Гольфстрим
Гольфстрим (Англи: Gulf Stream) нь Хойд Атлантын далайн баруун хэсгээр урсдаг хүчтэй, дулаан далайн урсгал юм. Тус урсгал Флоридагийн хоолойгоор дамжин хойд зүгт урсаж, Америкийн Нэгдсэн Улсын зүүн эргийг даган Хаттерасын хошуу орчимд эргээс холдон зүүн хойд зүг чиглэдэг.[1]
Гольфстрим нь Хойд Атлантын далайн субтропикийн тойрог урсгалын баруун хилийг бүрдүүлж, халуун орны дулаан усыг дунд өргөрөг рүү зөөдөг. Ньюфаундлендийн ойролцоох Гранд-Банксын цаана урсгалын үргэлжлэл нь хэд хэдэн салаанд хуваагдан, голчлон Хойд Атлантын урсгал хэмээн нэрлэгддэг.[2]
Урсгалын чиглэл
[засварлах | кодоор засварлах]Карибын тэнгис болон Мексикийн булангаас ирэх дулаан ус Флоридагийн урсгалд нийлж, Флорида болон Багамын арлуудын хоорондох Флоридагийн хоолойгоор Хойд Атлантын далайд гарна. Флоридагийн урсгал нь Гольфстримийг тэжээдэг үндсэн урсгалуудын нэг юм.[3]
Гольфстрим Флоридагийн зүүн эргийн дагуу хойд зүгт урсаж, Жоржиа, Өмнөд Каролина болон Хойд Каролина мужийн эргийн ойролцоох эх газрын тавцангийн заагийг дагана. Хойд Каролинагийн Хаттерасын хошууны орчимд урсгал эргээс салж, задгай далайгаар зүүн хойд зүгт чиглэдэг.[4]
Хаттерасын хошуунаас зүүн тийш Гольфстрим өргөсөж, мушгиран тахийсан хэлбэртэй болдог. Цааш урсахдаа салбарлаж, Хойд Атлантын урсгал болон бусад жижиг урсгалд шилжинэ.[2]
Хурд ба усны зөөвөрлөлт
[засварлах | кодоор засварлах]Гольфстрим нь дэлхийн хамгийн хүчтэй далайн урсгалуудын нэг юм. Урсгалын үндсэн хэсгийн хурд ихэвчлэн 1–3 зангилаа, өөрөөр хэлбэл цагт ойролцоогоор 1.9–5.6 км байдаг.[1]
Флоридагийн хоолой болон эх газрын тавцангийн захын зарим хэсэгт гадаргын усны хурд секундэд 2 метрээс давж болно.[5]
Урсгалын усны хэмжээ хойд зүгт нэмэгддэг. Учир нь Гольфстрим замдаа Хойд Атлантын бусад усны массыг өөртөө нэгтгэн, улам өргөн, гүн урсгал болдог.
Үүсэх шалтгаан
[засварлах | кодоор засварлах]Гольфстрим нь салхи, дэлхийн эргэлт, далайн усны даралт болон нягтын ялгаа зэрэг хэд хэдэн хүчин зүйлийн нөлөөгөөр үүснэ.
Хойд Атлантын далайн дээгүүр үлээх пассат болон баруун зүгийн салхи гадаргын усыг цагийн зүүний дагуу эргэлдэх субтропикийн тойрог урсгалд оруулдаг. Кориолисын хүч болон эх газрын эргийн байрлалын нөлөөгөөр уг тойрог урсгалын баруун зах нарийсаж, хурдсаж Гольфстримийг бүрдүүлнэ.[6]
Гольфстрим нь мөн Атлантын меридиан дагуух эргэлтийн тогтолцоо (Англи: Atlantic Meridional Overturning Circulation, AMOC)-ны гадаргын дулаан ус зөөдөг хэсгүүдийн нэг юм. Гэвч Гольфстрим болон AMOC нь ижил ойлголт биш: Гольфстримд салхинаас үүдэлтэй субтропикийн тойрог урсгал хүчтэй нөлөөлдөг бол AMOC нь гадаргын болон далайн гүний урсгалуудыг хамарсан илүү өргөн тогтолцоо юм.[2]
Мушгиралт ба цагираг урсгал
[засварлах | кодоор засварлах]Хаттерасын хошуунаас зүүн тийш Гольфстримийн зам тогтмол шулуун бус, харин том мушгиралт үүсгэн өөрчлөгддөг. Зарим мушгиралт үндсэн урсгалаас тасарч, эргэлдэх усны том биет буюу цагираг урсгал үүсгэнэ.[7]
Гольфстримийн хойд талаас тасарсан цагираг урсгалууд ихэвчлэн дулаан цөмтэй байдаг бол өмнөд талаас үүссэн цагираг урсгалууд хүйтэн цөмтэй байж болно. Эдгээр урсгал дулаан, давс, шим тэжээлийн бодис болон далайн амьд биетийг нэг усны бүсээс нөгөөд зөөдөг.[7]
Уур амьсгалд үзүүлэх нөлөө
[засварлах | кодоор засварлах]Гольфстрим халуун орны дулааныг Хойд Атлантын дунд өргөрөг рүү зөөж, далай болон агаар мандлын хооронд их хэмжээний дулаан солилцоход оролцдог.[8]
Урсгал Флоридагийн зүүн эргийн ус, агаарын температурт нөлөөлж, өвлийг харьцангуй дулаан байлгахад хувь нэмэр оруулдаг.[1]
Хойд Атлантын урсгал болон агаар мандлын баруун зүгийн салхитай хамтран Гольфстримийн зөөсөн дулаан Хойд Атлантын болон Европын уур амьсгалд нөлөөлдөг. Гэхдээ баруун болон хойд Европын харьцангуй зөөлөн уур амьсгалыг зөвхөн Гольфстримээр тайлбарлах боломжгүй бөгөөд агаар мандлын ерөнхий эргэлт, далайн бусад урсгал, газар зүйн байрлал зэрэг олон хүчин зүйл мөн нөлөөлнө.
