Бэлгийн үржил
Бэлгийн үржил (Англи: sexual reproduction) гэдэг нь хоёр бэлгийн эс буюу гаметын генетикийн материал нэгдэн шинэ организм үүсэх үржлийн хэлбэр юм. Ихэнх тохиолдолд гаплоид бэлгийн эсүүд үр тогтолтын үед нэгдэн диплоид зигот үүсгэдэг. Зигот нь дараалан митоз хуваагдаж шинэ организм болон хөгждөг.[1]
Бэлгийн үржил нь амьтан, ургамал, мөөг болон олон нэг эст эукариот организмд өргөн тархсан. Энэ үржлийн үед мейоз, генетикийн рекомбинаци болон үр тогтолтын үр дүнд үр төлүүд эцэг эх болон бие биеэсээ генетикийн хувьд ялгаатай байдаг. Ийм ялгаа нь байгалийн шалгарал явагдах үндэс болох генетикийн олон янз байдлыг нэмэгдүүлж, эволюцид чухал үүрэг гүйцэтгэдэг.[1]
Бэлгийн үржлийг бэлгийн бус үржлээс ялгах гол шинж нь хоёр бэлгийн эсийн генетикийн материал нэгддэг явдал юм. Гэсэн хэдий ч бүх бэлгийн үржилд заавал хоёр тусдаа бодгаль оролцох албагүй. Зарим гермафродит организм эр, эм үржлийн эрхтнийг нэг биед агуулдаг.
Үндсэн механизм
[засварлах | кодоор засварлах]Бэлгийн үржилтэй организмын амьдралын мөчлөгт ихэвчлэн хоёр үндсэн үйл явц ээлжилдэг:
- мейоз — хромосомын бүрдлийн тоог багасган гаплоид эс үүсгэх хуваагдал;
- үр тогтолт — хоёр гаплоид бэлгийн эс нэгдэж диплоид зигот үүсэх үйл явц.
Диплоид организмын эсүүд хромосомын хоёр бүрдэлтэй байдаг. Гомолог хромосомын нэг бүрдэл нь нэг эцэг эхээс, нөгөө бүрдэл нь нөгөө эцэг эхээс гаралтай байдаг.
Мейозын өмнө ДНХ хуулбарлагдана. Дараа нь дараалсан хоёр хуваагдал явагдаж, эх эсийн хромосомын тооны хагастай эсүүд үүснэ.[2]
Үр тогтолтын үед хоёр гаплоид бэлгийн эсийн цөм нэгдэж, хромосомын диплоид бүрдэл сэргэнэ. Ийнхүү бэлгийн үржлийн мөчлөгт мейоз хромосомын тоог хоёр дахин багасгаж, үр тогтолт дахин хоёр дахин нэмэгдүүлдэг тул тухайн зүйлийн хромосомын тоо үеэс үед тогтвортой хадгалагдана.[1]
Бэлгийн эс
[засварлах | кодоор засварлах]Бэлгийн эс буюу гамет нь бэлгийн үржилд оролцдог, хромосомын гаплоид бүрдэлтэй тусгай эс юм.
Амьтдын хувьд том, хөдөлгөөн багатай эм бэлгийн эсийг өндгөн эс, жижиг, ихэвчлэн хөдөлгөөнтэй эр бэлгийн эсийг сперм гэнэ.
Бэлгийн эсүүдийн хэмжээ, хэлбэр болон хөдөлгөөний ялгаанаас хамааран хэд хэдэн хэлбэрийг ялгадаг.
- Изогами — нийлж буй хоёр бэлгийн эс хэмжээ, хэлбэрийн хувьд ойролцоо байх;
- анизогами — хоёр бэлгийн эсийн хэмжээ ялгаатай байх;
- оогами — том, хөдөлгөөнгүй өндгөн эс болон жижиг, ихэвчлэн хөдөлгөөнт эр бэлгийн эс нэгдэх.
Оогами нь амьтан, хуурай газрын ургамал болон олон замагт тохиолдоно.
Бэлгийн эс үүсгэх үйл явцыг гаметогенез гэнэ. Амьтдад эр бэлгийн эс үүсэхийг сперматогенез, өндгөн эс үүсэхийг оогенез гэж нэрлэдэг.
Үр тогтолт
[засварлах | кодоор засварлах]Үр тогтолт гэдэг нь эр, эм бэлгийн эс нэгдэн зигот үүсгэх үйл явц юм. Үр тогтолтын үед хоёр бэлгийн эсийн генетикийн материал нэг эсэд нэгдэж, шинэ организмын геномын үндэс бий болно.
