Антанас Сметона

Анта́нас Смето́на (литв. Antanas Smetona ; 1874 оны 8-р сарын 10-нд Хаант Оросын Ковен мужийн Ужуленис тосгонд төрсөн — 1944 оны 1-р сарын 9-нд АНУ-ын Охайо мужийн Кливленд хотод нас барсан) — Литвийн төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. 1919 оны 4-р сарын 4-нөөс 1920 оны 4-р сарын 19 хүртэл тэрээр Литвийн анхны ерөнхийлөгч байсан. 1926 онд тэрээр төрийн эргэлт хийж тус улсад авторитар дарангуйллын дэглэмийг тогтоож, нэг намын тогтолцоо байгуулж, үндсэрхэг үзэл дэлгэрүүлсэн. Улмаар А.Сметонаг дахин шүтэх үзэл нийгэмд бий болгосон бөгөөд уг дэглэм нь 1940 онд Литвыг Зөвлөлт Холбоот Улсад нэгдэх хүртэл үргэлжилсэн байна.

Намтар

Антанас Сметона Тауженайд бага сургуулиа төгсөж, 1893 онд Паланга хотын гимназийг төгсөж, Митава (одоогийн Елгава) дахь гимназид элссэн. Тэрээр оюутны нууц эх оронч байгууллагын гишүүн байжээ. Түүнийг Үнэн алдартны шашны ёслолд заавал оролцохыг эсэргүүцсэнийхээ төлөө сургуулиас хөөдөж байжээ. Тэрээр Санкт-Петербург хотод гимназид сурч 1897 онд төгсөөд Санкт-Петербургийн Их Сургуулийн хуулийн ангид элсэж, 1902 онд төгссөн байна. Тэрээр Вильнюс хотын газрын банкинд ажиллаж байв. Тэрээр хэд хэдэн гимназид Литва хэл зааж байсан бөгөөд Литвийн Ардчилсан Намын гишүүн болжээ. 1905 оны 12-р сарын 4-5-нд Вильнюс хотын Их Сеймийн ажилд оролцсон байна. Тэрээр Юозас Тумас-Вайжгантастай хамтран үүсгэн байгуулсан "Вилтис" сонин (1907–1913) болон "Вайрас" сэтгүүлийн (1914–1915) редактор байв. Мөн "Вилниус жиниос" (Вильнюс мэдээ) сонинд хувь нэмэр оруулж, хэсэг хугацаанд "Литвийн фермер" (Литвийн фермер) долоо хоног тутмын сонины редактороор ажиллаж байжээ.

Дэлхийн нэгдүгээр дайны үед тэрээр Литвийн дайнд хохирогчдод туслах нийгэмлэгийн Төв хорооны нэгдүгээр орлогч дарга, дараа нь дарга байсан юм.

А.Сметона 1919 оны 4-р сарын 4-нөөс 1920 оны 4-р сарын 19 хүртэл 1 жил Литвийн анхны Ерөнхийлөгч болж байсан юм.

1920-1924 онуудад тэрээр Үндэсний Дэвшилтэт Намын (Tautos Pažangos Partija) удирдагч болсон. Тэрээр 1921-1924 онуудад хэд хэдэн тогтмол хэвлэлийг үүсгэн байгуулж, редакторлож байжээ. 1924 он хүртэл тэрээр эх оронч цэрэгжсэн байгууллага болох «шаулисчууд» буюу Литвийн винтов буучдын холбооны (Lietuvos šaulių sąjunga) үйл ажиллагаанд оролцжээ. 1924 онд тэрээр үндсэрхэг үзэлтэй Таутининкай намын (Литвийн үндсэрхэг үзэлтнүүдийн холбоо) зохион байгуулагчдын нэг бөгөөд түүний дарга (1925–1926) байсан бөгөөд Литвийн 3-р Сеймийн гишүүн байжээ.

1926 оны 12-р сарын 17-ны цэргийн эргэлтийн зохион байгуулагчдын нэг бөгөөд удирдагч А.Сметона нь төвийн зүүний эвслийг түлхэн унагасан юм. Төрийн эргэлтийн өдөр тэрээр Литвийн Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон (1931, 1938 онд дахин сонгогдсон). Тэрээр парламентыг тарааж, авторитар дэглэм тогтоож Таутининкай, арми, цагдаагийн дэмжлэгтэйгээр үйл ажиллагаа явуулж байв. Тэрээр тус улсад цензур тогтоож, цэргийн байдал сэргээн тогтоосон юм. Тэрээр хувь хүнийг шүтэх үзлийг бий болгож, "ард түмний удирдагч" (Tautos vadas) гэх нэр хүртсэн.

1935 онд тэрээр Сувалки дахь тариачдын ажил хаялтыг дарсан. 1936 онд тэрээр нэг намын парламент болсон Сеймийг сэргээсэн байна. 1939 оны 9-р сард Нацист Герман Польш руу довтлосны дараа тэрээр Литва улсыг төвийг сахисан гэж зарласан юм.

1940 оны 6-р сарын 14-нд Зөвлөлт Холбоот Улс Литвад үг дуугүй бууж өгөх шаардлага тавьсаны дараа Сметона Улаан армийн довтолгоонд зэвсэгт эсэргүүцэл үзүүлэхийг санал болгов. Ерөнхий сайд, Үндэсний батлан хамгаалахын сайд болон засгийн газрын бусад гишүүдээс дэмжлэг аваагүй А.Сметона ерөнхийлөгчийн албан тушаалаа Антанас Меркист шилжүүлэн өгч, гэр бүлийнхээ хамт Герман руу зугтаж, дараа нь Швейцар руу нүүж очсон байна.

1941 оны 2-р сарын дундуур А.Сметона Нью-Йорк руу далайгаар гарчээ. АНУ-ын засгийн газар түүнд өөрийгөө төрийн тэргүүн эсвэл Литвийн засгийн газрын гишүүн гэж үзэхгүй гэсэн болзолтойгоор тодорхойгүй хугацаагаар орогнол олгосон байна.

Тэрээр амьдралынхаа сүүлийн жилүүдийг АНУ-д өнгөрүүлсэн юм.

1944 оны 1-р сарын 9-нд Кливленд дахь түүний амьдарч байсан байшинд гал гарчээ. Гал сөнөөгчид Сметонаг гадаа гаргаж, түүнийг түргэн тусламжийн машинаар эмнэлэгт хүргэсэн боловч тэр замдаа нас баржээ.