Япон

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Япон улс
Я᠋᠋пУ мб.png
日本国 (япон)
Ниппон кокү, Нихон кокү
тусгаар тогтносон орон, бүрэн эрхт улс
Төрийн далбаа Эзэн хааны сүлд
Төрийн дууллын нэр:
японоор 君が代 → Кимигаё
«Эзэн дээдэс таны хаанчлал»

Нийслэл PrefSymbol-Tokyo.svg Токио
Том хот Токио, Ёкохама,
Осака, Нагоя г.м.
Үндсэн хэл Япон хэл
Ард түмэн  98.5% - Япон үндэстэн
  1.5% - бус ард түмэн
Олон түмэн Японыхон
Төр засаг Ардчилсан дэглэм, нэгдмэл
байгууламж
, үндсэн хуульт
хаант засагтай
 -  Эзэн хаан Акихито
 -  Ерөнхий сайд Абэ Шинзоо
Улсын хурал Коккай → «Улсын Хурал»
 -  Дээд танхим Санги-ин → «Цэцдийн танхим»
 -  Доод танхим Шүүги-ин → «Ардын танхим»
Түүх
 -  НТӨ 660-02-11 Төр улс үүссэн домогт өдөр 
 -  1890-11-29 1890 оны үндсэн хууль 
 -  1947-05-03 1947 оны үндсэн хууль 
Нутаг дэвсгэр
 -  Бүх талбай 377,944 км2 (62)
 -  Гадаргын ус (%) 0.8
Хүн ам
 -  Тооцоо (2011) 127,960,000[1] (10)
 -  Тооллого (2010) 128,056,026[2] 
 -  Нягт сийрэг 337.1 хүн/км2 
ДНБ (ХАЧТ) 2011 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $4.396 их наяд[3] (4)
 -  Нэг хүнд $34,362[3] (25)
ДНБ (Нэрлэсэн) 2011 оны тооцоо
 -  Нийт дүн $5.855 их наяд[3] (3)
 -  Нэг хүнд $45,774[3] (18)
ОТББИ (2008) 37.6[4] 
ХХИ (2011) 0.884[5] (онц сайн) (11)
Мөнгөний нэгж Японы иен (¥) (JPY)
Цагийн бүс Японы цаг (НЗНЦ+9)
Утас, домэйн +81 / .jp
Нэр томъёо JP, JPN / Япон

Япон (Японоор 日本 Дуудлага Ниппон эсвэл Нихон, "Наран гарвалт") нь Номхон далайн баруун хэсгийн бүлэг арлуудаас тогтох дорнод Азийн орон юм.

Япон нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа зохиосон Японы Үндсэн Хуульд үндэслэн шүүх, гүйцэтгэх, хууль тогтоох эрх мэдлийг хэрэгжүүлдэг Үндсэн хуульт хаант засагт улс бөгөөд Үндсэн хуульд нь Төрийн тэргүүн гэж хэн болохыг заагаагүй боловч Япон Улсын ард түмний эв нэгдлийн бэлгэ тэмдэг болох эзэн хаан нь төрийн тэргүүн гэж хэлж болох юм.

Япон нь эдийн засгийн чадавхаараа дэлхийд АНУ, Хятадын дараа 3-т ордог, Их Наймын нэг гишүүн улс юм. Азийн цор ганц өндөр хөгжилтэй орон хэдий ч түүхий эд, хүнс, эрчим хүчний 80-аас илүү хувийг импортлодог, гадаад худалдаанаас хамааралтай улс болно.

Японы хүн ам нь Хоншүү арлаар төвлөрөн суудаг япон, Окинава аралд оршин суух Рюүкюү болон Хоккайдо, Сахалинаас гаралтай Айнү, Орок, Нивхи зэрэг жижиг үндэстнүүдээс бүрдэнэ. Албан ёсны хэл нь япон хэл бөгөөд Рюүкюү хэл, Айнү хэл зэрэг цөөн ярилцагч бүхий хэлнүүд оршдог.

Газарзүйн байрлалын хувьд газраар хиллэдэг орон байхгүй бөгөөд Япон тэнгисээр Солонгосын хойг (БНСУ, БНАСАУ), ОХУ-тай (ОХУ нь Япон тэнгисээс гадна Агнуурын тэнгисээр хиллэнэ), Дорнод Хятадын тэнгисээр БНХАУ, Бүгд Найрамдах Хятад Улс зэрэг улсуудтай хиллэнэ. Түүнчлэн өмнө этгээдэд байх Огасавара олтригоор Микронез (Умард Марианы арлууд) улстай хиллэдэг.

Нэр[засварлах]

Япон хэлэнд 日本 (албан ёсоор Дуудлага Ниппон, аман ярианд Дуудлага Нихон гэж дуудагдана, "Наран үндэст/язгуурт/гарвалт" гэх утгатай) гэж нэрлэгддэг.[6]. Энэхүү нэрийг анх 645 оны 7-р сард Солонгосын хойгт оршин байсан Гүгурёо болон Вэкжэ улсын элчид хандсан бичигт "Бурханы сурвалжит Наран үндэст улсын эзэн хаан" хэмээн хэрэглэгдсэн гэж үздэг.

