Бэлгийн эс
Бэлгийн эс буюу гамет нь бэлгийн үржилд оролцож, үр тогтох үед өөр бэлгийн эстэй нэгддэг нөхөн үржихүйн эс юм.[1]
Бэлгийн эс нь ихэвчлэн гаплоид буюу хромосомын нэг бүрдэлтэй байдаг. Хүн болон бусад олон амьтанд эм бэлгийн эсийг өндгөн эс, эр бэлгийн эсийг сперматозоид гэж нэрлэдэг. Үр тогтох үед эр, эм бэлгийн эсийн бөөмүүд нэгдэж, хромосомын хоёр бүрдэлтэй зигот үүсгэнэ.[2]
Үүсэл
[засварлах | кодоор засварлах]Амьтны бэлгийн эсүүд ихэвчлэн мейоз хуваагдлын үр дүнд үүсдэг. Мейозын үед диплоид эх эсийн хромосомын тоо хоёр дахин багасч, гаплоид эсүүд бий болдог.[3]
Хүний биеийн ихэнх эс 46 буюу 23 хос хромосомтой байдаг бол боловсорсон өндгөн эс болон сперматозоид тус бүр 23 хромосомтой. Үр тогтох үед хоёр гаплоид бэлгийн эс нэгдсэнээр зигот дахин 46 хромосомтой болно.[4]
Эр бэлгийн эс үүсэх үйл явцыг сперматогенез, эм бэлгийн эс үүсэх үйл явцыг оогенез гэж нэрлэдэг. Эдгээр үйл явцыг нийтэд нь гаметогенез гэнэ.
Эр ба эм бэлгийн эс
[засварлах | кодоор засварлах]
Олон эст амьтдын ихэнхэд бэлгийн эс хоёр өөр хэлбэртэй байдаг.
Эр бэлгийн эс буюу сперматозоид нь ихэвчлэн жижиг хэмжээтэй, хөдөлгөөнтэй байдаг. Түүний үндсэн үүрэг нь өөрийн гаплоид генетикийн материалыг өндгөн эст хүргэх явдал юм.
Эм бэлгийн эс буюу өндгөн эс нь ихэвчлэн сперматозоидаас том, хөдөлгөөнгүй эс бөгөөд үр хөврөлийн хөгжлийн эхний шатанд шаардлагатай цитоплазм болон бусад эсийн бүтцийг агуулдаг.
Бэлгийн эсүүд хэмжээ болон хэлбэрээрээ ялгаатай байх үзэгдлийг анизогами гэдэг. Харин хоёр бэлгийн эс хэмжээ, хэлбэрийн хувьд төстэй байвал изогами гэж нэрлэнэ.
Үр тогтолт
[засварлах | кодоор засварлах]Үр тогтох үед хоёр гаплоид бэлгийн эс нэгдэнэ. Амьтанд энэ нь ихэвчлэн сперматозоид өндгөн эстэй нэгдэх үйл явц юм. Ингэснээр эцэг, эхээс тус бүр нэг хромосомын бүрдэл агуулсан диплоид зигот үүснэ.[5]
Бэлгийн үржлийн үед мейоз ба үр тогтолт ээлжлэн явагдсанаар тухайн зүйлийн хромосомын тоо үеэс үед тогтвортой хадгалагддаг.
Мөн мейозын үед явагдах кроссинговер болон хромосомуудын санамсаргүй хуваарилалт нь бэлгийн эс бүрд генетикийн өөр өөр хослол үүсгэдэг. Иймээс бэлгийн үржил нь үр удмын генетикийн олон янз байдлыг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэгтэй.[6]
Ургамлын бэлгийн эс
[засварлах | кодоор засварлах]Бэлгийн үржилтэй ургамлууд мөн гамет үүсгэдэг. Гэхдээ ургамлын амьдралын мөчлөг нь амьтныхаас ялгаатай.
Ургамалд мейозоор шууд бэлгийн эс бус, харин гаплоид спор үүсдэг. Спороос гаметофит хөгжиж, гаметофит нь митоз хуваагдлаар бэлгийн эсүүдийг үүсгэнэ.
Цэцэгт ургамлын эр бэлгийн эсүүд нь тоосны мөхлөг доторх эр гаметофитод үүсэж, тоосны хоолойгоор дамжин өндгөн эст хүрдэг.
Бэлгийн эс ба биеийн эс
[засварлах | кодоор засварлах]Бэлгийн эсийг биеийн эс буюу соматик эсээс ялгана.
Биеийн эсүүд организмын эд, эрхтний ихэнх хэсгийг бүрдүүлдэг бөгөөд диплоид хромосомын бүрдэлтэй байдаг. Харин бэлгийн эсүүд нь генетикийн мэдээллийг нэг үеэс дараагийн үед дамжуулахад зориулагдсан бөгөөд ихэвчлэн гаплоид байдаг.[7]
Мөн үзэх
[засварлах | кодоор засварлах]Эх сурвалж
[засварлах | кодоор засварлах]- ↑ "Gamete". Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms. National Human Genome Research Institute. Татаж авсан: 2026-08-15.
- ↑ "Gamete". Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms. National Human Genome Research Institute. Татаж авсан: 2026-08-15.
- ↑ "Meiosis". Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms. National Human Genome Research Institute. Татаж авсан: 2026-08-15.
- ↑ "Haploid". Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms. National Human Genome Research Institute. Татаж авсан: 2026-08-15.
- ↑ "Gamete". Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms. National Human Genome Research Institute. Татаж авсан: 2026-08-15.
- ↑ "Crossing Over". Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms. National Human Genome Research Institute. Татаж авсан: 2026-08-15.
- ↑ "Diploid". Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms. National Human Genome Research Institute. Татаж авсан: 2026-08-15.