Амьтдад үр тогтолтыг ерөнхийд нь:
- гадна үр тогтолт — бэлгийн эсүүд организмын биеэс гадна нэгдэх;
- дотор үр тогтолт — эр бэлгийн эс эм организмын бие дотор өндгөн эстэй нэгдэх
гэж ангилна.[3]
Гадна үр тогтолт
[засварлах | кодоор засварлах]Гадна үр тогтолт ихэвчлэн усан орчинд явагддаг. Эр, эм организм бэлгийн эсүүдээ хүрээлэн буй орчинд ялгаруулж, тэндээ үр тогтолт явагдана.
Олон загас, хоёр нутагтан болон усны сээр нуруугүй амьтанд гадна үр тогтолт түгээмэл байдаг. Бэлгийн эсүүд усанд сарних магадлал өндөр тул эдгээр организм их хэмжээний өндгөн эс болон эр бэлгийн эс ялгаруулах нь элбэг.[3]
Дотор үр тогтолт
[засварлах | кодоор засварлах]Дотор үр тогтолтын үед эр бэлгийн эс эм организмын нөхөн үржихүйн тогтолцоонд хүрч өндгөн эстэй нэгдэнэ.
Хөхтөн, шувуу, мөлхөгч болон олон шавж дотор үр тогтолттой. Энэ хэлбэр нь хуурай газрын нөхцөлд бэлгийн эсүүд хатаж үхэхээс хамгаалах болон үр тогтох магадлалыг нэмэгдүүлэх давуу талтай.[3]
Мейоз ба генетикийн ялгаа
[засварлах | кодоор засварлах]Бэлгийн үржлийн гол үр дагаврын нэг нь үр төлүүдийн генетикийн ялгаа юм. Энэ ялгаа хэд хэдэн механизмаар үүсдэг.[2]
Кроссинговер
[засварлах | кодоор засварлах]Мейозын I хуваагдлын эхний үед хос гомолог хромосомууд хоорондоо ойртож, зарим хэсгээ солилцож болно. Үүнийг кроссинговер буюу хромосомын солбилцол гэнэ.
Кроссинговерын үр дүнд нэг хромосом дээр эх, эцгийн гаралтай аллелиудын шинэ хослол бий болно.[2]
Үл хамааран хуваарилагдах
[засварлах | кодоор засварлах]Мейозын үед гомолог хромосомын хосууд охин эсүүдэд тодорхой хэмжээнд бие биеэсээ үл хамааран хуваарилагдана.
Жишээлбэл, хүний гаплоид эс 23 хромосомтой тул зөвхөн хромосомын үл хамааран хуваарилагдлын үр дүнд маш олон өөр хромосомын хослол бүхий бэлгийн эс үүсэх боломжтой.[2]
Санамсаргүй үр тогтолт
[засварлах | кодоор засварлах]Аль эр бэлгийн эс аль өндгөн эстэй нэгдэх нь мөн генетикийн шинэ хослол үүсэхэд нөлөөлнө.
Иймээс ижил эцэг эхээс төрсөн ах, эгч, дүү нар хүртэл генетикийн хувьд бие биеэсээ ялгаатай байдаг. Нэг өндгөн эсийн ихрүүд үүнд онцгой тохиолдол болно.
Шинэ генетикийн хувилбарын анхдагч эх үүсвэр нь мутаци юм. Мутаци нь бэлгийн болон бэлгийн бус үржлийн аль алинд үүсч болно.
Амьдралын мөчлөг
[засварлах | кодоор засварлах]
Бэлгийн үржилтэй организмын амьдралын мөчлөгт гаплоид болон диплоид үе ээлжилдэг боловч эдгээр үеийн үргэлжлэх хугацаа болон үүрэг организмын бүлгээс шалтгаалан ялгаатай.[1]
Диплоид давамгай мөчлөг
[засварлах | кодоор засварлах]Ихэнх амьтанд организмын үндсэн бие диплоид байдаг.
Диплоид организмын тусгай эсүүд мейозоор гаплоид бэлгийн эс үүсгэнэ. Бэлгийн эсүүд үр тогтох үед диплоид зигот үүсэж, митозоор хуваагдан шинэ диплоид организм болж хөгждөг.
