Хасар

Чөлөөт нэвтэрхий толь, Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт

Хасар

Хасар, Хачиун, Тэмүгэ зэрэг ноёдын удам нь Жалайр, Хонгирад, Ихэрэс, Өрөөд, [[Мангууд] зэрэг таван хүчирхэг аймагтай ижил хэмжээнд очиж байв. Эдгээр удамынхныг ихэвчлэн Тэмүгэгийн удмын ноёдууд удирддаг. Ариг бослогын үеэр энэхүү гурван ноёдын удам Тэмүгэгийн ач хүү Таачарын удирдлага дор Хубилайг (Чингис хааны ач хүү) дэмжсэн.

Хасарын ноёдын дунд гурав дахь гэр бүлийн тэргүүн Есүнгэ нь магадгүй хамгийн алдартай юм. Тэрээ Хасарын хүү бөгөөд ах Егүгээ залгамжласан. Тэрээр Есүнгэг бичээсийн (хуучин чингисийн чулуу гэдэгээрээ алдартай) баатар юм. Энэхүү ноёдын удамыг Есүнгэгийн хүү Эсэн Эмүгэн залгамжласан бөгөөд дараа нь Эмүгэний хүү Шигдүр залгамжласан. Хэдийгээр Шигдүр Тэмүгэгийн ачинцар Наянгын удирдсан Хувилайн эсрэг бослогод оролцсон боловч энэхүү ноёдын овог ямар нэгэн самуунгүйгээр үлдэж чадсан. Зургаа дахь тэргүүн Бабушад 1307 онд Хайсан Хүлүг Хаан Чи Ван цол хүртээсэн. Эх сурвалжаасаас харахад Хасарын удамын ноёд эзэнт гүрэн Хятадаас гарсаны дараа ч гэсэн энэхүү цолыг хадгалсаар ирсэн. Хасарын үр удам монголын эзэнт гүрний бусад хэсэгт ч гэсэн хүчэрхэг хэвээр байсан. Жишээ нь Хасарын удамын Тогоо Төмөр. зууны дунд үед Ил хааны улсын хаан ширээний төлөө өрсөлдөгчдийн хамгийн сүүлчийн хүчирхэг нэгэн байсан. Хасарын удмын нэг ноён Мин улдын зэргүүдээс хамгийн сүүлчийн Их хаан Тогоон Төмөрийг хамгаалах гэж яваад алагдсан гэж мөн нотолдог. Монголчууд Хятадаас ухарсаны улмаас үүссэн үймээн самуунаас бол Юан гүрний сүүл үеэс зууны дунд үе хүртэлх Хасарын удмын ноёдод юу тохиолдсон нь тодорхойгүй байдаг. зуунаас зууны эхэн үе хүртэл эмхэтгэсэн Монголын он тоололын бичигт Хасарын үр удамын талаарх зарим нэг тэмдэглэл байдаг боловч тэдгээрийг түүхчид ихэвчлэн түүхийн үүднээс буруу ташаа мэдээлэл гэж үздэг. Ялангуяа Мэргэн Гэгээний зохиосон Алтан Товч (Лувсанданжингийн Алтан товчтой андуурч болохгүй) Хасарын удмын ноёдын нөлөөг хэтэрхий дөвийлгөсөн байдаг. Учир нь үүнийг зохиогч нь өөрөө Хасарын удам юм. Ойрдын удирдагч Эсэн Тайш 1446 онд Хорчингын цогцосыг баруун монголд аваачсан бөгөөд тэд Хошуудад болсон. Тухайн үеийн 1463, 1467, 1470 оны Хятадын эх сурвалжуудад байсан гэдгийг баталдаг учраас Хасарын удмын Болунайг түүхэн хүн байсан гэдгийг олон хүмүүс хүлээн зөвшөөрдөг. Монголын он тооллын бичгүүдэд Болунайгийн ах Өнөбөлд Чингис хааны эх нэгтэй дүү Бэлгүтэйгийн удмын Онгиудын Муулихайг алсан гэж тэмдэглэсэн байна. Өнөболдын тухай өөр нэг алдартай түүхэнд тэрээр Мандуул хааны бэлэвсэн эхнэр Мандухай хатанд гэрлэх санал тавьсан боловч Мандухай түүний оронд Чингис хааны удмын балчир хүү Батмөнхыг (Даян Хаан) сонгосон гэдэг.

