Халхын голын байлдаан
Чөлөөт нэвтэрхий толь, Википедиагаас
| Халхын голын байлдаан | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Хамаарах дайн: ЗХУ-Японы хилийн дайнууд | |||||||||
 Халх голын нэгэн тулалдааны үеэр устгагдсан Зөвлөлтийн BA-10M загварын хуягт машин |
|||||||||
|
|||||||||
| Байлдагч талууд | |||||||||
 ЗХУ.svg){kind=small} БНМАУ |
.svg){kind=small} Японы эзэнт гүрэн Манж-го |
||||||||
| Удирдагчид | |||||||||
| Георгий Жуков |
Комацүбара Мичитаро |
||||||||
| Цэргийн хүч | |||||||||
| 57,000 цэрэг,
515 нисэх онгоц, 498 танк, 542 их буу,385 хуягт машин |
38,000 (анх), 75,000 цэрэг(дахин нэмснээр),
700 нисэх онгоц, 181 танк, 500 их буу |
||||||||
| Хохирол | |||||||||
| Архивын судалгаагаар 7,974 амь үрэгдсэн, 15,251 шархадсан[1] |
Японы засгийн газрын мэдэгдэл 8,440 амь үрэгдсэн, 8,766 шархадсан ЗХУ-ын мэдэгдэл 60,000 үрэгдсэн ба шархадсан, 3,000 олзлогдсон[2] |
||||||||
Халхын голын байлдаан нь зарлагдаагүй ЗХУ-Япон хилийн дайн буюу шинээр байгуулагдсан Манж Го улс, БНМАУ-ын хилийн маргааныг Японы эзэнт гүрэн(ЯЭГ) Зөвлөлт Холбоот Улс (ЗХУ)-ын дээрэнгүй бодлогоор шийдвэрлэх гэсэн Япон-Зөвлөлтийн байлдаан байжээ. Энэ байлдаан Японд "ノモンハン事件" буюу Номонханы хэрэг явдал гэж нэрлэгддэг. Номонхан гэж Монгол - Манж-гогийн хилийн орчим дох тосгон ажээ.
[Засварлах] Түүх
Япон улсын газар нутаг дайнд Хятад руу улам тэлсээр, Манж-Го ба Солонгосыг эзлэн авсны дараа шинэ зорилтоо ЗХУ-ын газар нутагт хандуулжээ. ЗХУ-Японы анхны хилийн байлдаан 1938 онд Приморьед болсон Хасан нуурын байлдаан байсан. Энэ байлдааны ажиллагааны өмнө болон дараа Манжийн хил дээр Япон ба ЗХУ-ын хооронд жижиг байлдаанууд үе үе гарч байжээ.
1939 онд Япончууд Манжийн нутгийг эзлэж Манж-Го нэртэй улс байгуулсанаар Монгол улсын хил нийлэх болсон байна. Манж-Го, Монголын хоорондох хилийг Япончууд Буйр нуурт цутгах Халхын гол гэж үзэж байсан боловч монголчууд Халх голоос зүүн чигт 16 км-н цаана орших Номонхан тосгон хүртэл Монгол улсын нутаг гэж үзэж байсан юм.
