Тува хэл бичиг

Чөлөөт нэвтэрхий толь, Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Тува хэл
Өөрийн нэр Тыва дыл
Тархалт ОХУ (тэр дотроо Бүгд Найрамдах Тува Улс), Монгол улс, БНХАУ
Ард түмэн Тува (Урианхай, Соёд)
Төрөлх хэлтний тоо 265,000
Хэлний ангилал
Алтай язгуур
  • Түрэг
    • Сибирийн Түрэг
      • Өмнөд Сибирийн
        • Соёны Түрэг
          • Тува хэл
Бичиг үсэг Кирилл үсэг (Тува хувилбар)
Албан ёсны хэрэглээ
Орон нутаг Flag of Tuva.svg Тува (ОХУ)
Тохируулагч байгууллага
Томьёолбор
ISO 639-1
ISO 639-2 tyv
ISO 639-3 tyv

Tува хэл (Урианхай хэл, Соёд хэл; тува нэр нь Тыва дыл) — Тува (Урианхай, Соёд) ардын хэлэлцдэг бусдаасаа илүү Монгол хэлтэй найралдсан Түрэг төрлийн хэл. Одоогоор тус хэлийг тээн эзэмнэгч бараг 264 мянган хүн байна.[1]

Тува хэл орчин цагт Орос, Монгол, Хятад гурван улс, тэгэхдээ ОХУ-ын холбооны нэгж—Бүгд Найрамдах Тува Улсад хамгийн олон хүнийг хамарч дэлгэрсэн байдаг.

Онцлог[засварлах]

Урт эгшиг авиатай. Үгсийн сандаа Монгол (тэр тусмаа Буриад, Халх, Ойрд) нөлөөтэй.

Бичиг үсэг[засварлах]

Урьд цагт хэлбэрэлтгүй Урианхай хэмээгдэж байх үед Тува хэлнийх гэж өөриймсөх үсэг бичиг байсангүй. 1920-иод оны үед Зөвлөлтийн хэл шинжээч Н. Поппе Тува хэлийг Монгол үсгээр тэмдэглэж байв.[2] Тагны Урианхай (Тува) нар Монголоор хэлээ тэмдэглэж байсан нь үнэн боловч үлдэж хоцорсон баримт ховор, далд байдаг. 1930 оноос Латин үсэг, 1943 оноос Кирилл үсгээр тэмдэглэх бичгийн Тува хэл үүсчээ.

Одоо үед[засварлах]

Одоогийн цор ганцаар хүчин төгөлдөр кирилл цагаан толгой нь 36 үсэгтэй.

А Б В Г Д Е Ё Ж З И Й К Л М Н Ң О Ө П Р С Т У Ү Ф Х Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я

а б в г д е ё ж з и й к л м н ң о ө п р с т у ү ф х ц ч ш щ ъ ы ь э ю я

Орос цагаан толгойноос доорх гурван үсгээр илүү байдаг:

Ңң (латин - «ng», авиан үсэг - /ŋ/),

Өө (латин - «ö», авиан үсэг - /ø/),

Үү (латин - «ü», авиан үсэг - /y/).

Лавлах холбоос[засварлах]

  1. Ethnologue
  2. Cf. Otgonbayar Chuluunbaatar: Einführung in die mongolischen Schriften. Buske Verlag, Hamburg 2008, ISBN 978-3-87548-500-4, S. 70. “Daher wurde der Sprachforscher Nikolaus Poppe von der tuwinischen Regierung mit der Entwicklung eines für die eigene Sprache geeigneten Alphabets beauftragt. ”

Гадаад холбоос[засварлах]