Болунай Хорчин Монголчуудыг удирдаж байсан. Түүний үр удам Манж Чин гүрнийн захиргааны Жиримийн Холбооны Хорчин Жалайд Дөрвөд Горлос Жуу Уда Холбооны Ару Хорчин Улаан Цав Холбооны Дөрвөн Хүүхэд Муу Мингян урд аймгуудыг удирдаж байсан. Тэдний дундаас Хорчингын ноёд Манжийн сүр хүч нэмэгдэж байсаны эхний үед эзэн хаан Айсан Гюрийн гэр бүлтэй ураг төрлийн холбоо тогтоож Чин гүрэний ноёрхолын туршид дээд түвшиний ноёдын цол хэргэмтэй байсан.

Хэйлонжиан мужийн Дөрвөдүүд 1624 онд Чин гүрэнд дагаар орж Хасарын үр удамынханы удирддаг Жиримийн Холбооны нэг туг болж зохион байгуулагдсан. Горлосын тугчидийг мөн Хасарын үр удам удирддаг байсан.

Хасар нь Чингис хааны эх эцэг нэгтэй 3н дүүгийн нэг байсан. Тэрээр нум сум харвахдаа чадварлаг сайн байсан учраас түүнийг мөн Хавт Хасар гэж нэрлэдэг байсан.

Бага нас

Хасарыг хүүхэд байхад нь тайчуудын жанжин Таргутай Хирилтуг гэр бүлийнх нь хамт Боржигон овгоос хөөж явуулсан. Хоол хүнс ховор байсан бөгөөд түүний эх нэгтэй дүү Бэxтэр хүнс хулгайлсан учраас Хасар ах Тэмүжингийн хамт Бэхтэрийг ангаас дөнгөж ирээд байхад нь алсан. Халахалжид элсэн дээр Тэмүжинг ялагдсаны (1203он) дараа Хасар төөрч өөрийн хөвгүүд болон дагалдагчидын хамт ойд нуугдсан. Тэмүжин Монголчуудын дундаас шинээр дагалдагчид цуглуулж өөрийн дайсан Өнг Хааныг дүү Хасараас эрүүлсэн бууж өгөх тухай хуурамч мэдээгээр хуурч 1203 оны намар Хэрэйдийг бут зохисон.

Хаан ард түмэн газар нутаг өгсөнөөр Чингис хааны эцэг эхтэй дүү Хасар Хачун Тэмүгэ нар Их Монгол улсын зүүн захад Монголын эзэнт гүрний зүүн жигүүрийг байгуулсан бол Чингис хааны гурван хүү Зүчи Цагадай Өгөдэй нар баруун захад баруун жигүүрийг байгуулсан. Баруун жигүүр баруун тийш үлэмж хэмжээгээр газар нутгаа тэлсэн боловч зүүн жигүүрт тийм их эзлэх газар байгаагүй. Хасарын ээж Өэлүн Тэв Тэнгэр бөөгийн гаргасан үнэн ч бус гэсэн ял зэмлэлийн эсрэг түүнийг өмгөөлсөн. Тэв Тэнгэрийг хаан ширээ залгамжлагчид аюул учруулж болзошгүй хүн хэмээн үзсэн эх Өэлүн болон эхнэр Бөртэгийн ятгалганд орж Чингис хаан барилдааны үеэр Тэв Тэнгэрийг Хасар эсвэл Тэмүгэ алахыг зөвшөөрсөн.

Өмч хөрөнгө тэнцүү хуваадаг байсан Баруун жигүүрээс ялгаатайн Зүүн жигүүрт Хасар, Хачиунаас илүү Тэмүгэг илүү дэмждэг байсан. Хасарын улс (ард түмэн болон хоёрдугаарт газар нутаг) Тэмүгэгийн улсаас хавгүй жижиг байсан. Түүний анхны газар нутаг Хянган уулсын баруун тал байсан бөгөөд Эргүн, Хайлар мөрөн болон Хөлөн уулаар хүрээлэгдсэн байжээ. Хятадыг байлдан дагуулсаны дараа Хасарын удмын ноёд нэмж Шандонг болон Жианшид тус тус хоёр газар нутагтай болсон.