Улсын Их Хурал

Чөлөөт нэвтэрхий толь, Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Монгол Улсын Их Хурал
Монгол Улсын
6-р ээлжийн Их Хурал
Coat of arms or logo
Хэв тогтоц
Хэдэн танхимт Нэг танхимт
Дарга удирдлага
Хурлын дарга Ардчилсан Намын
Зандаахүүгийн Энхболд
Ерөнхий сайд Ардчилсан Намын
Норовын Алтанхуяг
Сөрөг хүчний дарга Монгол Ардын Намын
Миеэгомбын Энхболд
Бүтэц бүрэлдэхүүн
Гишүүний тоо 76
{{{structure1}}}
Бүлэг

██ АН (34)

██ МАН (26)

██ МАХН-МҮАН (11)

██ ИЗНН (2)

██ Бие даагч (3)

Сонгууль
Өнгөрсөн сонгууль 2012 оны 6-р сарын
28-нд тохиосон 2012 оны
Улсын Их Хурлын сонгууль
Хуран чуулах газар
Файл:Ulan-Bator Parliament Building Sükhbaatar Square.JPG
Төрийн Ордон
Цахим хаяг
www.parliament.mn
Монгол улс
State emblem of Mongolia.svg

Энэ өгүүлэл нь дараах
сэдвийн хэсэг болно:

Монгол Улсын
улс төр ба засаглал



Газрын зураг

Монгол Улсын Их Хурал нь Монгол улсын Парламент юм. Монгол Улсын Их Хурал нь нэг танхим, 76 гишүүнтэй. Монгол улсын засгийн газрыг томилдог, төрийн эрх барих дээд байгууллага юм. Одоогийн Улсын Их Хурлын бүрэлдэхүүнийг эндээс үзнэ үү.

Түүх[засварлах]

Монгол улсын дөрөв дэх Үндсэн Хууль нь Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ардын Их Хурлын чуулганаар 1992 оны 1 сарын 1З ны өдрийн 11 цаг З5 минутад Улаанбаатар хотноо батлагджээ. Энэхүү үндсэн хуулийн гуравдугаар буюу Монгол улсын төрийн байгуулал гэсэн бүлэгт Монгол Улсын Их Хурлыг дараах зүйлүүдээр тодорхойлон зааж өгсөн байдаг:
  • Хорьдугаар зүйлд: Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална.
  • Хорин нэгдүгээр зүйлд:
1. Улсын Их Хурал нэг танхимтай, далан зургаан гишүүнтэй байна.
2. Улсын Их Хурлын гишүүнийг Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхийн үндсэн дээр саналаа нууцаар гаргаж, дөрвөн жилийн хугацаагаар сонгоно.
Байнгын ажиллагаатай ПАРЛАМЕНТЫН ТҮҮХ
• 1990 оны долдугаар сард Монгол Улсад анх удаа олон намын оролцоотой анхны чөлөөт, ардчилсан сонгууль болж Ардын Их Хурал /АИХ/-ыг шинэчлэн байгуулж, улмаар Үндсэн хуульдаа өөрчлөлт оруулан төрийн эрх барих, хууль тогтоох дээд байгууллага болох байнгын ажиллагаатай Улсын Бага Хурал /УБХ/-ыг байгуулсан билээ.
УБХ 1990 - 1992 он
• УБХ нь 5 байнгын хороотойгоор үйл ажиллагаагаа явуулж байв. Гишүүний суудал, улс төрийн намын харьяаллыг авч үзвэл МАХН 33, МоАН 13, МСДН 4, МҮДН 3 байсан.
УБХ 27 хууль шинээр баталж, 19 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын 17 гэрээ, конвенци соёрхон батлажээ.
УИХ 1992 - 1996 он
• УИХ 10 байнгын хороотой /1995 онд 6 болгож цөөлсөн/ үйл ажиллагаа явуулж байв. Гишүүний суудал, улс төрийн намын харьяаллыг авч үзвэл МАХН 70, МоАН-МҮДН-НН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл 4, МСДН 1, бие даан нэр дэвшигч 1 байжээ.
УИХ бүрэн эрхийнхээ хугацаанд шинээр 137 хууль баталж, 142 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, 46 хуулийг хүчингүй болсонд тооцсон байна. Мөн олон улсын гэрээ, конвенци 40-ийг соёрхон баталжээ.
УИХ 1996 - 2000 он
• УИХ 1996-1997 онд 5 байнгын хороотой байсан бол 1997-2000 онд 7 байнгын хороотойгоор үйл ажиллагаагаа явуулж байв. Гишүүний суудал, улс төрийн намын харьяаллаар авч үзвэл 50 нь МҮАН, МСДН, МШАН, НН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл, 25 нь МАХН, 1 нь МУНН-ын төлөөлөл байжээ.
УИХ бүрэн эрхийнхээ хугацаанд шинээр 173 хууль баталж, давхардсан тоогоор 255 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, 32 хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. Мөн олон улсын гэрээ, конвенци 71-ийг соёрхон баталсан байна.
УИХ 2000 - 2004 он
• УИХ 7 байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа явуулж байжээ. Гишүүний суудал, улс төрийн намын харьяаллаар нь авч үзвэл МАХН 72, МҮАН, МШАН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл 1, ИЗН-НН 1, Эх орон-МАШСН 1, бие даагч 1 гэсэн төлөөлөлтэй байв.
УИХ бүрэн эрхийнхээ хугацаанд 140 хууль шинээр баталж, 443 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, 51 хуулийг хүчингүй болгосон байна. Мөн олон улсын гэрээ, конвенци 110-ыг соёрхон баталжээ.
УИХ 2004- 2008 он
• УИХ 11 байнгын хороо, 8 дэд хороотой ажиллаж байв. Гишүүдийн намын харьяаллыг авч үзвэл МАХН-аас 39, АН-аас 26, Эх орон намаас 4, ҮШН-аас 3, ИЗН-аас 2, БНН-аас 1 хүн тус тус сонгогдсон байна.
УИХ бүрэн эрхийнхээ хугацаанд 89 хууль шинээр баталж, 336 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулжээ. Мөн олон улсын гэрээ, конвенци 68-ыг соёрхон баталж, 50 хуулийг хүчингүй болсонд тооцсон байна.
УИХ 2008- 2012 он
• УИХ-ын гишүүд 7 Байнгын хороо, 11 дэд хороонд харьяалагдан ажиллаж байв. Гишүүдийн суудал, улс төрийн намын харьяаллыг авч үзвэл МАХН-аас (хуучин нэрээр) 45, АН-аас 28, ИЗН-аас 1, Иргэний эвслээс 1, бие даагч 1 хүн сонгогдсон байна.
УИХ бүрэн эрхийнхээ хугацаанд 111 хууль шинээр баталж, 485 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулжээ. Мөн олон улсын гэрээ, конвеци 59-ийг соёрхон баталж, хууль, хуулийн зүйл, хэсэг, заалтыг хүчингүй болсонд тооцох тухай 70 хууль баталжээ.
УИХ 2012 - 2016 он
УИХ 8 Байнгын хороо, 10 дэд хороотой ажиллаж байна. Гишүүдийн суудал, улс төрийн намын харьяаллыг авч үзвэл АН 34, МАН 26, МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслээс 11, ИЗНН 2, бие даан нэр дэвшсэн 3 хүн тус тус сонгогдсон байна.