Европод түгсэн нэр нь Хятад хэлний У аялгуун дахь Жепен гэдгээс уламжлагдсан өвөг Малай хэлний Жипенкүо гэдгээс үүссэн байдаг[7]. Энэ үгийг 16-р зууны Малаккад очсон Португалийн далайчид Европт авчирч[8], Англи хэлний сурвалжид 1565 онд Giapan (Жиапан) гэж бичигджээ[9]. Түүнээс дамжсан Герман хэлний Japan (Япан) гэдгээс Орос хэлэнд Япон гэж зээлдэгдэж[10], өдгөө Монгол хэлэнд Япон гэж нэрлэгдэх болсон юм. Мөн Монголчууд албан бусаар уугуул нэрийг үндэслэн Наран Улс, Мандах нарны орон гэж нэрлэх нь түгээмэл юм.

Түүх[засварлах]

Гол өгүүлэл: Японы түүх
МЭӨ 2000-3000 жилийн үеийн сав

Японд эрт үед хүн амьдарч байсныг батлах олдвор НТӨ 30,000 оны буюу Хуучин чулуун зэвсгийн үед хамаарна. Арай хожуу үед хамаарах чимэглэсэн шавар сав, ваар зэрэг нь дэлхий дээрхи хамгийн эртний хадгалагдан үлдсэн эд өлгийн зүйл гэж тооцогддог байна[11][12][13].

"Яёойн эрин" буюу МЭӨ III зууны үеэс цагаан будаа тариалан, төмөр ба хүрэл боловсруулж, вааран эдлэл хийх болжээ. Эдгээр нь Хятад эсвэл Солонгосоос шилжин ирсэн хүмүүстэй холбоотой гэж үздэг байна[14][15][16][17].


Буддын шашин Солонгосын Вэкжэ улсаас дамжин нэвтэрсэн боловч Хятадын нөлөө их байсан байна[18].

"Нарагийн эрин" буюу МЭ VIII зууны үед Японы анхны хүчирхэг улс, одоогийн Нара орчимд төвлөрөн бий болжээ. Энэ үед хамаарах "Кожики" (Kojiki, 712 он), "Нихон Шоки" (Nihon Shoki, 720 он) зэрэг судрууд хадгалагдан үлдсэн байдаг[19].

XVI зууны үед Португалийн худалдаачид ба шашны номлогч нар анх Японд хүрсэн ба энэ үеэс Баруун болон Японы хооронд худалдаа, соёлын солилцоо эхэлжээ.

Ода Нобүнага Европоос нэвтэрсэн галт зэвсэг хэрэглэн Японыг нэгтгэж эхэлсэн боловч 1582 онд алуулсан байна. Түүний дараа Тоёотоми Хидэёши үйл хэргийг нь үргэлжүүлэн 1590 онд бүх Японыг нэгтгэж дуусав.

Японы худалдааны хөлөг (1634)

1598 онд Хидэёши нас барсны дараа, Токүгава Иэясү 1603 онд Эдо буюу одоогийн Токио хотын орчим Токүгава шогуныг үндэслэв. 1639 оноос эхлэн "Хаалттай улс" бодлого баримтлах болсон байна. Энэ үеийг "Эдогийн эрин" гэж нэрлэдэг байна[20].

1854 оны 3-р сарын 31-нд АНУ-ын усан цэргийн ахмад Маттью Перри Японтой "Канагавагийн хэлэлцээр"-ийг байгуулснаар Япон дахин гадаад ертөнцтэй харилцаж, "Мэйжийн эрин" эхэлжээ (1868 он). Энэ үед Япон өөрийн улс төр, хууль, цэргийн зохион байгуулалтыг барууны маягаар шинэчлэн, Японы эзэнт улсыг аж үйлдвэржүүлж эхлэв. Энэ үеэс Хятад, Орос зэрэг улсуудтай дайн хийж, Тайвань, Солонгос, Сахалины өмнөд хагасыг эзлэв[21].

1931 онд Манжуурыг эзлэн, 1941 онд "Тэнхлэгийн хүчинд" нэгдсэн байна[22]. 1937 онд Хятадын бусад хэсгийг эзлэн, 1941 онд АНУ-ын Перл Харбор дахь цэргийн баазыг довтлов. Үүний дараа Япон нь АНУ, Их Британи, Нидерланд зэрэг улсад дайн зарлажээ. Энэ явдал АНУ-ыг Дэлхийн II дайнд татан оролцуулав. 1945 онд АНУ, Японы Нагасаки, Хирошима хотууд дээр цөмийн бөмбөг хаяж, ЗХУ Японд дайн зарласны дараа 1945 оны 8 сарын 15-нд Япон бууж өгөх гэрээнд гарын үсэг зуржээ[23].

1947 онд Япон нь шинэ Үндсэн хууль баталж, Үндсэн хуульт, хаант засаглалтай ардчилсан орон болов. Япон 1956 онд НҮБ-ын гишүүн орон болсон байна.

