Хэрэйд

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Mongol Empire c.1207.png

Хэрэйд маш эртний аймаг бөгөөд Хүннү улсын үе нэгэн хүчирхэг аймаг байсан байна. Хүннү болон Сянби хоёрын дундаас үүссэн гэдэг бөгөөд тэдний шүтлэг нь Хэрээ байсан бөгөөд хожим нь омог отгын нэр болон өөрчилөгдсөн байна. НТӨ III зууны үед Хэлүнь гэдэг аймаг байсан хожмын хэрэйдын өвөг болсон гэж үздэг. Хожим нь XII зууны үед нэлээд хуваагдмал байдалтай байсан байна. Нэг хэсэг нь Хэрэйдийн ханлиг улсад, үлдсэн нь Язгуурын Монгол аймгийн бүрдэхүүнд, нөгөө хэсэг нь Зүрчин болон Кидан улсын харьяaнд орж байсан байна. Хэрэйдийн ханлиг нь Орхон, Хэрлэн голуудын хооронд, Найманы зүүн талд нутаглаж байсан бөгөөд ханы орд өргөө нь Туул голын эрэг дээр голлон нутаглаж байсан гэдэг. Хэрэйдийн ханлиг унасны дараа нилээд хэсэг нь баруун зүгт зүүн, баруун Казахстаны нутаг хүртэл нүүж казахын бага, дунд ордод орсон бололтой. Харин үлдсэн хэсэг нь торгууд ястныг бүрэлдүүлжээ.

Сорхагтани Бэки[засварлах]

Чингис хааны бэр, Тулуйн эхнэр нь Хэрэйд аймгийн харъяат, Несторын шүтлэгтэн Сорхагтани Бэки байсан бөгөөд Мөнх, Хубилай зэрэг түүний хөвгүүд хожим их хаад болсон билээ.

Орчин үед[засварлах]

Монголчуудын дунд[засварлах]

Хэрэйд хэмээг нэртэй овог аймаг өдгөө Монгол улсын Халх ястан дунд, мөн Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон дахь Ордос, Баарин ястнууд дунд Манж Зүрчид,Татар болон Хамниганчуудын дотор бас байдаг. Монголчуудын дундах хэрэйдийн гол төлөөлөгч нь торгууд болон халимагууд юм. Халимагуудын дийлэнхийг торгууд бүрэлдүүлдэг байсан бөгөөд одоо ч хэвээрээ байна. Торгуудын ноёд угийн бичгээ Хэрэйдийн Тоорил ханаас эхлүүлэн бичдэг байжээ. Торгуудын ноёд махчин хэрэйд зэрэг овогтой байв. Одоо Найман, Хэрэйдүүд монголчууд болон казахын бүрэлдэхүүнд хуваагдан орсон байдаг бөгөөд казахын хэрэйд гаралтай хүмүүс монголчуудынх хамаагүй олон байдаг учир нь халимаг, торгуудын хүн ам 18-20-р зуунд маш их цөөрчээ.

Түрэгүүдийн дунд[засварлах]

Мөн одоогийн казахийн дунд ордод хэрэйд овогтой хүмүүс байдаг бөгөөд тэдний зарим нь Монголд бий. Зарим казах хүн Казахстан улс түүхэн газар нутгийн­хаа 1/3 хувийг алдсан гэж үздэг ба үүний ихэнх хэсгийг Орос, Хятадад алдсан бол бусад газар нь Төв Азийн бусад ор­нуудад оржээ.[1] Түрэгүүд Хэрэйд, Найман зэрэг аймгууд түрэг аймгууд байсан гэж үздэг. Казахуудын дунд хэрэйд овгийн байж болох хэдэн зуун мянга, найман овгийн сая гаруй хүн байдаг. Түрэг сайтад бичсэнээр Их Монгол Улсын үед казахын хэрэйд гаралтай гэгддэг кереи овог Шиньжяний хойд хэсгийн Алтайн нуруу, Алтай тойрог, Хар Эрчис мөрөн хавиар нутаглаж байсан ба хожим нь ойрадууд довтлон баруун тийш нь шахжээ. Иймд Зүүнгар унасны дараа Шиньжянь, Алтайн нуруунд ирсэн казахууд уугуул нутагтаа байгаа гэж түрэгүүд үздэг.[2] Шиньжяний Алтай тойрог зэрэг казахууд нүүж ирсэн нутагт манжийн үед казах, ойрадуудын дунд газар нутгийн маргаан гарч байсан бөгөөд манж нар үүнийг зориуд дэвэргэж өөрийн талд ашигтайгаар эргүүлэхийг оролдож байв. Алтай тойрог нь Монголын Ховдын хязгаарын харъяаны нутаг байжээ. Шиньжяний казахууд хэрэйд нар энэ нутагт байсан гэж үзэж байсан бол ойрадууд ч мөн адил өөрсдийн нутаг хэмээн үзэж байв.

Монголын казахууд хэрэйд, найман гэсэн 2 том овгоос бүрддэг бөгөөд 1990-ээд онд Монголын зарим казахууд 12-р зууны хэрэйд, найман аймгийн нутаг одоогийн Монголын төв, баруун хэсгийг бүхэлд нь хамарч байсан тул Монголын нутаг бол казахын нутаг гэж зарлахыг оролдож байв. Шиньжяний сая гаруй казахуудын дийлэнх нь найманчууд бол үлдсэн хэсгийн нилээд нь кереи, дулат (долоод) зэрэг монгол гаралтай байж болох хүмүүс юм.

Казахын хэрэйд гаралтай гэдэг кереи, кереит гэсэн 2 овог бий. Казахстаны баруун талын бага ордод байдаг кереит хэмээх овгийн нэр хэрэйдтэй бараг ижил учир тэд хэрэйд гаралтай гэдэг нь тодорхой. Харин кереи гэсэн нэр хэрэйдийн нэртэй арай төс багатай тул тэд хэрэйд гаралтай гэдэгт судлаачид төдийгүй зарим түрэгүүд эргэлздэг. Тэд кереи овгийн гарлыг хэрэйдтэй холбох юм уу эсвэл хар татар гэсэн нэрний хар (түрэгээр кара) гэсэн үг сунжирч кереи болсон гэж тайлбарладаг. Хар татар бол 12-13-р зууны зарим монголчуудын нэр бөгөөд түрэгүүд тэдний бүрэлдэхүүнд байсан хэрэйд, татар, тайчууд хүмүүс түрэгүүд байсан гэж тайлбарладаг.

Мөн үзэх[засварлах]

Ишлэл[засварлах]