Байгаль орчин, далайн амьдрал
[засварлах | кодоор засварлах]Гольфстримийн дулаан, давсархаг ус болон хойд талын сэрүүн усны хооронд температурын огцом зааг үүсдэг. Энэхүү зааг орчимд ус холилдох, шим тэжээлийн бодис шилжих, далайн амьд биетүүд тархах үйл явц идэвхтэй явагдана.
Урсгал болон түүнээс тасарсан цагираг урсгалууд загас, планктон, далайн яст мэлхий болон бусад амьтдын нүүдэл, тархалтад нөлөөлдөг. Гольфстримийн байрлал, температурын өөрчлөлтийг хиймэл дагуул, усан онгоц, хөвөгч хэмжүүр болон далайн доорх багажуудаар тогтмол ажигладаг.
Судалгааны түүх
[засварлах | кодоор засварлах]Европын далайчид Гольфстримийн урсгалыг 16-р зууны эхэн үеэс тэмдэглэж байжээ. 1513 онд Испанийн далайчин Хуан Понсе де Леоны аяллын тэмдэглэлд Флоридагийн эргийн хүчтэй хойд чиглэлийн урсгалын тухай бичсэн байдаг.[9]
1769 онд Бенжамин Франклин болон Нантакетын далайчин Тимоти Фолгер нар далайчдын ажиглалтад тулгуурлан Гольфстримийн анхны өргөн тархсан шинжлэх ухааны газрын зургийг нийтэлсэн. Уг зураг Атлантын далайг гатлах хөлөг онгоцууд урсгалыг ашиглах эсвэл түүнээс зайлсхийхэд туслах зорилготой байв.[10]
Орчин үед Гольфстримийг далайн температур, усны түвшин, хурд, давсжилтыг хэмжих хиймэл дагуул болон далайн судалгааны төхөөрөмжөөр нарийвчлан судалдаг.
Мөн үзэх
[засварлах | кодоор засварлах]Лавлах холбоос
[засварлах | кодоор засварлах]- 1 2 3 "Boundary Currents" (Англи хэлээр). National Oceanic and Atmospheric Administration. Татаж авсан: 2026-08-03.
- 1 2 3 "AMOC—The Atlantic Ocean's conveyor belt" (Англи хэлээр). Woods Hole Oceanographic Institution. Татаж авсан: 2026-08-03.
- ↑ "Florida Current Transport Time Series and Cruises" (Англи хэлээр). NOAA Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory. Татаж авсан: 2026-08-03.
- ↑ "The Gulf Stream" (Англи хэлээр). NASA Earth Observatory. Татаж авсан: 2026-08-03.
- ↑ "How Much Does the Gulf of Mexico Contribute to the Gulf Stream?" (Англи хэлээр). NASA Scientific Visualization Studio. Татаж авсан: 2026-08-03.
- ↑ "Ocean currents" (Англи хэлээр). National Oceanic and Atmospheric Administration. Татаж авсан: 2026-08-03.
- 1 2 "Gulf Stream Rings" (Англи хэлээр). NASA Earthdata. Татаж авсан: 2026-08-03.
- ↑ "Gulf Stream transport" (Англи хэлээр). Woods Hole Oceanographic Institution. Татаж авсан: 2026-08-03.
- ↑ "Charting the Gulf Stream" (Англи хэлээр). Library of Congress. Татаж авсан: 2026-08-03.
- ↑ "Who first charted the Gulf Stream?" (Англи хэлээр). National Oceanic and Atmospheric Administration. Татаж авсан: 2026-08-03.