Газар орон[засварлах]

Байр зүйн газрын зураг
Фүжи уулын наана сакура цэцэглэж, суман галт тэрэг давхиж явна

Япон Дорно Азид харьяалагдаж, Номхон далайн өрнөд цухуйсан 6,852 арлын дээрх 377,944 км2[24] газрыг эзлэн оршдог.[25][26] Нутаг дэвсгэр нь х.ө. 24°46°, з.у. 122°146° хооронд багтсан. Ингэхэд дэлхийн улс орнуудаас 60-р том (Зимбабвегийн ард, Германы урд) нь юм гэнэ. Хоккайдо (22%), Хоншүү (60.3%), Шикокү (5%), Кюүшүү (9.5%) хэмээх дөрвөн том арал бүх нутгийн 97%-ийг үүрч байна. Окинава арал хамаардаг Рюүкюү олтриг Кюүшюүгээс өрнө-өмнөш нумран тогтсон байдаг. Холынх гэвэл Токиогоос өмнөш 1000 км алсад Бонин олтриг гэж байна. Ийм олон аралтай болохоор монголчууд "Арлын Япон" гэцгээнэ. Хамтад нь Японы олтриг (англ. Japanese Archipelago) гэсэн ч болохгүй юмгүй.[27] Япон хуурай газрын хилгүй. Дорноос Номхон далай, өмнөөс Филиппиний тэнгис, өрнө-өмнөөс Дорнод Хятадын тэнгис, өрнөөс Солонгосын хоолой, Япон тэнгис, умар-дорноос Агнуурын тэнгисээр хүрээлэгдэнэ. Орос, өмнөд умард Солонгос, Хятад, Тайваньтай ойр. Хоккайдогоос холгүй, Курилийн арлуудад хамаарах, ОХУ-ын мэдлийн дөрвөн арлыг 1945 онд булаалгасан гэж Япон батлаад буцааж авна гэж маргаж байгаа. Япон тэнгис дэх БНСУ-ын харьяаны хэдэн жижиг арлыг (японоор Такэшима) өөрийнх гэж зүтгэдэг. Эсрэгээр Дорнод Хятадын тэнгист байгаа Японы мэдлийн Сэнкакү хэмээх 5 арал, 3 хадыг БНХАУ, Тайваниас 1895 оноос өмнөх эзэд нь авна гээд ид мэтгэцгээж байна.

Уул усан[засварлах]

Өмнөөс Филиппиний хавтан Амарын, Окинавын хоёр хавтан доогуур, умар руу Номхон далайн хавтан Агнуурын тэнгисийн хавтан доогуур шурган шүргэж байдгаас Японд үе үе хүчтэй газар хөдөлж, галт уулс оргилдог. Дэлхийн бүх газар хөдлөлтийн эрчмийн 10-20% нь Японд үүсдэг гэнэ.[28] Японы галт уулс Номхон далайн галт цагирагт хамаатай. Хавтангийн шургалт Евразитай залгаа байсан Японы газрыг дорнош атируулж, 15 сая жилийн урьд Япон тэнгисийг үүсгэсэн гэдэг.[29] Японд одоо оргиход бэлэн 108 галт уул байна. Зуун зууны туршид үхлийн газар хөдлөлт, цунами тохиосоор л байсан.[30] 1923 оны Кантоогийн газар хөдлөлтөөр 140 сая хүний амь үрэгдэж байв.[31] Ханшины 1995 оны газар хөдлөлт, Тоохокүгийн 2011 оны газар хөдлөлт, цунами гээд саяхны жишээ ч байна.[32] Ийм нутагт байдгийнх амарч эмнүүлэхэд аятай халуун рашаан харин элбэг олдоно.[33] Хамгийн өндөр уул бол д.т.д 3,776 м-т цоройсон Фүжи галт уул. Үүнээс гадна Хида, Кисо, Акайши гурван нурууг нийлүүлээд Японы Альп гэдэг. Оргил нь Кита уул (3,193 м). Ер нь Японы газар нутгийн 73% нь уулархаг, ой модтой. Ийм газраа газар тариалан, аж үйлдвэр, оршин суухад тохьгүй гээд далайн эрэг хавийн нам доор газарт хүмүүс шавалдсаар ирсэн.[34][35] Нам доор газраас Токио байрладаг Кантоогийн нам доор газар эн арай их (13,000 км2). Үүнээс гадна Нагоя хавийн Нооби, Оосака-Кёото орчмын Кинки, Сэндай хавийн Сэндай гээд нам доор талууд бий. Уулын, түргэн урсгалт, богино голуудтай. Тэдэндээ усан цахилгаан станц барьсан нь олон. Хамгийн урт Шинано гол 367 км урсаад Япон тэнгист цутгадаг.[36] Кёотогийн хажуугийн Бива нуур хамгийн том цэнгэг уст нуур гэдэг.

