Гилгит-Балтистан
Солбицол: 35°21′N 75°54′E / 35.35°N 75.90°E
Гилгит-Балтистан (урдү. گلگت بلتستان; Англи: Gilgit-Baltistan), хуучнаар Умард нутаг хэмээн нэрлэгдэж байсан, Пакистаны захиргаанд байдаг Кашмирын бүс нутгийн хойд хэсэг дэх засаг захиргааны нутаг юм. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь Гилгит.
Гилгит-Балтистан өмнөд талаараа Азад Кашмир, баруун талаараа Пакистаны Хайбер-Пахтунхва, хойд талаараа Афганистаны Ваханы зурвас, зүүн болон зүүн хойд талаараа Хятадын Шинжаан, зүүн өмнөд талаараа Энэтхэгийн захиргаанд буй Ладактай хиллэнэ. Тус нутаг нь Энэтхэг, Пакистаны хооронд маргаантай Кашмирын бүсийн нэг хэсэг юм.[1]
Газар нутгийн хэмжээ нь ойролцоогоор 72,500 км². 2023 оны хүн амын тооллогоор 1,709,049 хүн амтай байв.[2]
Газар зүй
[засварлах | кодоор засварлах]
Гилгит-Балтистан нь дэлхийн хамгийн өндөр, уулархаг бүсүүдийн нэг юм. Энд Каракорумын нуруу, баруун Хималай, Хиндү Күшийн уулс нийлдэг. Нутгийн ихэнх хэсгийг өндөр уул, мөсөн гол, нарийн хөндий эзэлнэ.
Дэлхийн 8,000 метрээс өндөр 14 оргилын тав нь тус нутагт оршдог. Үүнд дэлхийн хоёр дахь өндөр уул болох 8,611 метрийн өндөр К2, мөн Гашербрум I, Броуд-Пик, Гашербрум II, Нанга Парбат багтана.[3]
Балторо, Биафо, Батура зэрэг туйлын бүсээс гаднах хамгийн урт мөсөн голуудын зарим энд бий. Каракорумын төв хэсэгт орших Төв Каракорумын үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн нь 10,000 гаруй км² талбайтай Пакистаны хамгийн том тусгай хамгаалалттай газар юм.[4]
Инд мөрөн Гилгит-Балтистаны нутгаар урсах бөгөөд Гилгит, Хунза, Шигар, Шёк, Астор зэрэг голууд түүнд цутгана. Хүн амын ихэнх нь голын хөндий, усалгаатай жижиг тариалангийн бүсүүдэд суурьшдаг.
Түүх
[засварлах | кодоор засварлах]Өнөөгийн Гилгит-Балтистаны нутаг эрт үед Төвөд, Кашмир болон Төв Азийн улсуудын улс төр, худалдаа, соёлын нөлөөнд оршиж байв. Дундад зууны үед тус бүсэд Гилгит, Балтистан, Хунза, Нагар зэрэг олон жижиг вант улс оршин тогтножээ.
19-р зуунд нутгийн ихэнх хэсэг Жамму ба Кашмирын вант улсын мэдэлд орсон. Гилгитийн зарим нутгийг Британийн эрх баригчид тусгай агентлагаар дамжуулан захирч байв.
1947 онд Британийн Энэтхэг хуваагдаж, Энэтхэг болон Пакистан улсууд байгуулагдсаны дараа Кашмирын төлөөх мөргөлдөөн эхэлсэн. Үүний үр дүнд өнөөгийн Гилгит-Балтистаны нутаг Пакистаны захиргаанд оржээ.[1]
1972 онд Гилгит, Балтистан болон өмнөх жижиг вант улсуудыг нэгтгэн Умард нутаг хэмээх засаг захиргааны нэгж байгуулсан. 2009 онд Пакистаны засгийн газар тус нутгийг Гилгит-Балтистан хэмээн нэрлэж, сонгуульт хууль тогтоох хурал болон орон нутгийн засгийн газрын тогтолцоог бий болгосон.
