Америк-Их Британийн харилцаа

Америк-Их Британийн харилцаа — Америкийн Нэгдсэн Улс, Их Британийн хоёр талын харилцаа. 20-р зууны дунд үеэс эхлэн хоёр орны бүхий л салбарын нягт хамтын ажиллагааг “онцгой харилцаа” (англ. special relationship) гэж тодорхойлж ирсэн.

АНУ, Их Британи 20-р зууны турш гадаад бодлогын түнш байсан бөгөөд орчин үеийн дипломат болон цэргийн үйл ажиллагаанд бие биенээ дэмжсээр ирсэн юм. Их Британи бол Америкийн хамгийн хүчирхэг цэргийн холбоотон гэж тооцогддог байна.

Их Британийн хувьд геополитикийн сүйрэл болсон 1956 оны Суэцийн хямралын дараа Их Британи их гүрний хувьд олон улсын харилцаанд бие даасан үүрэг гүйцэтгэхээ больж, АНУ-ын гадаад бодлогын чиг шугамыг хатуу баримталж байгаа юм.

Түүх

19-р зууны эхэн үед Наполеоны аян дайны үед АНУ, Их Британийн харилцаа маш хурцадмал байсан. АНУ Европ дахь худалдаа, эдийн засгийн дайнд нэрвэгдсэн. АНУ Их Британийг Хойд Америк тивээс (өөрөөр хэлбэл Канадаас) бүрэн хөөн гаргахыг эрэлхийлж эхлэв. 1812 оны 6-р сарын 1-нд АНУ-ын ерөнхийлөгч Жеймс Мэдисон Их Британид дайн зарлахыг шаардаж, Британийн тэнгисийн цэргийн хүчинд үйлчлэхээр америк далайчдыг баривчилж, Америкийн худалдааг сүйтгэж, индианчуудыг Америкийн иргэдийн эсрэг дайсагнасан үйл ажиллагаанд турхирдаг Британийн ажиллагааг дурджээ. Ийнхүү дайн эхлэхээс өмнө байсан нөхцөл байдлыг хэвээр хадгалах үндсэн дээр 1815 онд Гентийн гэрээгээр дууссан Англи-Америкийн дайн эхэлсэн түүхтэй. Дайны дараа АНУ Их Британитай эрх тэгш харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байв. Тэр дундаа Их нууруудын бүсийг зохицуулах асуудал Британи-Америкийн харилцаанд үүссэн.

1861-65 оны Америкийн иргэний дайны үед Их Британи салан тусгаарлах үзэлтэй Өмнөдийг бүх талаар дэмжиж, хөлөг онгоц, зэвсгээр хангаснаар АНУ, Их Британийн харилцаа дахин хурцадсан. Гэвч 19-р зууны эцэс гэхэд АНУ, Их Британийн харилцаа сайжирсан байна.

20-р зууны эхээр Америк-Британийн харилцаанд ойртох үйл явц гарч эхэлсэн. АНУ-ын гадаад бодлогын үзэл баримтлалд өөрийгөө тусгаарлах хандлагаас дэлхийн үйл хэрэгт оролцох руу чиглүүлэх үйл явц нь юуны түрүүнд Америк, Британийн харилцаанд тусгагдсан юм. Энэхүү ойртохыг зөвтгөсөн үзэл баримтлалын заалтуудыг 19-р зууны сүүлч, 20-р зууны эхэн үед боловсруулсан бол дэлхийн нэгдүгээр дайны үед энэ чиглэлд улс төрийн бодит алхмуудыг хийсэн.

1920-иод онд Британи, АНУ хоёр дэлхийн хамгийн хүчирхэг хоёр гүрэн болсон байв. 1920-1930-аад онд тэдний хамтын ажиллагаа эцэстээ хоёр орны нягт холбоо болон хөгжсөн юм.

1921-1922 оны Вашингтоны бага хурлыг АНУ-ын санаачилгаар зарлаж, тэнгисийн цэргийн зэвсгийн асуудлыг нааштай шийдвэрлэж, Хятад болон Номхон далайн сав газрын хүчний шинэ тэнцвэрийг нэгтгэнэ гэж найдаж байв. Тэнд хэд хэдэн олон талт гэрээ байгуулсан байна.

1940 оны сүүлчээс Англи, АНУ цөмийн бөмбөг бүтээх талаар мэдээлэл солилцож эхэлсэн бөгөөд 1943 оны 8-р сард Квебект Франклин Рузвельт, Уинстон Черчилль нар атомын энергийн салбарт хамтран ажиллах тухай нууц гэрээнд гарын үсэг зуржээ.

Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа 1949 онд АНУ, Их Британи НАТО-г байгуулах гол санаачлагчид байсан юм.

АНУ дахь Их Британий Элчин сайд нар

1918—1919: Руфус Айзекс;
1919—1920: Эдуард Грей;
1920—1924: сэр Окленд Геддес;
1924—1930: Эсме Ховард;
1930—1939: Рональд Линдсей;
1939—1940: Филип Керр;
1940—1946: Эдуард Вуд;
1946—1948: Арчибальд Кларк Керр;
1948—1952: Оливер Фрэнкс;
1953—1956: Рожер Макинс;
1956—1961: Гарольд Качча;
1961—1965: Дэвид Ормсби-Гор;
1965—1969: Патрик Дин;
1969—1971: Жон Фримен;
1971—1974: Роуленд Баринг;
1974—1977: Питер Рамсботем;
1977—1979: Питер Жей;
1979—1982: Николас Хендерсон;
1982—1986: Оливер Райт;
1986—1991: Энтони Акланд;
1991—1995: Робин Ренвик;
1995—1997: Жон Керр;
1997—2003: сэр Кристофер Мейер;
2003—2007: Дэвид Мэннинг;
2007—2012: Найжел Шейнуолд;
2012—2015: Питер Уэстмакотт;
2016—2019: сэр Ким Даррок;
2020—2025: хатагтай Карен Пирс;
2025— Питер Мандельсон.