Уур амьсгал[засварлах]

Ихэнх нутаг нь дулаан бүст хамаарах бөгөөд өмнөд хэсгийн арлууд нь халуун, хойд хэсэг нь сэрүүн бүст хамаардаг[37]. Сибирийн их даралт хойноос ирэх салхи нь Япон тэнгисийн чийглэг агаарыг авчрах тул Япон тэнгис талдаа цас их унана. Харин Номхон далай талдаа цэлмэг өдөр олширдог. Зун нь Номхон далайн их даралтын нөлөө ихэсч, халуун чийглэг өдрүүд үргэлжилнэ. Гэхдээ нутгийн умард хэсгээр нь Агнуурын тэнгисийн их даралтын нөлөөгөөр сэрүүн байдаг. Японы тэнгис талдаа өвөл цас их унадаг, 6, 7 сард (Окинавад 5, 6 сар) агаарын их даралтын шугамын нөлөөгөөр борооны улирал болж, зун, намрын заагаар өмнө талаас ирэх тайфунь зэргийн нөлөөгөөр харьцангуй хур тунадас ихтэй бүс нутгийн тоонд орно[37][38].

Хүн ам[засварлах]

Японы цөөн тоот ястан Айнү (XIX зуун)
Мэйжи сүмд болж буй япон маягийн хурим

Япон улсад 2012 оны гуравдугаар сарын байдлаар 127.3 сая хүн амьдарч байна.[39] Энэ нь дэлхийн улс орнуудаас хүн амын тоогоор 10-р олон болохыг илтгэнэ. Хэл соёлоороо бараг нэгэн төрлийн ард түмэн.[40] Тоолвол 98.5% нь Япон үндэстэн,[41] үлдсэн хувийг Солонгос,[42] Хятад,[43] Филиппин, Бразил, Перу[44] гэх мэт орноос ирээд буцаагүй улс, тэдний үр хойч дүүргэж байдаг.[40] Яг Япон (Ямато)-оос гадна маш цөөн тоот Айнү ястан,[45] Рюкюү ард түмэн Япон үндэстэнд багтана.[46] Нэг км2-т 336 хүн ноогдож байгаагаар дэлхийд хүн амын 24-р шигүү суурьшилт улс гэгдэнэ. Хүн амын 80% нь Хоншүү аралд нутагтай, 89.7% нь хот газрын суугуул.[47] Түүнчлэн Саппоро, Сэндай, Токио, Сайтама, Чиба, Кавасаки, Ёкохама, Нагояа, Киото, Оосака, Кообэ, Хирошима, Китакюүшюү, Фүкүока зэрэг саяас дээш хүн ам бүхий хотуудад хүн амын төвлөрөлт явагдаж байна. Газар нутгийн нь 10 хувьд нь хүн амын 90 хувь нь амьдардаг гэсэн тоо баримт байдаг юм байна. Үүний нөгөө талд хөдөө орон нутагт хүн ам сийрэгшиж, хөгшид л үлдэж хоцорч байна. 1940 онд 73 сая хүнтэй байсан Япон 1960 онд 94 сая, 1980 онд 117 сая, 2000 онд 127 сая болж өссөний эцэст тогтворжиж 2010 онд 128 сая хүнтэй л байна.[48] Японд хүн хамгийн өндөр насалж (82.7 нас) байгаа,[49] хүн амын 21.2% нь 65 гарсан настан болсон,[50] хүүхэд төрөх нь урьдынхаас цөөрсөн зэргээс шалтгаалаад Японы хүн ам цаашид буурах нээ. Эрүүл мэндийн сайд нь 2060 он болоход 87 сая хүнтэй байх нь гэж халаглажээ.[51]

Хэл бичиг[засварлах]

Албан ёсны боловсролыг япон хэлээр олгодог боловч парламентад айнү хэл болон окинава аялга (рюүкюү хэл) хэрэглэхийг зөвшөөрсөн байдаг. Англи хэлийг дунд сургуулиас эхэлж заадаг боловч хүн амын англи хэлний мэдлэг ерөнхийдөө сайн биш.

Шашин шүтлэг[засварлах]

Шинто, Буддын шашинд давхар шүтлэгтэй хэмээн өөрсдийгөө тодорхойлох хүн олон тул энэ хоёр шашны сүсэгтнүүдийн тоог нэмбэл 200 сая болдог ажээ. Түүнчлэн католик, протестант зэрэг христианууд байх боловч хүн амын 1%-д ч хүрэхгүй боловч зул сарын баяр зэрэг христийн шашны зан үйл өргөн тархжээ. Ислам, жүүдийн шашин шүтдэг хүн бараг үгүй гэхэд болно.

Боловсрол[засварлах]

Мэйжийн эрин үеэс буюу 1872 оноос, бага дунд сургууль, их сургуулиуд байгуулагдаж эхэлжээ[52]. 1947 оноос Японд 6-15 насандаа бага, дунд сургуульд, мөн дараа нь 3 жил ахлах сургуульд суралдаг болсон байна. 2005 оны байдлаар ахлах сургууль төгсөгчдийн 75.9% нь их сургууль, коллеж болон бусад тусгай мэргэжлийн сургуульд элсэн орсон байна[53]. Токиогийн их сургууль, Киотогийн их сургууль нь дэлхийд нэртэй том сургууль болно[54]. Олон улсын байгууллагын судалгаагаар Японы боловсролын систем дэлхийд эхний 6-д багтаж байна[55].