Сонгуулийн эрх[засварлах]

Улсын Их Хурлын 76 гишүүн бүгд өөр өөрсдийн сонгуулийн тойргийг төлөөлөх ба 4 жилийн хугацаатайгаар сонгогдоно. Сонгуульд оролцох эрхтэй нийт ардын 50-с дээш хувь нь л сонгуульд оролцвол сонгууль хүчинтэй болно. 18 нас хүрсэн иргэд сонгох эрхтэй. 25 наснаас дээш иргэд сонгогдох эрхтэй байна.

Гүйцэтгэх үүрэг[засварлах]

УИХ засгийн газартай хамт шинэ хууль тогтоомжийг гаргана. УИХ-д төлөөлөгчтэй намууд ерөнхийлөгчийн сонгуульд намаасаа нэр дэвшүүлнэ. Мөн ерөнхий сайд ба бусад сайд нарыг баталдаг. Шийдвэрүүдэд нь ерөнхийлөгч хориг тавихад нийт гишүүний гуравны хоёр нь хүлээж авахгүй бол шийдвэр хэвээрээ үлдэнэ. Мөн Үндсэн хуулийг өөрчлөхөд нийт гишүүний гуравны хоёр зөвшөөрөх ёстой.

Их Хурлын дарга нар[засварлах]

Их Хурлын даргыг гишүүд дундаас нь сонгодог.

д.д Нэр Ажилласан хугацаа
1 Нацагийн Багабанди 1992 - 1996
2 Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж 1996 - 2000
3 Лхамсүрэнгийн Энэбиш 2000 - 2001
4 Санжбэгзийн Төмөр-Очир 2001 - 2004
5 Намбарын Энхбаяр 2004 - 2005
6 Цэндийн Нямдорж 2005 - 2007
7 Данзангийн Лүндээжанцан 2007 - 2008
8 Дамдины Дэмбэрэл 2008 - 2012
9 Зандаахүүгийн Энхболд 2012 -2016

Монгол Улсын Их Хурал[засварлах]

Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хурал (УИХ) хэрэгжүүлнэ.
УИХ нэг танхимтай, 76 гишүүнтэй бөгөөд УИХ-ын ээлжит сонгуулийн дараа нийт гишүүний дөрөвний гурав буюу 57-гоос доошгүй гишүүн сонгогдож, УИХ-ын гишүүний тангараг өргөсөн бол УИХ-ыг бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх бүрэлдэхүүнтэйд тооцдог.
УИХ-ын гишүүн бол ард түмний элч мөн бөгөөд нийт иргэн, ард түмний ашиг сонирхлыг эрхэмлэн баримтална.
УИХ-ын гишүүний бүрэн эрх нь Төрийн сүлдэнд тангараг өргөснөөр эхэлж, УИХ-ын дараагийн сонгуулиар шинэ сонгогдсон гишүүд тангараг өргөснөөр дуусгавар болно.
Улсын Их Хурлын одоогийн дэд дарга нар:
- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга Раднаасүмбэрэлийн ГОНЧИГДОРЖ
- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслийн бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга Логийн ЦОГ
- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга Миеэгомбын ЭНХБОЛД
УИХ-ын үйл ажиллагааны үндсэн хэлбэр
Анхдугаар чуулган
Ээлжит чуулган
Ээлжит бус чуулган
Онцгой чуулган
УИХ-ын чуулганы зохион байгуулалтын хэлбэрүүд
УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар
УИХ-ын Хүндэтгэлийн хуралдаан
Байнгын болон дэд хороодын хуралдаан
Нам, эвслийн бүлгийн хуралдаан

Хууль тогтоох үйл ажиллагаа[засварлах]

Хуулийг хэн санаачилдаг вэ?
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч
Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Монгол Улсын Засгийн газар
ХУУЛИЙН ТӨСӨЛ ХЭЛЭЛЦЭХ, БАТЛАХ ҮЕ ШАТ
Нэгдүгээр үе шатны ажиллагаа:
• Нам, эвслийн бүлэг болон холбогдох Байнгын хорооны хуралдаанаар хуулийн төслийг УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэх эсэх тухай санал, дүгнэлт гаргана.
• УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар уг төслийг хэлэлцэх эсэх асуудлыг хэлэлцэнэ.
• Төслийг хэлэлцэхээр шийдвэрлэсэн бол анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлнэ. Харин хэлэлцүүлэх шаардлагагүй гэж үзвэл төсөл санаачлагчид буцаах шийдвэр гаргана.
Хоёрдугаар үе шатны ажиллагаа:
• Байнгын хорооны хуралдаанаар төслийг анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгэж, санал, дүгнэлт гаргана. Энэ үе шатанд нам, эвслийн бүлэг УИХ-ын гишүүд төсөлтэй холбогдсон зарчмын зөрүүтэй саналаа гарган хураалгаж, Байнгын хорооны санал, дүгнэлтэд тусгуулна.
• УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийн анхны хэлэлцүүлгийг хийж, Байнгын хорооноос оруулсан зарчмын зөрүүтэй санал нэг бүрээр санал хураана.
• Санал хураалт дууссаны дараа төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлнэ.
Гуравдугаар үе шатны ажиллагаа:
• Байнгын хороо анхны хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлыг эх төсөлд тусгаж, эцсийн хэлэлцүүлэгт хэрхэн бэлтгэсэн талаар танилцуулга гаргана.
• УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгэсэн талаар Байнгын хороо танилцуулна. Энэ үе шатанд Байнгын хорооноос дэгд заасан асуудлаар дахин санал хураалгахаар саналын томьёолол оруулж болно.
• УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийн эцсийн хэлэлцүүлэг хийн, санал хураалт явуулж, төслийг бүхэлд нь батална. Хэрэв төслийг бүхэлд нь батлаагүй бол хууль санаачлагчид буцаах шийдвэр гаргана.
Дөрөвдүгээр үе шатны ажиллагаа:
• Байнгын хороо эцсийн хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлыг тусгаж, хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг бэлтгэнэ.
• УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанд хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг танилцуулна.
• Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг УИХ-д танилцуулснаас хойш УИХ-ын дарга ажлын 3 өдрийн дотор түүнд гарын үсэг зурж ёсчилно.
• Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийг ёсчилсноос хойш 24 цагийн дотор Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид илгээнэ. Ерөнхийлөгч хориг тавьсан бол тухайн асуудлыг хэлэлцэж шийдвэрлэнэ.
• Хууль, бусад шийдвэрийг “Төрийн мэдээлэл” эмхтгэлд нийтэлнэ.

Улсын Их Хурлын Тамгын газар[засварлах]

ҮЕ ҮЕИЙН УИХ-ЫН ТАМГЫН ГАЗРЫН ЕРӨНХИЙ НАРИЙН БИЧГИЙН ДАРГА НАР:

1. Бяраагийн ЧИМЭД УБХ-ын нарийн бичгийн дарга, УБХ-ын Тамгын газрын дарга 1990-1992 он

2. Намсрайн РЕНЧИНДОРЖ 1992-1996 он

3. Логийн ЦОГ 1996-1999 он

4. Баасангомбын ЭНЭБИШ 1999-2001 он

5. Дагданхүүгийн БАТБААТАР 2001-2003 он

6. Намсрайжавын ЛУВСАНЖАВ 2003-2008он

7. Данзангийн САНДАГ- ОЧИР 2008.05.20- 2008.09.25

8. Цэрэнхүүгийн ШАРАВДОРЖ 2008-2012 он

9. Бямбадоржийн БОЛДБААТАР 2012 оноос

Мөн үзэх[засварлах]


Гадаад холбоос[засварлах]