Бүгд Найрамдах Тува Улсын Үндсэн хууль
Бүгд Найрамдах Тува Улсын Үндсэн хууль (тува. Тыва Республиканың (Үндезин хоойлузу) Конституциязы) — Оросын Холбооны Улсын бүрэлдэхүүн дэх Бүгд Найрамдах Тува Улсын Үндсэн хууль юм.
2001 оны 5-р сарын 6-нд батлагдсан бөгөөд 2003 оны 6-р сарын 24, 2005 оны 12-р сарын 28, 2010 оны 4-р сарын 11-нд нэмэлт өөрчлөлт оруулсан байна.
Энэ бол Бүгд Найрамдах Тува Улсын одоогийн 8 дахь Үндсэн хууль бөгөөд анхных нь 1921 оны 8-р сарын 15-нд Бүгд Найрамдах Тува Ард Улсыг тунхаглах үеэр Бүх Тувагийн Хурал (Чуулган)-аар батлагдсан байна.
Бүтэц
[засварлах | кодоор засварлах]- Оршил:
Бид, Тувагийн Бүгд Найрамдах Улсын олон үндэстэн ард түмэн,
өөрсдийн ашиг сонирхол, хүсэл эрмэлзлийг илэрхийлж,
сайн сайхан, шударга ёсны итгэлийг бидэнд өвлүүлсэн өвөг дээдсийнхээ түүхэн уламжлал, ёс суртахууны зарчмуудад үндэслэн, Бүгд Найрамдах Тува Улсын өвөрмөц байдал, хууль ёсны байдлыг харгалзан үзэж,
хүний эрх, эрх чөлөөг хамгийн дээд үнэт зүйл гэж хүлээн зөвшөөрч, ардчилсан нийгэм хөгжүүлэх нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн зарчмуудыг баримталж,
Бүгд Найрамдах Тува Улсын улс төр, нийгэм эдийн засаг, соёлын хөгжлийн төлөө өнөө болон ирээдүй хойч үеийнхээ өмнө хүлээх үүрэг хариуцлагаа ухамсарлан,
Бүгд Найрамдах Тува Улсын ард түмний сайн сайхан байдал, хөгжил цэцэглэлтийг хангахыг эрмэлзэж,
Оросын Холбооны Улсын Үндсэн хуулийн заалтуудыг удирдлага болгон,
энэхүү Үндсэн хуулийг баталж, Бүгд Найрамдах Тува Улсын Үндсэн хууль гэж тунхаглаж байна.
2 хэсэг, 17 бүлэг, 143 зүйлээс бүрддэг:
- I бүлэг. Үндсэн хуулийн тогтолцооны үндэс (1-17 дугаар зүйл)
- II бүлэг. Хүн ба иргэний эрх, эрх чөлөө, үүрэг (18-52 дугаар зүйл).
- III бүлэг. Сонгууль ба бүх нийтийн санал асуулга (53-55 дугаар зүйл).
- IV бүлэг. Тува улсын харьяалал ба бүрэн эрх (56-64 дүгээр зүйл).
- V бүлэг. Нийгмийн бодлогын үндэс (65-70 дугаар зүйл).
- VI бүлэг. Эдийн засгийн бодлогын үндэс (71-83 дугаар зүйл).
- VII бүлэг. Санхүүгийн бодлогын үндэс (84-91 дүгээр зүйл).
- VIII бүлэг. Байгаль орчны бодлогын үндэс (92-95 дугаар зүйл).
- IX бүлэг. Хууль тогтоох (төлөөлөгч) эрх мэдэл (96-108 дугаар зүйл).
- X бүлэг. Гүйцэтгэх эрх мэдэл (109-114 дүгээр зүйл).
- XI бүлэг. Тува улсын шүүхийн эрх мэдэл (115-120 дугаар зүйл).
- XII бүлэг. Орон нутгийн өөрөө удирдах байгууллага (121-132 дугаар зүйл).
- XIII бүлэг. Хууль дүрэм, журам, олон нийтийн аюулгүй байдлыг хангах (133-135 дугаар зүйл).
- XIV бүлэг. Төрийн болон хотын албаны үндэс (136-137 дугаар зүйл).
- XV бүлэг. Засаг захиргаа-нутаг дэвсгэрийн бүтэц (138-139 дүгээр зүйл).
- XVI бүлэг. Тува улсын Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлт, Үндсэн хуулийн шинэчлэл (140-142 дугаар зүйл).
- XVII бүлэг. Дүгнэлтийн болон шилжилтийн заалтууд.
Түүхэн тодруулга
[засварлах | кодоор засварлах]1978 оны 11-р сарын 10-нд Зөвлөлт Оросын шинэ үндсэн хууль батлагдсантай холбогдуулан Зөвлөлт Автономит Бүгд Найрамдах Тува улсын Үндсэн хуулийг баталсан.
1993 оны 10-р сарын 21-ний Бүгд Найрамдах Тува Улсын Үндсэн хууль нь ОХУ-ын Холбооны хууль тогтоомжтой зөрчилдөж байсан учраас одоогийн Бүгд Найрамдах Тува Улсын Үндсэн хуулийг 2001 онд бүх нийтийн санал асуулгаар баталсан гэдэг.
Үүнээс хойш Бүгд Найрамдах Тува Улсын Үндсэн хуульд 3 удаа 2003, 2005, 2010 онуудад нэмэлт өөрчлөлт оруулсан. Хамгийн сүүлийн нэмэлт өөрчлөлт нь Бүгд найрамдах улсын тэргүүнийг сонгох журамтай холбоотой байв. Одоо тэргүүнийг иргэд бүх нийтийн сонгуулиар сонгодог болсон.
2010 оны 4-р сарын 11-нд бүс нутгийн үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах талаар бүх нийтийн санал асуулга явуулсан. Ирц ойролцоогоор 70% байв. Бүх нийтийн санал асуулгаар ерөнхийлөгчийн албан тушаалыг нэвтрүүлж, нэг танхимтай парламент байгуулагдсан байна.