Төр засаг[засварлах]

Акихито хаан Мичико хатны хамт

Өнөөгийн Японы төрийн бүтэц, эрх хувиарилалт 1947 оны үндсэн хуулиар тогтжээ. Эзэн хааны эрх мэдэл хумигдмал тул Японыг үндсэн хуульт хаант засагт улс гэж ойлгоно. Японы үндсэн хуулинд эзэн хааныгаа "ард түмний эв нэгдэл, төр улсын билэг тэмдэг" гэж тодорхойлж, ёс ямбаны тэргүүнд өргөж, их л хүндэтгэж байдаг.[56] Одоогийн хаан нь Акихито буюу Эзэн хаан Хэйсэй юм. Хунтайж Нарүхито хаан өвийг нь залгах ёстой.

Япон улсын хурал (парламент) хууль цааз тогтоох үндсэн үүрэгтэй. Япон улсын хурлыг Улсын Хурал (УХ, японоор 国会 коккай) гэнэ. УХ нь дөрвөн жил тутамд сонгогддог 480 суудалт Ардын танхим (衆議院 шүүги-ин), зургаан жилийн хугацаат 242 суудалт Цэцдийн танхим (参議院 санги-ин) гэсэн доод, дээд хоёр танхимаас бүрдэнэ. Японд хүн 20 нас хүрч байж сонгуульд санал өгөх эрх нээгддэг.[34] Японы парламентад 1955 оноос хойш ихэнхдээ Японы Либерал Ардчилсан Нам олонх болж засгийн газраа бүрдүүлж байсан бөгөөд 2009 онд болсон бүх нийтийн сонгуулиар Ардчилсан Нам илт давуу ялалт байгуулан засгийн эрхийг авч, Либерал Ардчилсан Нам 2 дахь удаагаа сөрөг хүчин болсон. Гэсэн ч 2012 оны 12 сард болсон сонгуулиар Либерал Ардчилсан Нам дахин засгийн эрхэнд гарчээ.

1947 оноос ерөнхий сайдад улсын гол хариуцлага оногдох болсон.[56] УХ-аас ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлж, эзэн хаан баталснаар үүрэгтэй ажилдаа ордог. Ерөнхий сайд нь сайд нарын багаа бүрдүүлж, болохгүй бол халж сольдог. 2001-2006 оны хооорондох Койзүми Жүничирогоос хойш жил бүр ерөнхий сайд солигдсоны эцэст 2012 оны 12 сараас Абэ Шинзоо 2 дахь удаагаа ерөнхий сайд болоод ажиллаж байна. Хууль тогтоох, гүйцэтгэх эрх мэдэлтнээс гадна шүүх тогтолцоо байна. Гэхдээ шүүхийн салбар сул, гүйцэтгэх нь хүчтэй байдгаараа Германтай төстэй[57].

Сонгууль[засварлах]

Сонгуулийн нас нь 20 бөгөөд Төлөөлөгчдийн Танхимын сонгууль 4 жил болгон, харин Зөвлөхүүдийн Танхимын сонгууль 3 жил тутамд болдог байна[57] [56].

Орон нутаг[засварлах]

Бүхэл Япон эхлээд, том түвшинд 47 ялгаатай нутаг, засаг захиргааны нэгж болж хуваагдана. Үүнд Токио гэсэн нэртэй 1 өргөн хот (都 to), Хоккайдо гэх 1 хязгаар (道 ), Оосака, Киото гэдэг 2 хотжсон аймаг (府 fu), бусад нэр бүхий 43 энгийн аймаг (県 ken) багтана. Энэ түвшнээ японоор тодоофүкэн (都道府県 todōfuken) гэж бүлэглэнэ. Монголоор зүгээр л «аймаг» гэхэд болно. Доошилбол аймаг дотроо хэд хэдэн хот (市 shi), хошуу (郡 gun) болж хуваагдана. Хошууд цаашаа балгас (町 chō), гацаа (村 son) гээд дараална. Зарим аймаг дотроо завсрын шат үүсгэдгийг тойрог (支庁 shichō) гэж бичиж болох юм. Жишээ нь: Хоккайдо дотроо 14 тойрогт хуваагддаг. Токио бол хот аймаг. «Токио хот», «Токио аймаг» гэвэл нэг л газар юм.

Газарзүйн байрлалаар нь аймгуудаа мужладаг уламжлалтай. Үүнийг монголоор муж, эсвэл бүс гэж (Chihō) бичиж болно.