Гаплоид давамгай мөчлөг
[засварлах | кодоор засварлах]Олон мөөг болон зарим замагт амьдралын мөчлөгийн үндсэн үе гаплоид байдаг.
Хоёр гаплоид эс нэгдэн богино хугацаанд диплоид төлөв үүсгэх бөгөөд дараа нь мейоз явагдаж гаплоид эсүүд дахин бий болно.[1]
Үе солигдох мөчлөг
[засварлах | кодоор засварлах]Ургамал болон зарим замагт гаплоид олон эст гаметофит болон диплоид олон эст спорофит үе ээлжилдэг. Үүнийг үе солигдох гэж нэрлэнэ.
Диплоид спорофит мейозоор гаплоид спор үүсгэнэ. Спороос митозын үр дүнд гаплоид гаметофит ургана.
Гаметофит нь митозоор бэлгийн эсүүд үүсгэж, тэдгээрийн үр тогтолтоор шинэ диплоид зигот бий болно. Зигот митозоор хөгжиж спорофит болно.[1]
Амьтдын бэлгийн үржил
[засварлах | кодоор засварлах]Амьтдын бэлгийн үржил маш олон янз боловч ерөнхийдөө бэлгийн эс үүсэх, тэдгээрийг нэг дор хүргэх, үр тогтолт болон үр хөврөлийн хөгжил гэсэн үндсэн үе шатыг агуулна.[3]
Олон зүйлд эр, эм хүйс тусдаа бодгальд байдаг. Харин зарим зүйл нэг бодгальдаа эр, эм үржлийн эрхтэнтэй байна. Ийм организмыг гермафродит гэнэ.
Жишээлбэл, олон борооны өт гермафродит боловч ихэвчлэн хоёр бодгаль хоорондоо бэлгийн эс солилцон үржилд ордог.
Зарим гермафродит организм өөрөө өөрийгөө үр тогтоох чадвартай боловч өөр бодгальтай үр тогтох нь генетикийн олон янз байдлыг илүү их нэмэгдүүлдэг.
Үр хөврөлийн хөгжил
[засварлах | кодоор засварлах]Үр тогтсоны дараа зигот митозоор хуваагдаж үр хөврөл үүснэ.
Амьтдын үр хөврөлийн хөгжлийн орчин зүйлээс хамаарч ялгаатай.
- Өндөглөгч амьтанд үр хөврөл эхийн биеэс гадна өндгөнд хөгждөг;
- зарим амьтанд өндөг эхийн бие дотор хадгалагдаж хөгждөг;
- амьд зулзага төрүүлэгч амьтанд үр хөврөл эхийн бие дотор хөгжиж, эхээс тэжээл авдаг.
Хөхтөн амьтдын ихэнхэд үр хөврөл умайд хөгждөг.
Ургамлын бэлгийн үржил
[засварлах | кодоор засварлах]Ургамлын амьдралын мөчлөгт гаметофит болон спорофит үе ээлжилдэг.
Үрт ургамалд эр гаметофит нь цэцгийн тоос, эм гаметофит нь үрийн эхийн дотор хөгждөг.
Тоос хүртэлт
[засварлах | кодоор засварлах]Тоос хүртэлт гэдэг нь цэцгийн тоос эр үржлийн бүтцээс эм үржлийн тохирох хэсэгт хүрэх үйл явц юм.
Тоосыг:
- салхи;
- ус;
- шавж;
- шувуу;
- бусад амьтан
зөөвөрлөж болно.
Тоос хүртэлт болон үр тогтолт нь ижил үйл явц биш. Тоос хүртэлтийн дараа эр бэлгийн эс өндгөн эст хүрсний дараа л үр тогтолт явагдана.
Далд үрт ургамлын үр тогтолт
[засварлах | кодоор засварлах]Далд үртэн буюу цэцэгт ургамалд цэцгийн тоос үр боловсрох орны амсарт хүрэхэд тоосны гуурс ургаж, эр бэлгийн эсүүд үрийн эх рүү шилжинэ.
Цэцэгт ургамалд давхар үр тогтолт явагддаг. Нэг эр бэлгийн эс өндгөн эстэй нэгдэн диплоид зигот үүсгэдэг. Нөгөө эр бэлгийн эс төвийн эстэй нэгдэж, үрийн тэжээллэг эд болох эндосперм үүсэхэд оролцоно.[4]
Үр тогтсоны дараа үрийн эхээс үр, харин цэцгийн үр боловсрох орны зарим эдээс жимс үүсч болно.[4]
Мөөгний бэлгийн үржил
[засварлах | кодоор засварлах]Олон мөөг бэлгийн болон бэлгийн бус аль аль аргаар үржих чадвартай.