Манж-Гогийн арми нь үндсэндээ 1939 онд Японы Квантуны Армийн командлалд захирагдаж байжээ. Харин Манж-гогийн баруун хэсгийг Хайлаарт төвлөрсөн Манжийн эзэн хааны 23-р арми захирч байв. Энэ нь генерал Комацүбара Мичитаро ба цөөн тооны Манж-гогийн арми, хилийн цэргээр удирдуулдаг байв. Улаан армийн цэргүүд Сибирь-Манжуур ын хилийг хамгаалах үүрэгтэй Өвөр-Байгалын цэргийн тойргоос ирсэн 57-р тусгай корпусын харъяанд байв. Монголоос харьцангуй бага тооны цэрэг оролцжээ. БНМАУ-ын цэргийн тухайд нийт хилийн ба дотоодын цэргийг оруулаад 18 000 хүн бүхий бие бүрэлдэхүүнтэй, 10 хөнгөн танк, 30-40 их буу, 40 гаруй нисэх онгоц, 50-60 хуягт машинтай байв,
[Засварлах] Үйл явдал
Японы тал 1932 оноос эхлэн тагнуул туршуулын шинжтэй үйл ажиллагаа явуулж байснаа 1936 оноос Япон, Манжийн цэрэг Монголын хилийн Улаан бургас, Булан дэрс, Адаг дулаан зэргийн чиглэлээр хил зөрчин өдөөн хатгаж байлаа. Иймд 1937 оны хавраас ЗХУ 1936 оны ЗХУ-БНМАУ-ын "Харилцан Туслалцах Хэлэлцээр"ийн дагуу цэргийн хүчээ Монголын хилээр оруулав.
Цагийн байдалд дүн шинжилгээ хийсний үндсэн дээр И.В.Сталин Киевийн Цэргийн Тойргийн командлагчийн албан тушаал эрхэлж байсан Георгий Жуковыг Монгол дахь 57-р корпусыг удирдуулахаар томилжээ. Армид жагсаалын цэргээс маршал болтлоо алба хаасан тэрээр зан чанарын хувьд төрөлхийн яхир хатуу, хянуур, үнэг мэт зальтай, мэргэжлийн ур чадвар, нэр хүндийн хувьд Зөвлөлтийн армийн дээд тушаалын офицерууд, Сталины хүртэл атаархлыг төрүүлсэн нэгэн байсан бөгөөд хожим А.Гитлерийг дарсан жанжин гэсэн эрхэм алдрыг хүртсэн ажээ. Ирсэн даруйдаа ажилдаа шуурхайлан орж 57-р корпусыг Монголын Ардын Армийн анги нэгтгэлүүдтэй нэгтгэн армийн 1-р бүлгийг эмхлэн байгуулж, Зөвлөлт-Монголын цэргийн нэгдсэн удирдлагыг бий болгов. 1939 оны 5 сарын 11-нд Япон болон Өвөрмонгол, Манж-гогийн нэгдсэн 10,000 орчим цэрэг, нисэх онгоц, танкаар дэмжүүлсэн хүчээр Монголын 22-р морьт хороог Халх голын зүүн эргээс буюу Мана уул орчмоос шахаж баруун эрэг хүртэлх газрыг эзэлжээ. Үүний хариуд Монгол, ЗХУ-ын цэрэг сөрөг давшилт хийн 5 сарын 29-нд хил хүртэл түржээ.
Дараагийн тулалдаанд 2 тал эрчимтэй бэлдэж эхэллээ. Ингээд 7 сарын 11-нд Баянцагаан орчим дахь тулалдаанд Япончууд 38 000 цэрэг, танк, хуягт техник, нисэх хүчний ихээхэн хүчээр довтолсон боловч дахин цохигдож ухрав.
Гурав дахь тулалдаанд Японы тал Баянцагаанд цохигдсоны тооцоог хийх зорилгоор цохилт өгөх, Баянтүмэн (одоогийн Дорнод аймгийн төв Чойбалсан хот), улмаар Улаанбаатарын чиглэлд ерөнхий давшилт хийх шаталсан төлөвлөгөөний дагуу ар талаасаа явган цэргийн 2 хороо, хуурай замын 1 бригад , бусад анги нэгтгэлүүд, Өвөр-Монгол, Манжийн армийн хэд хэдэн хороогоор амьд хүч, Нисэх онгоц, их буу (далайн эргийн хамгаалалтын), хуягт техникийн тоог нэмэгдүүлж хүчээ сэлбэв. Монгол, ЗХУ-ын тал ч үүний хариуд буудлагын 2 дивиз, танкын 2 бригад, агаарын десантын бригад, их бууны хороог ЗХУ-аас татжээ. Ингэснээр Японыхоос 1.5 дахин их цэрэг, 1.7 дахин их пулемет, 2 дахин их их буу, 4 дахин олон танк, 1.6 дахин их онгоц хуримтлуулав. Эдгээрийн үр дүнд 8 сарын 20-нд Зөвлөлтийн арми гэнэдүүлэн өрсөж 70 км өргөн фронтоор давшилт хийж япончуудыг хэсэг хэсгээр нь бүсэлж 7 хоногийн дотор бүрмөсөн бут цохижээ.