Хоккайдо

1. Хоккайдо

Тоохокү

2. Аомори
3. Иватэ
4. Мияги
5. Акита
6. Ямагата
7. Фүкүшима

Кантоо

8. Ибараки
9. Точиги
10. Гүнма
11. Сайтама
12. Чиба
13. Токио
     (Тоокёо)
14. Канагава

Чүүбү

15. Ниигата
16. Тояма
17. Ишикава
18. Фүкүи
19. Яманаши
20. Нагано
21. Гифү
22. Шизүока
23. Айчи

Кансай

24. Миэ
25. Шига
26. Киото
     (Кёото)
27. Оосака
28. Хёого
29. Нара
30. Вакаяма

Чүүгокү

31. Тоттори
32. Шиманэ
33. Окаяма
34. Хирошима
35. Ямагүчи

Шикокү

36. Токүшима
37. Кагава
38. Эхимэ
39. Кочи

Кюүшү

40. Фүкүока
41. Сага
42. Нагасаки
43. Күмамото
44. Ооита
45. Миязаки
46. Кагошима

Окинава


47. Окинава

Хоккайдо Аомори Акита Иватэ Ямагата Мияги Фукушима Ниигата Точиги Гунма Ибараки Нагано Сайтама Чиба Токио Канагава Тояма Ишикава Гифу Фукуи Яманаши Шизүоака Айчи Шига Киото Миэ Нара Хёго Осака Вакаяма Тоттори Окаяма Шиманэ Хирошима Ямагучи Кагава Токушима Эхимэ Кочи Фукуока Оита Сага Нагасаки Кумамото Миязаки Кагошима Окинава Токио Канагава Осака ВакаямаRegions and Prefectures of Japan 2.svg
About this image

Эдийн засаг[засварлах]

Гол өгүүлэл: Японы эдийн засаг
Автомашин үйлдвэрлэл Японы эдийн засгийн хэмжээнд их хувь оролцоотой
Токиогийн хөрөнгийн бирж дэлхийн хоёрдагч том бирж

Эдогийн эринд зарим зохион байгуулалттай аж ахуйн харилцаанууд үүсч, эдийн засаг хөгжсөн байдаг. Тухайлбал, Осакагийн будаа зууч нар даатгал, банкны хэлбэрүүдийг хөгжүүлж, усан, газрын замаарх худалдааны сүлжээ өргөжсөн байна. Мэйжийн эринд зах зээлийн эдийн засагт шилжиж, аж үйлдвэржиж эхэлсэн ба одоогийн томоохон аж ахуйн нэгтгэлүүд тухайн үед байгуулагдсан байдаг.

Япон нь өнөө үеийн Азид тэргүүлэх, дэлхийн гурав дахь том хэмжээний дотоодын нийт бүтээгдэхүүн бүхий орон юм. Хоёрдугаар дайны дараа үсрэнгүй өсөлт хэмээгдсэн үе ирсэн ба 1960 болон 1970-аад онуудад эдийн засгийн жилийн дундаж өсөлт 7.5% байв. Харин 1980 болон 1990-ээд онуудад 3.2%-ын жилийн дундаж өсөлттэй байсан. Ерөнхийдөө байгалийн баялаг хомс боловч цементийн түүхий эд, шил зэргээр баялаг. Эрт цагт алт, мөнгө, зэс, чулуун нүүрс их хэмжээгээр олборлодог байсан түүхтэй.

Нефть, ашигт малтмал зэргийг импортлон автомашин, цахилгаан бараа, химийн бүтээгдэхүүн зэргийг үйлдвэрлэн экспортолдог[58].

Гадаад худалдааны гол түншүүд нь АНУ, Зүүн, Зүүн Өмнөд Ази, Европын холбоо, Саудын Араб, Хятад гэх мэт. Гадаад худалдааны тэнцэл нь ашигтай байдаг[59].

Өв соёл[засварлах]

Гол өгүүлэл: Японы соёл

Японы нутаг дэвсгэр дээр ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэн соёлын дурсгал 10, байгалийн дурсгал 3 бий.

Бүх нийтээр тэмдэглэх баяр[засварлах]

Огноо Баяр Тайлбар
1 сарын 1 Шинэ жил
1 сарын 2 дахь Даваа гариг Насанд хүрэгсдийн өдөр Тухайн жилд 20 нас хүрсэн хүмүүс тэмдэглэнэ.
2 сарын 11 Тусгаар тогтнолын өдөр
3 сарын 21 орчим Хаврын өдөр шөнө тэнцэх өдөр Хуучнаар Эзэн хааны хаврын тайлга
4 сарын 29 Шёовагийн өдөр Хирохито хааны төрсөн өдөр
5 сарын 3 Үндсэн хуулийн өдөр
5 сарын 4 Ногоон өдөр
5 сарын 5 Хүүхдийн баяр
7 сарын 3 дахь Даваа гариг Далайн өдөр
9 сарын 3 дахь Даваа гариг Ахмадын өдөр
9 сарын 23 орчим Намрын өдөр шөнө тэнцэх өдөр Хуучнаар Эзэн хааны намрын тайлга
10 сарын 2 дахь Даваа гариг Биеийн тамирын өдөр
11 сарын 3 Соёлын өдөр Мэйжи эзэн хааны төрсөн өдөр
11 сарын 23 Хөдөлмөрийг хүндэтгэх өдөр
12 сарын 23 Эзэн хааны төрсөн өдөр
  • Баярын өдөр Ням гаригт таарвал дараах өдөр буюу Даваа гаригт нь, түүнчлэн баярын өдрүүдийн хоорондох өдөр Бүх нийтийн амралтын өдөр болдог. 

Газар нутгийн маргаан[засварлах]

Япон нь хөрш улсуудтайгаа зөвхөн усаар хиллэдэг боловч энэхүү усан хилийн орчимд орших арлуудтай холбоотойгоор хөрш Орос, Хятад болон бусад улсуудтай газар нутгийн маргаантай байдаг.

