Бээжингийн тулалдаан (1900)

Бээжингийн тулалдаан
Хамаарах дайн: Ихэтуанийн бослого
Тулалдааныг дүрсэлсэн 1900 оны зураг
Огноо 1900 оны 8 сарын 14-15 Байршил Чин Улс, Бээжин 39°54′24″N 116°23′51″E Үр дүн Найман улсын эвслийн ялалт
Байлдагч талууд
Найман улсын эвсэл Британийн эзэнт гүрэн Орос Япон Франц Герман Америкийн Нэгдсэн Улс Итали Австри-Унгар Испани Бельги Нидерланд Энэтхэг Зүүн өмнөд Хятадын харилцан хамгаалах гэрээ	Ихэтуань хөдөлгөөн Чин улс
Командлагч болон удирдагчид
Ямагүчи Мотоми Николай Линевич Алфред Гэзели Эдна Чаффи Анри-Николья Фрей Алфред Гэзели Федерико Паолини Юань Шикай	Ронлу Дуань ван Дон Фушиан Ма Фулу † Ма Фушиан Ма Хайянь Ма Юкунь Сон Чин
Цэргийн хүч
ойр. 20,000	ойр. 20,000
Хохирол
Үлэмж хохирол (тодорхойгүй)	тодорхойгүй

Бээжингийн тулалдаан (Хятад: 北京之戰) буюу Бээжингийн бүслэлтийн чөлөөлөлт (Хятадаар: 北京解圍戰) нь 1900 оны 8 сарын 14–15-ны өдрүүдэд Бээжин хотод болсон бөгөөд үүгээр Найман улсын холбоот цэрэг Ихэтуанийн бослогын үеэр Бээжин дэх гадаадын дипломат байгууллагууд орших дүүргийн бүслэлтийг чөлөөлсөн ажээ. 1900 оны 6-р сарын 20-ны өдрөөс эхлэн Ихэтуаниуд болон Чин улсын хааны цэргүүд Австри-Унгар, Бельги, Британи, Франц, Итали, Германы эзэнт гүрэн, Япон, Нидерланд, Оросын эзэнт гүрэн, Испани болон Америкийн Нэгдсэн Улсын Элчин сайдын яамд байрлах хороолол дотор гадаадын дипломатууд, иргэд болон цэргүүдийг бүслэн хаасанаас үүдэж тулаан дэгдэх шалтгаан болжээ.

Үндсэн асуудал

Британийн адмирал Эдвард Сеймурын удирдсан 2000 гаруй усан цэрэг болон далайн явган цэргийн хүчээр Элчин сайдын яамдын хорооллын бүслэлтийг чөлөөлөх гэсэн анхны оролдлого нь хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарч, 1900 оны 6 сарын 26-нд ухарсан байна.

1900 оны 8 сарын 4-ний өдөр Найман улсын холбоот цэрэг гэгдэх харьцангуй том хэмжээний хоёр дахь чөлөөлөх хүчин Тяньжинаас Бээжин рүү довтлов. Эвслийн хүчин нь дараах улсуудын 22,000 цэргээс бүрдэж байв:

• Япон: 10,000
• Орос: 4,000 (явган цэрэг, казакууд болон артиллери)
• Британи: 3,000 (ихэвчлэн Энэтхэгийн явган цэрэг, морьт цэрэг болон артиллери)
• Америкийн Нэгдсэн Улс: 2,000 (артиллери бүхий цэргүүд болон далайн явган цэргүүд)
• Франц: 800 (артиллери бүхий Энэтхэг-Хятад бригад)
• Герман: 200
• Австри: 100
• Итали: 100

Бээжин рүү хийх дайралт нь аль улсын арми Элчин сайдын яамдын хорооллыг түрүүлж чөлөөлж, алдар гавьяаг нь хүртэх вэ гэсэн уралдааны шинж чанартай болжээ.

Дөрвөн улсын армийн командлагч тус бүр өөр өөр хаалга руу дайрахаар тохиролцсон байна. Оросуудад хамгийн хойд талын хаалга болох Дунжи (Tung Chih), япончуудад түүний урд талын Чаоян (Chi Hua), америкчуудад Дунбень (Tung Pein), британичуудад хамгийн урд талын Гуанкүй (Sha Wo) хаалгыг хуваарилжээ. Францчуудыг төлөвлөгөөнд тусгалгүй орхисон бололтой байв.

