугаар зууны эхээр жин тээж яваа ойрд
Өнөөгийн байдал
Нутаг орон Дэлхий даяар — 690 мянга (2010 он). Үүнээс:

Flag of the People's Republic of China.svg Хятад (БНХАУ) — 250,000 (тооцоо)

Монгол Монгол (МУ)236,067 (тооллого) [1]

Орос Орос (ОХУ) — 183,372 (тооллого)[4]

Кыргызстан Хиргис (БНХирУ) — 4,188 (тооллого) [5]
Хэл аялгуу Монгол хэлний өрнөд аялгуу (ойрдын
үндсэн), төв аялгуу, төв-өрнөдийн завсрын
аялгуу, зарим хэсэгт тухайн улсын
орос, хятад, хиргис, англи хэл
Бичиг үсэг уламжлалт тод монгол үсэг, орчин цагт
нутаг орноо дагаад худам монгол үсэг,
халимаг кирилл, монгол кириллээр бичдэг.
Шүтлэг Dharma Wheel.svg Буддын шашны буяны ёс (шарын шашин),
тэнгэр газраа аргадах ухаан, шүтлэггүй зан
Төрөл холбоо
Ойр төрөл бусад монгол үндэстэн
Хэл угсаа Монгол угсаатан (монгол төрлийн хэлтэн)
Дотроо бузава, баяд, дөрвөд, захчин,
мянгад, өөлд, сарт халимаг, торгууд,
урианхай, халимаг, хотон, хошууд

Монгол угсаатан болон монгол үндэстний дунд баруун зүгт байдгаараа, хэл аялгуу, түүхэн үрээр бусдаасаа ялгарах бүлгийг ойрд гэдэг. Сүүлийн үед бас ойрад гэж бичдэг болов. Монгол үсгээр ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ,ᡆᡕᡅᠷᠠᡑ ( ойирад).

Ойрд монголчууд XIII зууны эхнээс Их Монгол улсын бүрэлдэхүүнд багтаж, XIV зууны эцсээр бага хаадын үе эхлэхэд хааны захиргаатай мөчөөрхөж зайдуухан байх болжээ. Дөрвөн аймаг холбоолсныг түүхэнд Дөрвөн ойрад гэдэг. Дөрвөн ойрадаас улбаалсан ойрдын төр улс XVII зуунд Зүүнгарын хаант улс, Хошуудын болон Халимагийн хант улсыг байгуулж XVIII зууны дунд хүртэл 400 гаруй жил тодорч яваад манж Чин улс, хаант Орос улсын харьяанд хуваагдснаас 300 гаруй жил болоход дахин улс байгуулсангүй. Өдгөө Монгол, Хятад, Орос гурван улсад тус бүр бараг тэнцүү тоотой, бүгд 700 мянга гаруй ойрдын яс аймгийн хүн амьдарч байна.

Монгол улсын ойрдууд орон даяар, голцуу Улаанбаатар, Увс, Ховдод оршин сууж байна. Баяд, дөрвөд, захчин, мянгад, өөлд, торгууд, урианхай, хотон гээд хуучин хошуу, одооны ястныхаа нэрээр бүртгэгддэг. 2010 оны тооллогоор 236 мянган хүн байв. Хятад улсын ойрдууд хуучин Зүүнгар, одооны Шиньжян орны Бортал, Баянгол, Ховогсайр нутаг, Хөхнуур муж болон Өвөр Монгол орны Алшаа, Хөлөнбуйр нутагт амьдарч, яс аймгаар бус ерөнхий «монгол үндэстэн» үгээр бүртгэгдэж байна. Тооцож багцаалснаар 250 мянга байна. Үүнд торгууд, хошууд, урианхай яс голлодог. Ойрдын уг нутгаас 6000 км алслагдсан Европ тив, Каспийн тэнгисийн эрэгт Оросын ойрдууд буюу халимаг хэмээх шинэ нэртэй гурав дахь хэлтэс байна. Гурван улсын ойрдоос ганц халимагууд нэгдүгээр зэргийн өөртөө засах нутагтай байна. Оросын хэмжээнд 183 мянга, түүнээс Халимаг оронд 163 мянган халимаг тус орныхоо хүн амын 58 хувийг эзлэн байна. «Халимаг» (᠋калмыки) гэж бүртгэгддэг бөгөөд уг нь торгууд, дөрвөд, хошууд, зүүнгар, хойд аймаг, шинэ бузава ястнаас бүрджээ. XIX зуунд Шиньжянгаас уул даваад Хиргис оронд суусан цөөн тооны хотон халимаг, XX зуунд гадаад руу цагаачилсан хүмүүс бас бий.

