Бинлан
Бинлан нь Arecaceae буюу далдуу модны овогт багтах, мөнх ногоон, өндөр ургадаг мод юм. Энэхүү ургамлын үр жимсийг ихэвчлэн зажилж хэрэглэдэг бөгөөд дэлхийн хэмжээнд тархалттай. Олон улсын эрүүл мэндийн байгууллагууд үүнийг хорт хавдар үүсгэгч бодис гэж ангилсан байдаг.
Ангилал ба нэршил
[засварлах | кодоор засварлах]· Шинжлэх ухааны нэр: Areca catechu L.
· Овог: Arecaceae (Далдуу модны овог)
· Төрөл: Areca
· Монгол нэр: Бинлан (хятад хэлнээс галигласан), зарим эх сурвалжид “арека” гэж тэмдэглэгддэг.
“Бинлан” гэх нэр нь хятад хэлний bīngláng гэх үгнээс гаралтай бөгөөд энэ нь эргээд малай хэлний “pinang” гэх үгтэй холбоотой.
Ургамлын тодорхойлолт
[засварлах | кодоор засварлах]Бинлан нь 20 метр хүртэл өндөр ургадаг, иш нь салаалалгүй, цагираг хэлбэрийн мөртэй мод юм. Навч нь урт (1.5–2 м), өдлөг хэлбэртэй, ишний оройд багцлан ургана. Жимс нь өндөг хэлбэртэй, улаан эсвэл улбар шар өнгөтэй, 3.8–5 см урт, дотор нь нэг үр (самар) байдаг.
Тархалт
[засварлах | кодоор засварлах]Бинлан нь анх Филиппинд үүссэн гэж үздэг бөгөөд одоо Малайз, Индонез, Тайланд, Вьетнам, Камбож, Мьянмар, Энэтхэг, Шри-Ланка, Бангладеш, Папуа Шинэ Гвиней, Тайвань, Хятадын өмнөд хэсэг (Хайнань, Юньнань, Гуанси), Зүүн Африкийн зарим хэсэг зэрэг халуун орны бүс нутагт өргөн тархсан.
Дэлхий даяар ойролцоогоор 4–6 зуун сая хүн бинлан зажилдаг гэсэн тооцоо байдаг. Энэ нь кофеин, тамхи, архины дараа ордог хамгийн түгээмэл донтуулагч бодисуудын нэг юм.
Хэрэглээ
[засварлах | кодоор засварлах]Бинлангийн үрийг ихэвчлэн зажилж хэрэглэдэг. Уламжлалт хэрэглээнд бинлангийн үрийг шохой (заримдаа хясааны шохой), бетел навч (Piper betle), заримдаа тамхитай хольж, амандаа хийж зажилдаг.
Бинлан нь Зүүн Өмнөд Ази, Өмнөд Азийн орнуудад олон зуун жилийн түүхтэй уламжлалт зан үйл, соёлын ач холбогдолтой. Вьетнам, Тайланд зэрэг орнуудад хурим, баяр ёслол, шашны зан үйлд хэрэглэгддэг. Мөн зарим соёлын уламжлалд бинлан нь хүндэтгэл, найрсаг харилцааны бэлгэдэл болдог.
Монгол хэлээр хэрэглэгддэг “бинлан” гэх нэр нь хятад хэлнээс галигласан хэлбэр юм. Харин зарим эртний монгол эх сурвалжид “γoyu” гэх нэрээр тэмдэглэгдсэн байдаг бөгөөд энэ нь Төвд хэлээр дамжин орж ирсэн гэж үздэг.
Эрүүл мэндийн нөлөө
[засварлах | кодоор засварлах]Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллага (ДЭМБ)-ын Хорт хавдрын судалгааны олон улсын агентлаг (IARC) нь 2003 онд бинланг 1-р бүлгийн хорт хавдар үүсгэгч (хүнд хорт хавдар үүсгэдэг нь батлагдсан) гэж ангилсан. Энэ нь тамхигүйгээр зөвхөн бинланг зажилсан ч амны хөндийн хорт хавдар үүсгэдэг гэдгийг баталсан юм.[1][2]
Бинлан зажилснаас үүсэх гол эрүүл мэндийн асуудлууд:
· Амны хөндийн хорт хавдар: ДЭМБ-ын судалгаагаар дэлхийн амны хөндийн хорт хавдрын гуравны нэг орчим нь бинлан, тамхигүй тамхитай холбоотой байдаг.[1]
· Амны салстын фиброз: Бинлан зажилснаар амны салст бүрхэвч хатуурч, ам нээх чадвар хязгаарлагдаж, эцэстээ хорт хавдар болж хувирах эрсдэлтэй.[1]
· Механик гэмтэл: Бинлангийн ширхэглэг бүтэц нь амны салстыг байнга зурж, шархлуулж, үрэвсэл үүсгэдэг.[3]
· Химийн нөлөө: Бинланд агуулагдах арекалин (arecoline) алкалоид нь никтонитой төстэй донтуулах нөлөөтэй бөгөөд эсэд хортой нөлөө үзүүлдэг.[3]
2024 онд The Lancet Oncology сэтгүүлд нийтлэгдсэн судалгаагаар бинлан хэрэглэдэг хүмүүст амны хөндийн хорт хавдар 10–20 жилийн дотор үүсэх магадлал өндөр байдаг нь тогтоогдсон.[3]
- 1 2 3 IARC. Betel-quid and Areca-nut Chewing and Some Areca-nut-derived Nitrosamines (Англи хэлээр). ISBN 978-92-832-1285-0.
- ↑ "Webinar on 'Areca Nut Challenge: Turning Policy into Impact in South-East Asia'". www.who.int (Англи хэлээр). Татаж авсан: 2026-09-23.
- 1 2 3 Rumgay, Harriet; Nethan, Suzanne T.; Shah, Richa; Vignat, Jérôme; Ayo-Yusuf, Olalekan; Chaturvedi, Pankaj; Guerra, Eliete N. S.; Gupta, Prakash C.; Gupta, Ruchika; Liu, Shiwei; Magnusson, Cecilia; Parascandola, Mark; Paulino, Yvette C.; Rezaei, Negar; Siddiqi, Kamran (2024-11-01). "Global burden of oral cancer in 2022 attributable to smokeless tobacco and areca nut consumption: a population attributable fraction analysis". The Lancet Oncology (English хэлээр). 25 (11). Elsevier: 1413–1423. doi:10.1016/S1470-2045(24)00458-3. ISSN 1470-2045. PMID 39393386.
{{cite journal}}: CS1 maint: unrecognized language (link)