Мөөгний бэлгийн үржлийн механизм бүлгээс хамааран ялгаатай боловч ерөнхийдөө тохирох нийлэмжийн хэв шинжтэй хоёр эс эсвэл гифийн цитоплазм нэгдэх үйл явцаар эхэлдэг.
Эсүүдийн цитоплазм нэгдэхийг плазмогами, цөмүүд нэгдэхийг кариогами гэнэ.
Зарим мөөгт плазмогами болон кариогамийн хооронд тодорхой хугацаа өнгөрч, нэг эсийн дотор генетикийн хувьд өөр хоёр гаплоид цөм зэрэгцэн оршдог.
Кариогамийн дараа диплоид цөм үүсч, дараа нь мейоз явагдан генетикийн хувьд ялгаатай гаплоид спорууд үүсч болно.
Нэг эст организмын бэлгийн үйл явц
[засварлах | кодоор засварлах]Бэлгийн үржил зөвхөн олон эст организмд тохиолддоггүй.
Олон нэг эст эукариот организм мейоз болон эсийн нэгдлийг агуулсан амьдралын мөчлөгтэй.
Зарим нэг эст организмд хоёр бүхэл эс хоорондоо нэгддэг бол заримд нь тусгай бэлгийн эсүүд үүсдэг.
Инфузори зэрэг зарим организмд коньюгаци явагдаж хоёр эсийн хооронд генетикийн материал солилцогдоно. Ийм үйл явц нь генетикийн рекомбинаци үүсгэдэг боловч заавал шинэ бодгалийн тоог шууд нэмэгдүүлдэггүй тул үржлийг зөвхөн бодгалийн тоо нэмэгдэхтэй адилтгаж болохгүй.
Хүйс
[засварлах | кодоор засварлах]Бэлгийн үржилтэй олон зүйлд бэлгийн эсийн төрөлтэй холбоотойгоор эр болон эм хүйс ялгардаг.
Ерөнхий биологийн утгаар жижиг бэлгийн эс үүсгэдэг биеийг эр, том бэлгийн эс үүсгэдэг биеийг эм гэж тодорхойлж болно.
Гэхдээ организмын хүйс тодорхойлогдох механизм зүйлээс хамааран ихээхэн ялгаатай.
Зарим зүйлд бэлгийн хромосом хүйсийг тодорхойлдог. Хүний хувьд XX хромосомын бүрдэл ихэвчлэн эм, XY бүрдэл ихэвчлэн эр бэлгийн хөгжлийг тодорхойлоход оролцдог.
Бусад организмд хүйс нь:
- хүрээлэн буй орчны температур;
- бодгалийн нас;
- нийгмийн бүтэц;
- генетикийн өөр механизм
зэрэг хүчин зүйлээс хамаарч болно.
Зарим загас амьдралынхаа явцад хүйсээ өөрчлөх чадвартай.
Гермафродитизм
[засварлах | кодоор засварлах]Гермафродит организм нэг бодгальдаа эр болон эм нөхөн үржихүйн үйл ажиллагааг агуулдаг.
Гермафродитизм олон ургамал, өт, эмгэн хумс болон бусад сээр нуруугүй амьтанд түгээмэл тохиолдоно.
Зарим гермафродит өөрөө өөрийгөө үр тогтоох чадвартай. Харин бусад зүйлд өөрийгөө үр тогтоохоос сэргийлэх физиологийн эсвэл анатомийн механизм байдаг.
Ургамлын олон зүйл нэг цэцэгтээ эр, эм үржлийн бүтцийг зэрэг агуулдаг боловч өөр ургамлын цэцгийн тоосоор үр тогтох механизмууд мөн өргөн тархсан.
Бэлгийн сонгон шалгарал
[засварлах | кодоор засварлах]Бэлгийн сонгон шалгарал нь бэлгийн үржилтэй холбоотой байгалийн шалгарлын тусгай хэлбэр юм.
Зарим бодгаль хос олох, хосоо татах эсвэл ижил хүйсний өрсөлдөгчөө ялахдаа давуу байдаг тул илүү олон үр төл үлдээдэг.
Үүний үр дүнд амьд үлдэхэд шууд шаардлагагүй мэт харагдах боловч үржлийн амжилтыг нэмэгдүүлдэг шинжүүд хөгжиж болно.