Ойрдын хэл аялгуу гурван хэсэгтээ жаахан зөрүүтэй болсон. Монголын хэл шинжлэлч Ш. Лувсанвандан 1959 онд урьдын олон судалгааг нэгтгэн дүгнэж монгол хэлний өрнөд аялгуугаар Шиньжянгийн ойрд, Ижилийн ойрд (халимаг) хэлцэж байна, монгол хэлний өрнөд-төвийн завсрын аялгуугаар Монгол улсын Ховд, Увс, Баян-Өлгийн ойрд, Хятад улсын Хөхнуур, Алшаагийн ойрд хэлцэж байна гэдгийг тодотгожээ. Ойрд худам монгол үсгээр бичиж байгаад XVI зуунаас бусад монголчуудын адил бурхны ном судлан самгарди, төвөд бичгээс монголчилж бичигт мэргэшсэнд 1646 онд Зая бандид Намхайжамц тэр үеийн монгол хэлнээ тааруулан бичих дүрэм уялдуулж, үсэг өргөтгөн хэл бичгийг ойртуулж тодруулсан нь тод үсэг байв. Халимаг, Монголын ойрд XX зуунд латин, кириллтэй золгох хүртэл тод бичигтэй байсан бол Шиньжянгийн ойрд худам үсгийн хажуугаар одоо ч тод үсгээр бичиж байна. Ойрдууд биелэх (бий), хөөмийлөх дуртай, «Жангар» баатрын тууль хайлдаг.

Хадмал толь
Монгол нэрийдэл
монгол үсгээр бичсэн
худам ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ (oyirad)
тод ᡆᡕᡅᠷᠠᡑ (oyirad)
кирилл үсгээр бичсэн
монгол 1 ойрд (oird)
2 ойрад (oirad)
3 баруун монгол(чууд)
халимаг 4 өөрд (öörd)
Эх үндэс, тайлбар:
1 – Я.Цэвэл (1966), Ц.Дамдинсүрэн (1982)
2 – сүүлийн жилүүдэд зонхилж буй
3 – байгаа газар, зүг чигээр ялгасан
4 – Мунин Бембе (1977)

Нэр[засварлах]

Тийн ялгал
нэрлэх ойрд
ойрад
ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ
харьяалах ойрдын
ойрадын
ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ ᠤᠨ
өгөх орших ойрдод
ойрадад
ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ ᠳᠤ
заах ойрдыг
ойрадыг
ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ ᠢ
гарах ойрдоос
ойрадаас
ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ ᠡᠴᠡ
үйлдэх ойрдоор
ойрадаар
ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ ᠶᠢᠡᠷ
хамтрах ойрдтой
ойрадтай
ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ ᠲᠡᠢ
чиглэх ойрд уруу
ойрад уруу
ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ ᠤᠷᠤᠭᠤ
Тайлбар: Chrome үйлдлийн системд худам
монгол бичгийн харьяалах, өгөх орших, заах,
үйлдэх тийн ялгал буруу буюу үгийн дундах
хэлбэрээр харагдахгүй байгааг анхаарна уу.

«Ойрд (ойрад)» хэмээх нэрийн гарлын талаарх дөрвөн судлаачийн таамгийг энд онцлов.