  • Агнуурын тэнгис дэх Курилийн бүлэг арлуудын хамгийн урд хэсгийн 4 арлыг Япон нь өөрийн нутаг гэж үздэг бөгөөд Орос улстай энэ газар нутгийн хувьд маргаантай байдаг.Энэ газар нутгийн маргааны түүх нь тухай үеийн олон жилийн угшилтай асуудал юм. Орос-Японы 1905 оны дайны үр дүнд Портсмутын найрамдлын гэрээгээр дайнд ялагдсан Хаант Орос улс нь Курилийн бүлэг арал болон Сахалины арлын өмнөд хэсгийг Японы эзэнт гүрний нутаг дэвсгэр гэж үзэн хүлээн зөвшөөрсөн байна. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Холбоотон 3 гүрний удирдагч нарын Ялта болон Подстамын бага хурал, уулзалтуудаар АНУ, Англи нь Курилын арлууд болон Сахалины арлын өмнөд хэсгийг Японы эзэнт гүрнээс таслан ЗХУ-д шилжүүлэхээр тохиролцон зөвшөөрч баталгаажуулжээ. Дайнд Япон ялагдаж ялагч холбоотон гүрнүүдэд үг дуугүй бууж өгөх гэрээнд гарын үсэг зурсан ба ЗХУ нь Ялта, Подстамын бага хурлуудын шийдвэрийн дагуу дээрх арлуудыг ЗХУ-ын мэдэлд авч өөрийн нутаг дэвсгэр болгосон байна. Дайны дараа Хүйтэн дайн эхэлж холбоотон гүрнүүдийн хооронд сөргөлөөн эхэлсэний дараа АНУ-ын ерөнхийлөгч Эйзенхаур Подстамын уулзалтаар тохиролцсон тохироогоо хүчингүй хэмээн зарлажээ. Энэ үеэс эхлэн Япон нь Курилын бүлэг арлуудын өмнөд хэсгийн 4 арлыг өөрийн газар нутаг хэмээн зарлан шилжүүлэн өгөхийг ЗХУ-аас шаардах болсон байна. Энэхүү маргаантай асуудлаас уламжлан ЗХУ ба Японы хооронд дайны галыг зогсоох энх тайваны гэрээг өнөөдрийг хүртэл байгуулагдаагүй байна.
  • Япон нь Номхон далайн Шар тэнгис дэх зарим жижиг арлуудыг өөрийн нутаг дэвсгэр гэж үздэг бөгөөд эдгээр арлуудтай холбоотойгоор Хятад улстай газар нутгийн маргаантай байдаг.

Нэмэр[засварлах]

Ишлэл[засварлах]

