Сэвэгзарам

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Сэвэгзарам
Сэвэгзарамын үрүүд
Сэвэгзарамын үрүүд
Биологийн ангилал
Аймаг: Ургамал
(зэрэглэлгүй) Eudicots
(зэрэглэлгүй) Rosids
Баг: Шош
Овог: Шош
Дэд овог: Шош
Бүл: Vicieae
Төрөл: Lens
Зүйл: Сэвэгзарам
Латин нэр
L. culinaris
Хүнсний


Сэвэгзарам — (лат. Lens culinaris, англ. lentil) шошийн бүлийн, өтгөн, 40 см орчим өндөртэй, нэг наст ургамал. Түүний линз хэлбэрийн үрийг хүнсэнд хэрэглэдэг ба тэр нь хальсан дотор (вандуйтай адил) боловсорно. Нэг хальсанд ихэвчлэн хоёр үр байрлана. Үр нь шар, улбар шар, улаан ногоон, хүрэн, бор, хар өнгөтэй. Хэмжээний хувьд мөн олон янз ба түүнийг хальстай, цэвэрлэсэн, хуваасан, буталсан байдалтайгаар худалдаанд гаргадаг. International Feed Number, 5-02-506)

Түүх[засварлах]

Сэвэгзарам нь неолитын үеэс эхлэн хүнсэнд хэрэглэгдэж ирсэн ба Ойрх Дорнодод тарималжуулсан анхны ургамлуудын нэг. 9500-13000 жилийн өмнө хүн сэвэгзарамыг хүнсэнд хэрэглэж байсан гэдэг нь Археологийн олдворуудаар тогтоогдсон.

Сэвэгзарам таримал (цэцэглээгүй үе)

Төрөл[засварлах]

Улаан ба бор үр
  • Бор / Испанийн Pardina сэвэгзарам
  • Францын ногоон / бараан толботой хөх ногоон сэвэгзарам
  • Ногоон
  • Хар / Beluga сэвэгзарам
  • Шар / дотор тал нь улаан сэвэгзарам
  • Улаан (Red Chief) / хальсалсан шар сэвэгзарам
  • Эстонын ногоон / жижиг ногоон сэвэгзарам
  • Ричлий (Richlea) / дунд хэмжээтэй ногоон сэвэгзарам
  • Лейрд (Laird) / том ногоон сэвэгзарам
  • Алтан петит (Petite Golden) / хальсалсан сэвэгзарам
  • Масуур (Masoor) / хар хальстай дотор тал нь улбар шар сэвэгзарам
  • Улаан хүрэн петит (Petite crimson/red) / цэвэрлэсэн Масуур сэвэгзарам
  • Макачиадос (Macachiados) / Мексикийн том шар сэвэгзарам

Сэвэгзарамын үрийг хэмжээ болон хальсалсан эсэхээс хамааруулан 10 - 40 мин болгоно. Улаан сэвэгзарам нь газар амттай байдаг. Сэвэгзарамыг Өмнөд Ази ба Баруун Ази, Газрын дундад тэнгис орчмын бүх орнууд хүнсэнд хэрэглэдэг. Цагаан будаатай адил боловсрох хугацаатай тул түүнийг цагаан будаатай хамт жигнэн хэрэглэдэг. Сэвэгзарам ба цагаан будаагаар хийсэн хоолыг Баруун Азид mujaddara эсвэл mejadra гэдэг. Энэ хоол нь Энэтхэг ба Пакистанд мөн өргөн хэрэглэгддэгээс гадна, түүнтэй ижил төстэй (kushari) хоол Египетийн үндэсний хоёр хоолны нэг юм. Сэвэгзарам ба гахай эсвэл тахианы махтай шөлийг (хямд ба тэжээллэг) бүх Европ ба Өмнөд, Хойд Америкт хэрэглэж ирсэн.

Тэжээллэг чанар ба эрүүл мэндэд нөлөөлөх нь[засварлах]

Сэвэгзарам, түүхий (хуурай)
Тэжээллэг чанар 100 g (3.5 oz)
Энерги 1,477 kJ (353 kcal)
Нүүрс ус 60 гр
- Сахар 2 гр
- Хүнсний эслэг 31 гр
Өөх тос 1 гр
Уураг 26 гр
Ус 10.4 гр
Тиамин (вит. B1) 0.87 мг (76%)
Рибофлавин (вит. B2) 0.211 мг (18%)
Ниацин (вит. B3) 2.605 мг (17%)
Пантотений хүчил (B5) 2.120 мг (42%)
Витамин B6 0.54 мг (42%)
Фолат (вит. B9) 479 мкг (120%)
Витамин C 4.4 мг (5%)
Кальци 56 мг (6%)
Төмөр 7.54 мг (58%)
Магни 122 мг (34%)
Фосфор 451 мг (64%)
Кали 955 мг (20%)
Натри 6 мг (0%)
Цайр 4.78 мг (50%)
мэдээллийн сангийн линк
Percentages are roughly approximated
using US recommendations for adults.
Эх сурвалж: USDA Nutrient Database

Түүний нийт энергийн 30 хувийг уураг бүрдүүлдэг. Уургийн агууламжаараа Шош ба самрын ургамлуудаас шар буурцаг ба олсны дараа гуравт ордог. Изолейцин ба лизин зэрэг чухал амин хүчлүүдийг агуулдаг. Сэвэгзарам нь Дэлхийн олон оронд хямд уургийн эх үүсвэр болдог, ялангуяа Баруун Ази ба Энэтхэгийн хойг зэрэг цагаан хоолтон ихтэй газарт. Сэвэгзарам нь метионин ба цистеин зэрэг чухал амин хүчлүүдийг бага агуулдаг. Гэхдээ соёлуулсан сэвэгзарам нь шаардлагатай бүхий л амин хүчлүүдийг хангалттай хэмжээгээр агуулдаг.

Сэвэгзарам нь нүүрс ус, витамин М, витамин В1 ба эрдэс бодисуудыг агуулдаг. Улаан эсвэл сарнайн ягаан сэвэгзарам нь ногооноос бага нүүрс ус агуулдаг (11%/31%). Health (эрүүл мэнд) сэтгүүл сэвэгзарамыг дэлхийн таван шилдэг эрүүл хүнсний нэгд тооцсон.

Түргэн шингэдэг цардуулын (RDS) агууламж багатай (5%), удаан боловсордог цардуулын (SDS) агууламж ихтэй (30%) учир чихрийн шижин өвчтэй хүмүүст нэн тохиромжтой. Цардуулын 65 хувь нь RS1 ангилалд багтдаг үл шингэх цардуул юм. Энэ ангиллын цардуул нь маш тогтвортой ба 32 хувь нь амилозоос бүрддэг.

Сэвэгзарам нь зарим нэг хүнсний бус чанарыг агуулдаг. Жишээ нь, трипсины идвэхгүйжүүлэгчийг бодисуудыг агуулдагаас гадна, фитатын өндөр агууламжтай. Трипсин нь хоол боловсруулахад оролцдог фермент бол, фитат нь хүнсний эрдсүүдийн биохангамжыг буруулдаг. Сэвэгзарамыг нэг шөнө бүлээн усанд хэвтүүлснээр фитатын агууламжийг бууруулж болдог.

Сэвэгзарам нь төмрийн сайн эх үүсвэр ба 200 грамм бүтээгдэхүүнд хүний хоногийн төмрийн хэрэгцээ агуулагддаг.