  1. XIX зуунд Хаант Оросын орчуулагч, хар лам Н. Бичурины дэвшүүлсэн монгол кирилл үсгээр ойр, халимаг кирилл үсгээр өөр (хоёул «ойр, дөт, хол биш» хэмээх утгатай) гэж бичдэг үгнээс гаралтай[6] гэсэн нь хамгийн үнэмшилтэй таамаг юм. Монгол үсгээр ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ гэж бичдэгийг задалвал ойир-а (ойр) гэх үгний араас олон тооны -д нөхцөл ойира-д (ойр-д) гэж залгаад «ойр тойрны юмс» гэсэн утга бүхий ойирад (ойрд) гэсэн үг ганц ч үсгийн зөрүүгүй үүсдэг.
  2. XIX зууны Оросын буриад эрдэмтэн Б. Дорж «ойрат» гэдэг нь ой (ой модны ой)- арад (ард) гэх хоёр үг нийлсэн байх гэсэн үүднээс «ойн иргэд, ойн ард» гэх утгыг дэвшүүлж, энэ нь ч МНТ-ны орчуулганд хэрэглэгдэн түүхэнд оржээ.[7]
  3. XX зууны эхэнд Финландын швед эрдэмтэн Г. Рамстедт «ойрат» «огуз» хоёрыг холбон дурдаж байв.
  4. Саяхан буюу 1993 онд Оросын халимаг эрдэмтэн Н.Убушаев фин-угор бүлгийн хэлний койра (нохой) гэх үгтэй холбогдуулан чоно, нохойг дээдлэх үзлээс гарсан уу гэх санал дэвшүүлсэн.[8]

Анхаарах нэр[засварлах]

Ойрдыг (орос. ойраты, англ. Oirats) олон улсад доорх утгаар төлөөлүүлж бичих нь байдаг.

Түүх[засварлах]

Ойрадын ноён Хутуг Бэхи Чингис хааны хүү Зүчиэр удирдуулсан цэрэгт ялагдаж дагаар орсон бөгөөд хожим үнэнчээр зүтгэсэний тул Чингис хаан Хутуг Бэхийн хүү Иналчид өөрийн охин Чэйжинийг, түүний дүү Төрөлчид Зүчийнхээ охин Холуйханыг хатан болгон өгч худ худгуй болж, Ойрадуудыг Их Монгол улсын Боорчийн харьяанд 4 түмэн болгожээ. Энэ цагаас "Дөрвөн Ойрад" гэдэг нэр гарчээ. Үүний дараа Ойрадууд баруун зүг нүүж Енисей мөрний эх Дэлгэр мөрний саваар очиж нутаглаж байгаад XIII зууны II хагаст Завхан, Хүнүй гол, Алтайн уулын зүүн бэл хүрч нутагласан бөгөөд тэд Аригбух, Хайду нарын харъяатууд болжээ. XIV зууны сүүлч үеэс Ойрадууд Монголын хаадын мэдлээс гарч тусгаарлахын төлөө тэмцэх болсноор Элбэг хааны үед уугуул Монгол орон баруун, зүүн Монгол, Урианхайн 3 хязгаар болж хуваагдан хоорондоо тэмцэлдэх үе эхэлжээ. XV-XVI зууны үед Ойрадууд дахин баруун тийш нүүдэллэн Алтайн уул, Эрчис мөрний эх, Бархөл, Хами, Ордосын баруун хойгуур очиж суурьшсан юм. Тэд "Дөрвөн Ойрадын чуулган" гэдэг эрх барих дээд байгууллага байгуулж, даргаар нь Бүүвэй Мэрзэй, дараа нь Байбагас нар ажиллаж байжээ.

Хүн амын тоо, нутаг, овог аймаг[засварлах]

Өдгөө баттай ойрдын яст хүн гэвэл 700 мянга байна. Үүнээс Хятадад 250 мянга, Монголд 240 мянга, Орост 190 мянга бий.

Монгол улсад[засварлах]

Монгол улсын хүн амын яс үндэс, угсаатны зүйн газрын зураг. 1979 он

Монгол улс 2010 онд хүн ардаа тоолоход суурин хүн амын 9.0 хувь, 236 мянга нь ойрдын ястан байлаа.[1] Үүнд торгууд, дөрвөд (дөрвөд дотор хотон), баяд, захчин, мянгад, хойд, хошууд, өөлд, урианхай байна. Унаган Увс, Ховд, Баян-Өлгий, Хөвсгөл аймаг болон Улаанбаатар нийслэлд оршин сууж байна. Аж үйлдвэржилт, атрын аянаар Дархан, Эрдэнэт, Сэлэнгийг зорьсон нь цөөнгүй.