[Засварлах] Цэрэг стратегийн ач холбогдол
1939 онд хаант засгийг халаад дөнгөж 18 жил шинэ тулгар хөгжиж буй Монгол улст энэ дайн нь үндэсний аюулгүй байдалд тулгарсан маш ноцтой аюул байлаа. Хэдийгээр дайны гол цэрэг стратегийн бодлого Зөвлөлт орос ба Япон улсуудын хооронд явагдсан ч төв азийн стратегийн гол байрлалтай Монгол улсын хувьд тусгаар тогтнолоо хамгаалах чухал шаардлага гарсан юм.
 Энэ хэсэг хэт богино байна. Үүнийг өргөжүүлж Википедиад туслаарай. |
[Засварлах] Агаарын тулалдаан
| Энэ хэсэг хэт богино байна. Үүнийг өргөжүүлж Википедиад туслаарай. |
[Засварлах] Халхын голын дайнд тодорсон баатрууд
Морьт хорооны захирагч ахмад Дандар нь олон удаагийн тулалдааныг удирдаж цэргүүдээ баатарлагаар удирдаж гавьяа байгуулсан.
| Энэ хэсэг хэт богино байна. Үүнийг өргөжүүлж Википедиад туслаарай. |
[Засварлах] Бактериологийн дайралт буюу Японы цэргийн гэмт хэрэг
Квантуны Армийн бүрэлдэхүүнд байсан 731-р анги бактериологийн зэвсэг үйлдвэрлэн туршиж байсан. Арван мянган оготоно дээр туршилт хийгээд зогссонгүй амьд хүн дээр туршилт хийж байлаа. Тэрхүү вирусыг хөгжүүлэх үүднээс эрүүл хүн дээр хийн, амь тасраагүй байхад нь задлан хийдэг байсан зэрэг араатан мэт авир гаргадаг байсан. 731-р ангийн үүрэг нь армийн эрүүлийг хамгаалах байсан гэх боловч тэр үед дайн байлдаанд хэрэглэхийг хориглодог байсан бактериологийн зэвсэг хийж байсан. Халх голын байлдаанд тэргүүн шугаман дээр байлдаж шархдагсдад эмнэлгийн анхан шатны тусламж үзүүлэх үүргийг хүлээсэн. Гэвч Халх голын дайны дараа ангийн дарга Ишии Широо нь "Алтан Шонхор одон" хэмээх том шагнал хүртсэн, өөрөө тэргүүн эгнээнд тулалдсан зэргээс нь харахад бактериологийн зэвсэг хэрэглэчихсэн гэж үзэх бүрэн үндэстэй. Бас монгол цэргүүдийн дунд өвчнөөр үхэх тохиолдол элбэг байсан. Дэлхийн хоёрдугаар дайн дуусч Японы эзэнт гүрэн бууж өгөхтэй хамт уг ангийн байрлаж байсан байрыг шатаан, ажилтан ажиллагсад 3000 гаруй хүнийг дуугүй болгосон байна. Энэхүү ангийн талаарх мэдээллийг дайны дараа АНУ эрчимтэйгээр эрэлхийлэх болсон бөгөөд тухайн үеийн шилдэг технилоги байсан нь гарцаагүй. Ямар нэг аргаар АНУ уг материалыг гартаа оруулан ДОХ-ын вирусыг хийхдээ хэрэглэсэн гэж үзэх хүмүүс ч бий. Японы тал бактерлогийн зэвсэг болох шавар бөмбөлөгтэй нисдэг шавьжийг онгоцноос олон тоогоор унагаж цусан суулга зэрэг аюултай тахал өвчнийг олноор тарааж байлаа. АНУ-гаар ар талаа хийсэн гэж үзэгдэх уг ангийн үйлдсэн хэргийн талаар дайны шүүх дээр дурдагдсангүй. Цэргүүдээ 100% алдсан гэж зэмлэл ч хүртсэнгүй. Саявтар энэ хэргийг судалж байсан АНУ-ын баг "Харгислал үйлдэж байсан гэх үндэслэл алга" гэж мэдэгджээ. Япончуудын зарим нь "Манай улсын эрүүлийг хамгаалах салбар нь дэлхий дээр тэргүүлэх эгнээнд яваа нь тэдний гавьяа" гэж үздэг.