Америкчуудад хуваарилсан хаалга нь Элчин сайдын яамдын хороололд хамгийн ойрхон байсан бөгөөд тэдэнд элчингийн хороололд хамгийн түрүүнд хүрэх хамгийн сайн боломж байгаа мэт харагдаж байв. Гэсэн хэдий ч Оросууд санаатай эсэх нь тодорхойгүйгээр төлөвлөгөөг зөрчжээ. Оросын урьдчилж явсан хүчин америкчуудын хуваарилагдсан Дунбень хаалган дээр 8 сарын 14-ний үүрийн 3:00 цагийн орчимд иржээ. Тэд хаалганы гадна байсан 30 хятадыг хөнөөж, их буугаар хаалгыг дэлбэлж нүх гаргав. Гэвч хаалгаар нэвтэрч, дотор болон гадна хаалганы хоорондох хашаанд ормогцоо тэд ширүүн галын дунд хавчуулагдаж, Оросын 26 цэрэг амь үрэгдэж, 102 цэрэг шархаджээ. Амьд үлдсэн хүмүүс дараагийн хэдэн цагийн турш тэндээ гацсан байна.

Тэр өглөө америкчуудыг өөрсдийн хуваарилагдсан хаалган дээр ирэхэд оросууд аль хэдийн тулалдаж байсан тул тэд цэргүүдээ урд зүг рүү 200 ярд орчим шилжүүлэв. Тэнд очсоны дараа бүрээчин Калвин П. Титус 30 фут өндөр хэрэм рүү авирахаар сайн дураараа гарч, амжилттай авирчээ. Бусад америкчууд түүнийг даган авирч, өглөөний 11:03 цагт Гадаад хотын хэрэм дээр америкийн тугийг мандуулав. Америкийн цэргүүд хэрэм дээр Хятадын хүчинтэй буудалцаж, улмаар нөгөө тал руугаа бууж, Дотоод хотын хэрмийн сүүдэрт баруун зүг рүү Элчин сайдын яамдын хорооллыг чиглэн явав.

Энэ хооронд япончууд өөрсдийн хуваарилагдсан хаалган дээр хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарч, хаалгыг их буугаар тасралтгүй буудаж байв. Британичууд харьцангуй хялбар байсан бөгөөд өөрсдийн Шаво буюу Гуанкүй хаалгаар ямар ч эсэргүүцэлгүйгээр дөхөж очин нэвтэрчээ. Америкчуудын адил тэд ч бас Элчин сайдын яамдын хороолол руу нэвтрэх хамгийн хялбар зам бол Дотоод хотын хэрмийн доогуур урсдаг ус зайлуулах суваг буюу "Усны хаалга" (Water Gate) гэдгийг мэдэж байв. Британичууд хамгийн түрүүнд ирж, сувгийн шавхайг туучин Элчин сайдын яамдын хороолол руу явсан бөгөөд тэднийг 8 сарын 14-ний өдрийн 14:30 цагт бүслэгдсэн хүмүүс хамгийн гоё "Ням гаргийн хувцас"-аа өмсчихсөн, баяр хөөртэйгөөр угтан авчээ. Элчин сайдын яамдын хорооллыг бүсэлсэн хятадууд хэдэн удаа буудаж, Ббельги эмэгтэйг шархдуулаад зугтсан байна. Британичууд тэр өдөр наршиж нас барсан нэг хүнээс бусдаар ямар нэгэн хохирол амсаагүй байна.

Оройн 16:30 цагийн орчимд америкчууд Элчин сайдын яамдын хороололд хүрч ирэв. Тэдний хохирол нь нэг хүн амь үрэгдэж, есөн хүн шархадсан бөгөөд хэрэм рүү авирч байхдаа унаж хүнд бэртсэн нэг хүн байв. Шархадсан хүмүүсийн дунд хожим нь генерал бөгөөд тухайн үеийнхээ хамгийн алдартай Далайн явган цэрэг болсон Смэдли Батлер байжээ. Орос, Япон, Францын хүчнүүд тэр орой Хятадын эсэргүүцэл аажмаар сулрах үед Бээжинд нэвтэрсэн байна. Элчин сайдын яамдын хороодлын бүслэлт дуусжээ.