Жишээлбэл:
- эр тогосны том, өнгөлөг сүүл;
- бугын эвэр;
- зарим шувууны нарийн нийлмэл дуу;
- хос татах бүжиг;
- хүйсүүдийн биеийн хэмжээний ялгаа
нь бэлгийн сонгон шалгарлын нөлөөтэй холбоотой байж болно.
Бэлгийн сонгон шалгарлын тухай ойлголтыг Чарльз Дарвин байгалийн шалгарлын онолын хүрээнд хөгжүүлсэн.
Хувьслын ач холбогдол
[засварлах | кодоор засварлах]Бэлгийн үржил нь бэлгийн бус үржилтэй харьцуулахад тодорхой зардалтай.
Хос олох, бэлгийн эс үүсгэх, хосын төлөө өрсөлдөх болон үржлийн зан үйлд организм ихээхэн энерги зарцуулж болно.
Мөн хоёр хүйстэй зүйлд бодгаль бүр шууд үр төл төрүүлэхгүй байх тохиолдол бий. Жишээлбэл, олон амьтанд зөвхөн эм бодгалиуд шууд үр төл төрүүлдэг.
Гэсэн хэдий ч бэлгийн үржил эукариот организмын дунд маш өргөн тархсан бөгөөд эртний гаралтай гэж үздэг. Бэлгийн үржил яагаад хувьслын явцад хадгалагдсан тухай хэд хэдэн тайлбар байдаг.[5]
Генетикийн олон янз байдал
[засварлах | кодоор засварлах]Бэлгийн үржил үр төлүүдийн генетикийн хослолыг байнга өөрчилдөг.
Популяцид олон өөр генотип байх нь орчин өөрчлөгдөх, шинэ өвчин үүсэх эсвэл шинэ экологийн нөхцөл бий болох үед зарим бодгаль амьд үлдэх магадлалыг нэмэгдүүлж болно.[5]
Хортой мутацийг зайлуулах
[засварлах | кодоор засварлах]Бэлгийн рекомбинаци нь хортой мутациудыг өөр өөр генотипт дахин хуваарилах боломж олгодог.
Үүний үр дүнд олон хортой мутаци агуулсан бодгалиуд байгалийн шалгарлаар зайлуулагдах боломж нэмэгдэх талаар хувьслын генетикийн хэд хэдэн таамаглал бий.[5]
Бэлгийн бус популяцид хортой мутаци буцаах мутаци эсвэл бусад механизмаар арилгахгүй бол үе дамжин хуримтлагдах боломжтой. Үүнийг тодорхой нөхцөлд Мюллерийн ратчет хэмээх загвараар тайлбарладаг.
Шимэгчийн эсрэг хувьсал
[засварлах | кодоор засварлах]Бэлгийн үржлийн хувьслын нэг тайлбар нь эзэн организм болон шимэгч хоорондын тасралтгүй хувьслын өрсөлдөөнтэй холбоотой.
Генетикийн хувьд ижил эзэн организмын популяцид дасан зохицсон шимэгч хурдан тархаж болох бол бэлгийн үржил шинэ генетикийн хослолуудыг байнга үүсгэдэг.
Энэ санааг Улаан хатны таамаглалтай холбон судалдаг.[5]
Бэлгийн болон бэлгийн бус үржлийн ялгаа
[засварлах | кодоор засварлах]Бэлгийн бус үржилд ихэвчлэн нэг эх организм оролцож, бэлгийн эсүүдийн нэгдэл явагдахгүй.
Бэлгийн бус үржлийн үр төл эх организмтайгаа генетикийн хувьд ихээхэн төстэй байдаг бөгөөд тохиромжтой нөхцөлд популяцын тоог хурдан нэмэгдүүлэх боломжтой.