Яс, аймаг 2000 он 2010 он[1] 2010 онд голдуу хаана нутаглаж байв
Дөрвөд 66,706 72,403 Увс (42.9%), УБ (31.3%), Ховд (7.1%)
Баяд 50,824 56,573 Увс (45.4%), УБ (32.5%), Дархан-Уул (6.9%)
Захчин 29,766 32,845 Ховд (60.3%), УБ (26.2%), Дархан-Уул (4.9%)
Урианхай 25,183 26,654 Ховд (23.4%), УБ (23.0%), Баян-Өлгий (19.9%)
Өөлд 14,634 15,520 УБ (38.9%), Ховд (32.1%), Архангай (16.4%)
Торгууд 12,628 14,176 Ховд (44.1%), УБ (40.3%), Дархан-Уул (6.3%)
Хотон 9,014 11,304 Увс (47.6%), Орхон (17.3%), Сэлэнгэ (14.4%)
Мянгад 6,082 6,592 Ховд (57.0%), УБ (29.7%), Увс (2.7%)
Нийлбэр 214,837 236,067 УБ, Увс, Ховд, Дархан-Уул, Орхон, Сэлэнгэ

Мөн дархад, хотгойд, дарьганга ястныг бүрдүүлэхэд ойрд оролцсон гэдэг.

Хятад улсад[засварлах]

Монгол, Хятад дахь ойрд аялгууны тойм төдий газрын зураг  (орос.)

Хятад улсад монгол үндэстэн гэж бүртгэдэг болохоор тэр доторх ойрдын тоог ялган мэдэх хэцүү. Нутгаар баримжаалсан судалгааг доор хүснэгтлэв.[9] Шиньжянд 150 мянга, Хөхнуурт 80 мянга, бусад газарт 20 мянга гээд бүгд 250 мянга байна. Шиньжянд торгууд, хошууд, урианхай, өөлд, Хөхнуурт хошууд (дээд монгол), Өвөр Монголын Алшаад хошууд, торгууд, Хөлөнбуйрт өөлд байдаг.

Муж, орон Аймаг, хот Хүн ам Яс, аймаг; олонхийн нутаг
Шиньжян Баянгол 49,000 торгууд, хошууд; Хэжин шяньд 30000
Бортал 26,000 ихэвчлэн торгууд; Рашаан шяньд 11000
Или 34,000 өөлд; Монголхүрээ шяньд 17000
Тарвагатай 32,300 торгууд; Ховогсайр шяньд 17000
Өрөмч 7,000 ихэвчлэн торгууд, хошууд, өөлд
Хармай 2,000 торгууд
Хамил 2,000 Бархөл шяньд суудаг
Цонж 2,000 Жимсайр шяньд суудаг
Хөхнуур 70,000 Хайши (Цайдам), Хэнаньд байна
Ганьсү Сүбэй шяньд байж магадгүй
Өвөр Монгол Алшаа Алшаа хошууд, эзнээ торгууд
Хөлөнбуйр Эвэнх хошууны Имин голын эрэгт

Орос улсад[засварлах]

1971 онд зурсан нутгийн аялгууны газрын зураг. Улбар шараар торгууд, элсэн шараар дөрвөдийг зуржээ

Орос улсад Каспийн тэнгис, Ижил мөрний эрэгт Халимаг орон (БНХалУ) байна. 2010 оны хүн амын тооллогоос үзвэл Халимагт 162,740 (хүн амын 58 хувь), Астрахань мужид 6,624, Москва хотод 3,996, нийт Орос даяар 183,372 халимаг буюу ойрд хүн байна.[4]

Халимаг гэж нэгтгэн бүртгэдэг болохоос өмнө хамгийн сүүлд 1861 онд овог аймгаар бүртгэжээ. Үүнд 45% нь торгууд, 34 хувь нь дөрвөд, 15 хувь нь бузава, 6 хувь нь хошууд байв. Одоо ч гэсэн тэр дүнг барин тооцвол 80 мянган торгууд, 60 мянган дөрвөд, 30 мянган бузава, 10 мянган хошуудаас бүрдэж байгаа юм.[9]

Оросын алтай ястныг 1948 он хүртэл ойрд гэгдэж явсны хувьд, туваг урианхай гэгдэж явсны хувьд хамаатуулах нь байдаг.