Үр дагавар

Дараагийн өглөө буюу 8 сарын 15-ны өдөр Хятадын хүчнүүд — магадгүй Дун Фүшяний (Dong Fuxiang) Ганьсугийн мусульман цэргүүд — Дотоод хотын хэрмийн зарим хэсэг болон Эзэн хааны ордон, Хориотой хотыг эзэлсэн хэвээр байв. Гадаадын цэргүүд рүү үе үе буудаж байжээ. Америкийн командлагч, генерал Чаффи цэргүүддээ хэрмийг цэвэрлэж, Эзэн хааны ордныг эзлэхийг тушаав. Орос, Францын тусламжтайгаар Америкийн артиллери цуврал хэрэм, хаалгуудыг дэлбэлж Эзэн хааны ордон руу нэвтэрсэн бөгөөд Хориотой хотын хаалганы дэргэд давшилтаа зогсоожээ. Америкчуудын тэр өдрийн хохирол нь долоон хүн амь үрэгдэж, 29 хүн шархадсан байна. Амь үрэгдэгсдийн нэг нь Ирландад төрсөн, алдартай их буучин, 54 настай ахмад Хенри Жозеф Рейли байв.

Бэлэвсэн хатан хаан Цыши, эзэн хаан болон ордны хэд хэдэн гишүүд 8 сарын 15-ны өглөө эрт, Америкчууд Хориотой хотын хэрмийг мөргөхөөс хэдхэн цагийн өмнө Бээжингээс зугтжээ. Тэрээр тариачин эмэгтэйн хувцас өмсөж, ордныхоо хүмүүсийн хамт гурван модон тэргээр хотоос нууцаар гарчээ. Хятадын эрх баригчид түүний Шаньси (Shanxi) мужид хийсэн зугталтыг "шалгалтын аялал" гэж нэрлэсэн байна. Гадаадынхантай хэлэлцээр хийхээр Бээжинд үлдсэн бөгөөд Хориотой хотод бүгсэн хүмүүс нь Бэлэвсэн хатан хааны итгэлт туслахууд, түүний дотор армийн командлагч бөгөөд бага насны найз Жунлу (Ronglu) байв. Жөнъян хаалганд (Zhengyang Gate) Мусульман Ганьсугийн зоригтнууд Эвслийн хүчний эсрэг ширүүн тулалдаан хийжээ. Хятадын армийн Мусульман командлагч, генерал Ма Фүлү (Ma Fulu) болон түүний дөрвөн үеэл ах дүү нар Эвслийн хүчний эсрэг дайрч байгаад амь үрэгдсэн бөгөөд түүний төрсөн тосгоны зуун Хуй болон Дуншян мусульман цэргүүд Жөнъяны тулалдаанд амь үрэгджээ. Жөнъяны тулалдааныг Британичуудын эсрэг хийсэн байна. Тулалдаан дууссаны дараа Ганьсугийн мусульман цэргүүд, түүний дотор генерал Ма Фүшян (Ma Fuxiang) нар зугтах үед нь Бэлэвсэн хатан хааныг хамгаалж явсан хүмүүсийн дунд байв. Хожим Хятад-Японы хоёрдугаар дайны үеэр япончуудын эсрэг тэмцэхээр мусульман морьт цэргийг удирдсан ирээдүйн мусульман генерал Ма Бяо (Ma Biao) Ихэтуанийн бослогын үед генерал Ма Хайяны (Ma Haiyan) доор Бээжингийн тулалдаанд гадаадынхны эсрэг жирийн цэрэг болон тулалдаж байжээ. Генерал Ма Хайян Эзэн хааны ордон хүрэх газраа хүрсний дараа ядаргааны улмаас нас барж, түүний хүү Ма Чи (Ma Qi) албан тушаалыг нь залгамжилсан байна. Ма Фүшин (Ma Fuxing) мөн тулалдааны үеэр Чин гүрний Эзэн хааны ордныг хамгаалахаар Ма Фүлүгийн доор алба хааж байжээ. Мусульман цэргүүдийг "зоригтнуудын дундаас хамгийн зоригтой нь, φαнатик үзэлтнүүдийн дундаас хамгийн туйлширсан нь: тийм учраас Эзэн хааны хотын хамгаалалтыг тэдэнд даатгасан байв" гэж тодорхойлсон байдаг.