Харин бэлгийн үржлийн үед мейоз, кроссинговер, хромосомын үл хамааран хуваарилагдал болон үр тогтолтын үр дүнд генетикийн шинэ хослолууд үүсдэг.[1]
| Шинж | Бэлгийн үржил | Бэлгийн бус үржил |
|---|---|---|
| Генетикийн эх үүсвэр | Ихэвчлэн хоёр эцэг эхийн генетикийн материал оролцоно. | Ихэвчлэн нэг эх организмаас генетикийн мэдээлэл дамжина. |
| Бэлгийн эс | Бэлгийн эсүүд оролцоно. | Бэлгийн эсүүдийн нэгдэл явагдахгүй. |
| Үр тогтолт | Бэлгийн эсүүд нэгдэж зигот үүсгэнэ. | Үр тогтолт явагдахгүй. |
| Генетикийн ялгаа | Мейоз, рекомбинаци болон үр тогтолтын улмаас үр төлүүд ихэвчлэн генетикийн хувьд ялгаатай байна. | Үр төлүүд эх организмтайгаа ихэвчлэн генетикийн хувьд маш төстэй байна. |
| Үржлийн хурд | Олон зүйлд харьцангуй удаан бөгөөд үржилд илүү их нөөц шаардаж болно. | Таатай нөхцөлд богино хугацаанд олон үр төл үүсгэх боломжтой. |
| Генетикийн олон янз байдал | Генетикийн шинэ хослолыг нэмэгдүүлдэг. | Шинэ хослол үүсэх боломж харьцангуй хязгаарлагдмал бөгөөд шинэ ялгааны гол эх үүсвэр нь мутаци байдаг. |
Эдгээр нь ерөнхий ялгаа бөгөөд байгальд завсрын болон нийлмэл механизм олон байдаг. Жишээлбэл, партеногенезийн үед үр тогтоогүй өндгөн эсээс шинэ организм үүсдэг. Зарим организм хүрээлэн буй орчны нөхцөл болон амьдралын мөчлөгөөсөө шалтгаалан бэлгийн болон бэлгийн бус үржлийн хооронд шилжиж чадна.
Бэлгийн ба бэлгийн бус үржлийг ээлжлүүлэх
[засварлах | кодоор засварлах]Олон организм амьдралынхаа туршид зөвхөн нэг үржлийн хэлбэр ашигладаггүй.
Зарим замаг, мөөг, ургамал болон сээр нуруугүй амьтад таатай нөхцөлд бэлгийн бусаар хурдан олширч, орчны нөхцөл өөрчлөгдөх үед бэлгийн үржилд шилждэг.
Жишээлбэл, зарим тли болон дафни дулаан, хоол тэжээл элбэг үед партеногенезээр хурдан үрждэг. Улирал өөрчлөгдөхөд бэлгийн үржил явагдаж, генетикийн хувьд олон янз эсвэл хүнд нөхцөлийг тэсвэрлэх үр төл бий болдог.
Ийм амьдралын стратеги нь бэлгийн бус үржлийн хурдан олшрох давуу тал болон бэлгийн үржлийн генетикийн олон янз байдлыг хослуулдаг.
Үүсэл ба хувьсал
[засварлах | кодоор засварлах]Бэлгийн үржлийн гарал үүсэл нь эволюцийн биологийн чухал судалгааны асуудал юм.
Бэлгийн үржилтэй холбоотой мейоз болон рекомбинацийн үндсэн механизм орчин үеийн эукариотын олон том бүлэгт нийтлэг байдаг тул эдгээр механизм эукариотуудын хувьслын эрт үед бий болсон гэж үздэг.[5]
Бэлгийн үржлийн хувьслын эхний үе шатанд ДНХ-ийн гэмтлийг засварлах болон гомолог ДНХ-ийн дарааллууд хооронд мэдээлэл солилцох механизмууд чухал үүрэгтэй байсан байж болох тухай таамаглал бий.[5]
Орчин үеийн организмд бэлгийн үржил болон бэлгийн бус үржлийн олон янз хэлбэр зэрэгцэн оршдог нь үржлийн стратеги хүрээлэн буй орчин, популяцын бүтэц болон организмын амьдралын мөчлөгтэй нягт холбоотойг харуулдаг.
Мөн үзэх
[засварлах | кодоор засварлах]Лавлах холбоос
[засварлах | кодоор засварлах]- 1 2 3 4 5 6 7 8 "Sexual Reproduction" (Англи хэлээр). OpenStax. Татаж авсан: 2026-08-11.
- 1 2 3 4 "The Process of Meiosis" (Англи хэлээр). OpenStax. Татаж авсан: 2026-08-11.
- 1 2 3 4 "Reproduction Methods" (Англи хэлээр). OpenStax. Татаж авсан: 2026-08-11.
- 1 2 "Pollination and Fertilization" (Англи хэлээр). OpenStax. Татаж авсан: 2026-08-11.
- 1 2 3 4 5 6 Otto, Sarah P. (2009). "The Evolutionary Enigma of Sex". The American Naturalist (Англи хэлээр). 174 (S1): S1 – S14. doi:10.1086/599084.