  1. Official Japan Statistics Bureau estimate. Statistics Bureau. 25 August 2010-д хандсан.
  2. Preliminary Counts of the Population and Households. Statistics Bureau. February 25, 2011-д хандсан.
  3. 3.0 3.1 3.2 3.3 Japan. International Monetary Fund (2011). 30 September 2011-д хандсан.
  4. World Factbook: Gini Index. CIA. 11 May 2011-д хандсан.
  5. Human Development Report 2010. UN (2010). 5 November 2010-д хандсан.
  6. Teach Yourself Japanese Message Board
  7. C. R. Boxer, The Christian Century In Japan 1549-1650, University of California Press, 1951, pages 1 and 14, ISBN 185754 0352
  8. C. R. Boxer, The Christian Century In Japan 1549-1650, University of California Press, 1951p. 11, 28—36, 49—51, ISBN 185754 0352
  9. Mancall, Peter C. (2006). “Of the Ilande of Giapan, 1565”, Travel narratives from the age of discovery: an anthology. Oxford University Press, 156–157. 
  10. Загвар:Книга
  11. Habu Jinko (2004). Ancient Jomon of Japan. Cambridge Press. 
  12. Jomon Fantasy: Resketching Japan's Prehistory. web-japan.org (1999-06-22). 2008-01-24-д хандсан.
  13. "Fakery" at the beginning, the ending and the middle of the Jomon Period. Bulletin of the International Jomon Culture Conference (Vol. 1) (2004). 2008-01-24-д хандсан.
  14. The Yayoi period (c.250 BC – c.AD 250). Encyclopædia Britannica (2006). 2006-12-28-д хандсан.
  15. Jared Diamond (June 1998). "Japanese Roots". Discover Magazine Vol. 19 No. 6.
  16. Pottery. MSN Encarta. 2006-12-28-д хандсан.
  17. De Bary, William Theodore (2005). Sources of Japanese Tradition. Columbia University Press, 1304. ISBN 023112984X. Retrieved on 2007-01-29. 
  18. (1993) Delmer M. Brown (ed.): The Cambridge History of Japan. Cambridge University Press, 140–149. 
  19. Conrad Totman (2002). A History of Japan. Blackwell, 64–79. ISBN 978-1405123594. 
  20. Hooker, Richard (1999-07-14). Japan Glossary; Kokugaku. Washington State University. 2006-12-28-д хандсан.
  21. Jesse Arnold. Japan: The Making of a World Superpower (Imperial Japan). vt.edu/users/jearnol2. 2007-03-27-д хандсан.
  22. Kelley L. Ross. The Pearl Harbor Strike Force. friesian.com. 2007-03-27-д хандсан.
  23. Japanese Instrument of Surrender. educationworld.net. 2006-12-28-д хандсан.
  24. Japan Statistical Yearbook 2010. Statistics Bureau. 15 January 2011-д хандсан.
  25. Facts and Figures of Japan 2007 01: Land. Foreign Press Center Japan. 4 July 2007-д хандсан.
  26. Standard Country and Area Codes Classifications. UN Statistics Division (1 April 2010). 16 July 2010-д хандсан.
  27. McCargo, Duncan (2000). Contemporary Japan. Macmillan, 8–11. ISBN 0-333-71002-2 Загвар:Please check ISBN. 
  28. Tectonics and Volcanoes of Japan. Oregon State University. 2007-03-27-д хандсан.
  29. Barnes, Gina L. (2003). Origins of the Japanese Islands. University of Durham. 11 August 2009-д хандсан.
  30. Tectonics and Volcanoes of Japan. Oregon State University. the original on 4 February 2007-с архивлагдсан. 27 March 2007-д хандсан.
  31. James, C.D. (2002). The 1923 Tokyo Earthquake and Fire. University of California Berkeley. 16 January 2011-д хандсан.
  32. USGS analysis as of 2011-03-12. Earthquake.usgs.gov (23 June 2011). 9 November 2011-д хандсан.
  33. Attractions: Hot Springs. JNTO. 2007-04-01-д хандсан.
  34. Иш татахад гарсан алдаа: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named cia
  35. Japan. US Department of State. 16 January 2011-д хандсан.
  36. Nilsson, Christer; Reidy,Catherine A.; Dynesius, Mats and Revenga, Carmen; Fragmentation and Flow Regulation of the World’s Large River Systems; Science; vol. 308; pp.405-408
  37. 37.0 37.1 Essential Info: Climate. JNTO. 2007-04-01-д хандсан.
  38. Flora and Fauna: Diversity and regional uniqueness. Embassy of Japan in the USA. 2007-04-01-д хандсан.
  39. See links to the Census and the monthly Population Estimate through the Japan Statistical Agency homepage.
  40. 40.0 40.1 "'Multicultural Japan' remains a pipe dream", 27 March 2007. 16 January 2011-нд авсан. Archived from the original on 16 July 2012. 
  41. CIA Factbook: Japan. Cia.gov. 9 November 2011-д хандсан.
  42. "Japan-born Koreans live in limbo", 2 April 2005. 16 January 2011-нд авсан. 
  43. Onishi, Norimitsu. "An Enclave of Brazilians Is Testing Insular Japan", 1 November 2008. 16 January 2011-нд авсан. 
  44. "'Home' is where the heartbreak is for Japanese-Peruvians", 16 October 1999. 16 January 2011-нд авсан. 
  45. Fogarty, Philippa. "Recognition at last for Japan's Ainu", BBC, 6 June 2008. 7 June 2008-нд авсан. 
  46. "The Invisible Race", 8 January 1973. 16 January 2011-нд авсан. 
  47. Япония. Министерство иностранных дел Российской Федерации. the original on 2011-08-21-с архивлагдсан. 2010-01-23-д хандсан.
  48. [1] Population by Age Group and Indices of Age Structure(Excel:29KB)
  49. United Nations World Population Prospects: 2006 revision – Table A.17 for 2005-2010
  50. McCurry, Justin. "Japan's age-old problem", The Guardian (UK), 17 April 2007. 2 January 2011-нд авсан. 
  51. Japan population to shrink by one-third by 2060 (January 30, 2012).
  52. Lucien Ellington (2003-12-01). Beyond the Rhetoric: Essential Questions About Japanese Education. Foreign Policy Research Institute. 2007-04-01-д хандсан.
  53. School Education (PDF). MEXT. 2007-03-10-д хандсан.
  54. The Times Higher Education Supplement World University Rankings (PDF). TSL Education Ltd. (2005-10-28). 2007-03-27-д хандсан.
  55. OECD’s PISA survey shows some countries making significant gains in learning outcomes, OECD, 04/12/2007. Range of rank on the PISA 2006 science scale
  56. 56.0 56.1 56.2 The Constitution of Japan. House of Councillors of the National Diet of Japan (3 November 1946). 10 March 2007-д хандсан.
  57. 57.0 57.1 World Factbook; Japan. CIA (2007-03-15). 2007-03-27-д хандсан.
  58. World Factbook; Japan—Economy. CIA (2006-12-19). 2006-12-28-д хандсан.
  59. Blustein, Paul. "China Passes U.S. In Trade With Japan: 2004 Figures Show Asian Giant's Muscle". The Washington Post (2005-01-27). Retrieved on 2006-12-28.

Гадагш холбоос[засварлах]

Албан ёсны
Хэвлэл мэдээлэл
Жуулчлал
Бусад
Commons
Викимедиа дуу дүрсний сан: 日本