Бэйтан дахь бүслэлтийг чөлөөлөх ажиллагаа 8 сарын 16-ныг хүртэл явагдаагүй байна. Японы цэргүүд тэр өглөө санамсаргүй байдлаар цогчин дугантай тааралдсан боловч нийтлэг хэлгүй байсан тул тэд болон бүслэгдсэн хүмүүс хоёулаа төөрөгдөлд оржээ. Гэвч удалгүй Францын цэргүүд ирж, амьд үлдсэн хүмүүсийн баяр хөөрийн дунд цогчин дуган руу маршилж орсон байна.

8 сарын 17-ны өдөр гадаадын гүрнүүдийн төлөөлөгчид уулзаж, "гадаадын цэргүүд Эзэн хааны ордон болон Хориотой хот руу давшихад Хятадын цэргүүд зөрүүдлэн эсэргүүцсэн тул" Бээжин хот болон түүний эргэн тойрон дахь "Хятадын зэвсэгт эсэргүүцлийг даран устгах хүртэл" гадаадын армиуд үргэлжлүүлэн тулалдах ёстой гэж зөвлөв. Тэд мөн "зэвсэгт эсэргүүцлийг даран устгах нь энх тайвныг сэргээх хамгийн сайн бөгөөд цорын ганц найдвар мөн" гэж мэдэгджээ.

8 сарын 28-ны өдөр Бээжин дэх гадаадын армиуд — Герман, Итали, Австриас цэргүүд ирж, Францаас нэмэлт цэргүүд ирснээр тоо нь нэмэгдсэн байв — Бээжинг бүрэн хяналтдаа авснаа бэлгэдэн харуулахын тулд Хориотой хотоор маршилж өнгөрөв. Хятадын эрх баригчид тэдний нэвтрэхийг эсэргүүцжээ. Гадаадынхан болон ихэнх хятад хүмүүсийг Хориотой хотод хөл тавихыг хориглодог байв. Гэвч гадаадын армиуд Хориотой хотыг эзлэхгүй гэж амласан боловч хэрэв тэдний нэвтрэхийг эсэргүүцвэл устгана гэж сүрдүүлсэн тул хятадууд буулт хийжээ.

Эзэгнэл

Бээжин хот бүслэлтийн дараа сүйдсэн байв. Ихэтуаниуд Христийн шашны бүх сүм хийд, байшин барилгуудыг устгаж, хот даяар гал түймэр тавьж сүйтгэж эхэлсэн байжээ. Бүслэлтийн үеэр Хятадын артиллери Элчин сайдын яамдын хороолол болон Бэйтан руу чиглэж байсан нь ойр орчмын хорооллуудыг устгасан байв. Оршуулаагүй цогцсууд эзгүйрсэн гудамжаар дүүрэн байжээ. Гадаадын армиуд Бээжинг дүүргүүдэд хувааж тус бүрийг эзлэн түрэмгийлэгч армиудын аль нэг нь удирдаж байв.

Бээжингийн эзэгнэл нь Америкийн нэгэн сэтгүүлчийн хэлснээр "Писаррогийн (Pizarro) үеэс хойших хамгийн том тонуулын экспедиц" болжээ. Улс бүр тонуул хийсэн хамгийн их хариуцлагыг бие биедээ тохож байв. Америкийн номлогч Луэлла Минер "Оросын цэргүүдийн үйлдэл жигшүүртэй, францчууд ч дээрдэх юм алга, япончууд ямар ч өршөөлгүйгээр тонож, шатааж байна" гэж мэдэгджээ. Гэзели тонуулын "зайлшгүй шаардлага"-ыг тэмдэглээд, Ням гаргаас бусад өдөр бүр үдээс хойш Британийн Элчин сайдын яаманд бүх тоносон зүйлийг дуудлага худалдаагаар зарж, орлогыг нь шагналын хорооноос хотод үлдсэн Британийн цэргүүдэд тарааж өгөх тогтолцоог бий болгосон байна. Чаффи Америкийн цэргүүдийг тонуул хийхийг хориглосон боловч АНУ-ын цэргүүд хот даяар дээрэм тонуул хийж энэ тушаалыг байнга зөрчиж байсан тул армийн хамба лам "Тонуул хийхгүй байх манай дүрэм огт үр дүнгүй байна" гэж гомдоллоход хүрчээ.