Бусад оронд[засварлах]

Хиргис улсад «халимаг» (калмыки) гэж бүртгэгддэг ойрд байна. Ислам шашинтай болсны хувьд хотон халимаг гэнэ. 1999 онд 5,824 байснаа 2009 он болоход 4,188 хүн халимаг гэж мэдүүлжээ.[5] Үүнээс 2,805 нь Ак-Суй район, 679 нь Харгол хотод оршин сууж байна. Гэхдээ өөрсдийгөө хиргис гэж бүртгүүлдэг болсныг оруулаад хотон халимагуудыг 10,000 гаруй байгаа гэж тооцдог.

Ойрд гэдэг нь мэдэгдэж байгаагаас хэлвэл АНУ-д 2000, Чехэд 2000, Францад 800, Хасагт 1000, Украйнд 700 орчим халимаг буюу ойрд байна. Монгол улсын 100 мянга гаруй иргэн гадаадад ажиллаж амьдарч байгаа, тэднийг дээр тооцоонд оруулаагүйг бодон жинлэвэл 10,000 мянга орчим нь ойрд байх боломжтой. Талаас илүү нь Өмнөд Солонгос, Америк хоёрт байгаа.

Түүхэн хорогдол[засварлах]

1755-1758 онд Манжийн цэрэг ойрадыг аймаглан хядсан гэдэг

Зүүнгарын хаант улсын Галдан бошигт хааны үед хүн амын тооллого явуулахад 1 сая хүн амтай байсан ба Манжийн Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны 15-18-р он буюу 1755-1758 онд Монголын Ойрадын хаант улсыг мөхөөcөн. Ер нь Ойрадуудыг Манжууд эзэлж авсаныхаа дараагаар дахиад буцаж тэмцхээс нь сэргийлж энэ баатарлаг ард түмний гуравны хоёрыг нь хядаж дуусгасан билээ.

Соёл[засварлах]

Зүүлт, тайлбар[засварлах]

  1. 1.0 1.1 1.2 Хүн ам, орон сууцны 2010 оны улсын тооллого. Нэгдсэн дүн
  2. Увс аймаг дахь ойрдын тоог гаргахад 2010 оны хүн амын тооллогын дүнгээс тухайн ястны тоо, аймаг, нийслэлд тархан суусан хувийг харьцуулав. Үүнд: дөрвөд нийтдээ 72,403 байгаагаас 42.9 хувь Увсад гэх мэтээр үржүүлж тооцов.
  3. Ховд аймаг дахь ойрдын тоог гаргахад 2010 оны хүн амын тооллогын дүнгээс тухайн ястны тоо, аймаг, нийслэлд тархан суусан хувийг харьцуулав. Үүнд: дөрвөд нийтдээ 72,403 байгаагаас 7.1 хувь Ховдод гэх мэтээр үржүүлж тооцов.
  4. 4.0 4.1 Итоги ВПН 2010
  5. 5.0 5.1 Перепись населения Кыргызской Республики 2009 года. Численность постоянного населения по национальностям.
  6. Бичурин Н. Я. (Иакинф). Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. 2-е издание, Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1991. (Текст печатается по изданию: Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. Сочинено Монахом Иакинфом. Санкт-Петербург. 1834. Типография Медицинского департамента Министерства внутренних дел.
  7. Банзаров Д. Об ойратах и уйгурах // Библiот. Восточн. Истор. Т. I, приложение V; перепечат. въ книгъ «Черная въра и другiя статьи Дорджи Банзарова», подъ ред. Г.Н. Потанина, СПБ. 1891, стр. 84.
  8. Убушаев Н.Н. Происхождение этнонима ойрат // Теегин герл. Свет в степи. №3 (апрель-май), Элиста, 1994.
  9. 9.0 9.1 Хойт С.К. Последние данные по локализации и численности ойрат // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136-157.

Унших бичиг[засварлах]