[Засварлах] Чойбалсан хот өртсөн нь
Чойбалсан хотыг бөмбөгдөж цөөн тооны барилга байшинг устгасан байсан ба одоо тухайн бөмбөгдсөн газарт нь дэлбэрч буй бөмбөгний хэлбэртэй хөшөө байдаг юм.
[Засварлах] 22-р хорооны хэрэг явдал
[Засварлах] Дайны үр дагавар ба түүхийн төөрөгдөл
Монголын ард түмний хувьд энэ үед эх орон уруу нь халдан довтолсон эзэрхэг (империалист) түрэмгий үндэстнээс эх орноо хамгаалах дайн байсан. Тийм суртал ухуулга ч авч байсан, "дайныг хүссэн хүмүүс нь л хий" гэж хэлж ч чадахгүй үе байсан. Гэтэл одоо цагийн зарим мэдэмхий улстөрч, сэтгүүлч нарын үзэж байгаачлан тухайн үед байлдалгүй буугаад өгчих байсан юм. Тэгсэн бол өдийд Монгол улс Азийн бар болчихсон байх ёстой гэж маш гэнэн гоомой дүгнэдэг нь тун харамсалтай. Манжууд бол манай улсад нэгдэн орсон Барга-Монголчуудын нутагладаг нутаг бол манай газар хэмээн үзэж байсан. Зарим судлаачдын үзэж байгаагаар ЗХУ аль 1905 оны Орос-Японы дайнд ялагдсан хонзонгоо авах боломж хайж байсан. Япончууд бол БНМАУ-ыг үл хайхран ЗХУ-ыг басамжлан хялбархан эзэнт гүрнээ гүрнээ тэлнэ хэмээн итгэж байсан. Манж улс газрын зурагнаас арчигдан, социализм бараг бүхлээрээ сүйрэн унаж бид бүхэн үг хэлэх эрхтэй болсон. ЗХУ задарснаас хойш далд нууцлагдмал байдалд байсан мэдээллүүд ганц нэгээрээ гарч ирсээр л байна.
[Засварлах] Урлагийн бүтээлүүд
| Энэ хэсэг хэт богино байна. Үүнийг өргөжүүлж Википедиад туслаарай. |
- Дайсны цэргүүдээ сонсоцгоо! УСК
- Хүний мөр УСК
- Хүн чулууны нулимс УСК
[Засварлах] Эшлэл
- ↑ "Grif sekretnosti sniat': poteri Vooruzhennykh Sil SSSR v voynakh, boevykh deystviyakh i voennykh konfliktakh", pod oshchey redaktsiey G. F. Krivosheeva. (Moskva: Voennoe izd-vo, 1993, ISBN 5203014000). pp. 77-85.
- ↑ Glantz, David M., and Jonathan House. When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler. (Lawrence, Kansas: UP of Kansas, 1995. ISBN-0700608990 p. 14)