Бүслэгдсэн байсан энгийн иргэд болон номлогчид Бээжинг сайн мэддэг байсан тул хамгийн идэвхтэй тонуулчдын зарим нь байв. Католик шашны хамба лам Пьер Фавье болон Америкийн Конгрегационалист Уильям Скотт Амент нарын хувьд асрах ёстой өлсгөлөн олон зуун хятад Христийн шашинтнууд байсан бөгөөд тэдэнд хоол хүнс, хувцас хунар хэрэгтэй байсан тул зарим тонуулыг хүмүүнлэгийн шалтгаанаар зөвтгөж байв. Гэвч зайлшгүй шаардлагатай зүйлсийн төлөөх тонуул нь ашиг олох зорилготой тонуул болон түргэн өөрчлөгдөж, сэтгүүлчид үүнийг өргөнөөр сурталчилж байсан бөгөөд тэдний олонх нь бусдын хийснийг буруушааж байхдаа өөрсдөө тонуул хийж байв. Бээжингийн хятад иргэд ч мөн адил тонуул хийж, хийсэн ажлынхаа үр дүнг зарах зах зээлийг байгуулжээ.

Харийн найман улсын эвсэл сэжигтэй Ихэтуаниудыг баривчлах эсвэл устгахаар хөдөө орон нутаг руу шийтгэлийн экспедицүүдийг илгээж эхлэв. Эдгээр экспедицийн үеэр цэргүүд ялгаварлалгүйгээр аллага үйлдэх нь элбэг байв. Чаффи "Бээжинг эзэлснээс хойш нэг жинхэнэ Ихэтуань устгагдсан газар бүрд, цөөнгүй эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг оролцуулаад ферм дээрх тавин гэм зэмгүй кули буюу ажилчид алагдсан гэж хэлж болно" хэмээн тэмдэглэжээ. Шийтгэлийн экспедицийн ихэнхийг Франц, Германчууд зохион байгуулсан байна.

Харийн найман улсын эвсэл болон Хятадын засгийн газрын төлөөлөгчид болох Ли Хунжан, Цин ван (Икуан) нарын хооронд 1901 оны 9 сарын 7-ны өдөр энхийн гэрээ байгуулагдлаа. Уг гэрээгээр Хятад улс 39 жилийн хугацаанд 335 сая долларын (одоогийн ханшаар 4 тэрбум гаруй доллар) нөхөн төлбөрийг хүүгийн хамт төлөх шаардлагатай болжээ. Мөн Ихэтуаниудыг дэмжсэн засгийн газрын дэмжигчдийг цаазлах эсвэл цөлөх, Хятадын хойд хэсгийн ихэнх нутаг дахь Хятадын цайз, бусад хамгаалалтын байгууламжуудыг устгахыг шаардсан байна. Гэрээнд гарын үсэг зурснаас хойш арван хоногийн дараа гадаадын армиуд Бээжинг орхин явсан боловч элчингийн хамгаалагчид Дэлхийн хоёрдугаар дайн хүртэл тэнд үлдсэн байна.

Гэрээнд гарын үсэг зурсны дараа Бэлэвсэн хатан хаан Цыши 1902 оны 1 сарын 7-нд өөрийн "шалгалтын аялал"-аас Бээжинд буцаж ирсэн бөгөөд Хятад дахь Чин гүрний засаглал сэргэсэн боловч Ихэтуанийн бослогод хүлээсэн ялагдал, энхийн гэрээний нөхөн төлбөр, заалтуудын улмаас маш их суларсан байв. Бэлэвсэн хатан хаан 1908 онд таалал төгсөж, гүрэн 1911 онд задран унажээ.

Нөлөө

Хятад-Японы хоёрдугаар дайны үеэр япончууд мусульман генерал Ма Хункуйг (Ma Hongkui) урваж, япончуудын доорх мусульман тоглоомын улсын тэргүүн болохыг хүсэхэд Ма Үндэсний намын Ниншягийн нарийн бичгийн дарга Жоу Байхуангаар дамжуулан Японы цэргийн штабын дарга Итагаки Сэйширод хариу барьжээ. Тэрээр Бээжингийн тулалдааны үеэр Харийн найман улсын эвслийн хүчний эсрэг хийсэн тулаанд түүний авга ах Ма Фүлүг оролцуулаад олон төрөл төрөгсөд нь тулалдаж амь үрэгдсэнийг, мөн Эвслийн хүчний ихэнх хэсгийг Японы цэргүүд бүрдүүлж байсныг сануулж, Японы талтай ямар ч хамтын ажиллагаа байхгүй гэдгийг мэдэгдсэн байна.