2018 оны Гилгит-Балтистаны засаглалын зарлигаар орон нутгийн байгууллагуудын бүтэц, эрх мэдлийг шинэчлэн тогтоосон.[5]
Төр, засаг захиргаа
[засварлах | кодоор засварлах]Гилгит-Балтистаныг Пакистан тус улсын мужуудаас тусдаа засаг захиргааны нутаг болгон удирддаг. Орон нутгийн засаглалд захирагч, ерөнхий сайд, засгийн газар болон нэг танхимтай Гилгит-Балтистаны хууль тогтоох хурал багтана. Хууль тогтоох хурал нь 33 суудалтай бөгөөд үүнээс 24 нь сонгуулийн тойргийн суудал юм.[6]
Тус нутаг Пакистаны үндсэн хуулиар бүрэн эрхт мужийн статустай биш бөгөөд түүний эцсийн улс төр, эрх зүйн статус нь Кашмирын маргаантай холбоотой хэвээр байна.[1]
Гилгит-Балтистаныг гурван бүсэд хуваана:
- Гилгитийн бүс
- Балтистаны бүс
- Диамерын бүс
Эдгээр нь нийт арван тойргоос бүрдэнэ: Астор, Диамер, Ганче, Гизер, Гилгит, Хунза, Нагар, Скарду, Шигар, Харманг.[5]
Хүн ам
[засварлах | кодоор засварлах]Гилгит-Балтистаны хүн ам хэл, угсаатны хувьд олон янз. Нутгийн гол хэлнүүдэд шина, балти, бурушаски, вахи, ховар зэрэг хэл багтана. Урду хэлийг өөр өөр хэлтэй иргэд хоорондын харилцаанд өргөн хэрэглэдэг.
Хүн амын ихэнх нь исламын шашин шүтдэг боловч суннит, шиа, исмаилит болон нурбахши зэрэг хэд хэдэн шашны урсгалын нийгэмлэгүүд бий. Хэл, шашны тархалт нь хөндий бүрээрээ ялгаатай байдаг.
Эдийн засаг
[засварлах | кодоор засварлах]Гилгит-Балтистаны эдийн засгийн уламжлалт салбарууд нь газар тариалан, мал аж ахуй, ойн аж ахуй болон жижиг худалдаа юм. Уулын хөндийгөөр улаан буудай, эрдэнэ шиш, арвай тариалж, чангаанз, алим, интоор зэрэг жимс ургуулдаг.
Ууланд авиралт, явган аялал болон байгалийн аялал жуулчлал эдийн засагт улам чухал байр суурь эзэлж байна. Гилгит болон Скарду хотууд Каракорум, Хималайн өндөр уулын аяллын үндсэн төвүүд юм.[3]
Каракорумын хурдны зам тус нутгаар дайран Пакистаны бусад хэсгийг Хятадын Шинжаантай холбодог. Зам нь бүс нутгийн худалдаа, тээвэр болон аялал жуулчлалд чухал үүрэгтэй.
Мөн үзэх
[засварлах | кодоор засварлах]Лавлах холбоос
[засварлах | кодоор засварлах]- 1 2 3 "Law, governance, and culture in Gilgit-Baltistan: introduction" (Англи хэлээр). University of Oxford. Татаж авсан: 2026-08-03.
- ↑ "7th Population and Housing Census 2023" (Англи хэлээр). Pakistan Bureau of Statistics. Эх хувилбараас архивласан: 2026-08-06. Татаж авсан: 2026-08-03.
- 1 2 "Gilgit Baltistan" (Англи хэлээр). Government of Pakistan. Татаж авсан: 2026-08-03.
- ↑ "Central Karakorum National Park" (Англи хэлээр). UNESCO World Heritage Centre. Татаж авсан: 2026-08-03.
- 1 2 "Government of Gilgit-Baltistan Order, 2018" (PDF) (Англи хэлээр). Government of Gilgit-Baltistan. 2018. Татаж авсан: 2026-08-03.
- ↑ "About Gilgit-Baltistan" (Англи хэлээр). Government of Gilgit-Baltistan. Татаж авсан: 2026-08-03.
