Зэс

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Зэс,  29Cu
NatCopper.jpg
Байгалийн зэс (~4 cm хэмжээтэй)
Ерөнхий шинж чанарууд
Нэр, тэмдэг зэс, Cu
Гадаад байдал улаан-улбар шар металлын гялтгар
Англи дуудлага /ˈkɒpər/
KOP-ər
Зэс-ийн үелэх систем дэх байрлал
Устөрөгч (диатомт металл бус)
Гели (инерт хий)
Лити (шүлтийн металл)
Берилли (газрын шүлтэт металл)
Бор (химийн элемент) (металлоид)
Нүүрстөрөгч (полиатомт металл бус)
Азот (диатомт металл бус)
Хүчилтөрөгч (диатомт металл бус)
Фтор (диатомт металл бус)
Неон (инерт хий)
Натри (шүлтийн металл)
Магни (газрын шүлтэт металл)
Хөнгөн цагаан (шилжилтийн дараах металл)
Цахиур (металлоид)
Фосфор (полиатомт металл бус)
Хүхэр (полиатомт металл бус)
Хлор (диатомт металл бус)
Аргон (инерт хий)
Кали (шүлтийн металл)
Кальци (газрын шүлтэт металл)
Сканди (шилжилтийн металл)
Титан (шилжилтийн металл)
Ванади (шилжилтийн металл)
Хром (шилжилтийн металл)
Манган (шилжилтийн металл)
Төмөр (химийн элемент) (шилжилтийн металл)
Кобальт (шилжилтийн металл)
Никель (шилжилтийн металл)
Зэс (шилжилтийн металл)
Цайр (шилжилтийн металл)
Гали (шилжилтийн дараах металл)
Германи (металлоид)
Арсени (металлоид)
Селен (полиатомт металл бус)
Бром (диатомт металл бус)
Криптон (инерт хий)
Рубиди (шүлтийн металл)
Стронци (газрын шүлтэт металл)
Иттри (шилжилтийн металл)
Циркони (шилжилтийн металл)
Ниоби (шилжилтийн металл)
Молбиден (шилжилтийн металл)
Технеци (шилжилтийн металл)
Рутени (шилжилтийн металл)
Роди (шилжилтийн металл)
Паллади (шилжилтийн металл)
Мөнгө (шилжилтийн металл)
Кадми (шилжилтийн металл)
Инди (шилжилтийн дараах металл)
Цагаан тугалга (шилжилтийн дараах металл)
Сурьма (металлоид)
Теллур (металлоид)
Иод (диатомт металл бус)
Ксенон (инерт хий)
Цези (шүлтийн металл)
Бари (газрын шүлтэт металл)
Лантан (лантаноид)
Цери (лантаноид)
Празиодим (лантаноид)
Неодим (лантаноид)
Промети (лантаноид)
Самари (лантаноид)
Европи (лантаноид)
Гадолини (лантаноид)
Терби (лантаноид)
Диспрози (лантаноид)
Голми (лантаноид)
Ерби (лантаноид)
Тули (лантаноид)
Иттерби (лантаноид)
Лютеци (лантаноид)
Гафни (шилжилтийн металл)
Тантал (шилжилтийн металл)
Вольфрам (шилжилтийн металл)
Рени (шилжилтийн металл)
Осми (шилжилтийн металл)
Ириди (шилжилтийн металл)
Цагаан алт (шилжилтийн металл)
Алт (шилжилтийн металл)
Мөнгөн ус (шилжилтийн металл)
Талли (шилжилтийн дараах металл)
Хар тугалга (шилжилтийн дараах металл)
Висмут (шилжилтийн дараах металл)
Полони (шилжилтийн дараах металл)
Астат (металлоид)
Радон (инерт хий)
Франци (шүлтийн металл)
Ради (газрын шүлтэт металл)
Актини (актиноид)
Тори (актиноид)
Протактини (актиноид)
Уран (актиноид)
Нептуни (актиноид)
Плутони (актиноид)
Америци (актиноид)
Кюри (актиноид)
Беркли (актиноид)
Калифорни (актиноид)
Эйнштейни (актиноид)
Ферми (актиноид)
Менделееви (актиноид)
Нобели (актиноид)
Лоуренси (актиноид)
Рутерфорди (шилжилтийн металл)
Дубни (шилжилтийн металл)
Сиборги (шилжилтийн металл)
Бори (шилжилтийн металл)
Хасси (шилжилтийн металл)
Мейтнери (unknown chemical properties)
Дармштадти (unknown chemical properties)
Рентгени (unknown chemical properties)
Копеници (шилжилтийн металл)
Унунтри (unknown chemical properties)
Флерови (шилжилтийн дараах металл)
Унунпенти (unknown chemical properties)
Ливермори (unknown chemical properties)
Унунсепти (unknown chemical properties)
Унунокти (unknown chemical properties)


Cu

Ag
никельзэсцайр
Цэнэгийн тоо (Z) 29
Атом масс (±) (Ar) 63.546(3)[1]
Элементийн ангилал   шилжилтийн металл
Бүлэг, блок бүлэг 11, d-блок
Үе үе 4
Электрон бүтэц [Ar] 3d10 4s1
давхарга бүрт
2, 8, 18, 1
Физик шинж чанарууд
Төлөв хатуу
Хайлах температур 1357.77 K ​(1084.62 °C, ​1984.32 °F)
Буцлах температур 2835 K ​(2562 °C, ​4643 °F)
Нягт т.т. 8.96 g/cm3
шингэн үед,х.т. 8.02 g/cm3
Хайлах энтальп 13.26 kJ/mol
Уурших энтальп 300.4 kJ/mol
Хувийн дулаан шингээлт 24.440 J/(mol·K)
Уурын даралт
P (Pa) 1 10 100 1 k 10 k 100 k
at T (K) 1509 1661 1850 2089 2404 2834
Атомын шинж чанар
Исэлдэлтийн зэрэг −2, +1, +2, +3, +4 ​(сул суурилаг хүчил)
Цахилгаан сөрөг чанар Полингийн шаталбар: 1.90
Ионжилтын энерги 1 дэх: 745.5 kJ/mol
2 дахь: 1957.9 kJ/mol
3 дахь: 3555 kJ/mol
(илүү үзэх)
Атомын радиус эмпирик: 128 pm
Ковалент радиус 132±4 pm
Ван дер Ваальсийн радиус 140 pm
Бусад
Талст бүтэц тал-төвтэй куб (ттк)
Face-centered cubic crystal structure for зэс
Дууны хурд нарийн савх (хатаасан)
3810 m/s (т.т.)
Дулааны тэлэлт 16.5 µm/(m·K) (at 25 °C)
Дулаан дамжуулалт 401 W/(m·K)
Цахилгаан эсэргүүцэл 16.78 nΩ·m (at 20 °C)
Соронзон чанар дисоронзон[2]
Юнгийн модуль 110–128 GPa
Хөдөлгөх модуль 48 GPa
Эзлэхүүний модуль 140 GPa
Пуассоны коэффициент 0.34
Моосын хатуулаг 3.0
Викерсийн хатуулаг 343–369 MPa
Бринеллийн хатуулаг 235–878 MPa
CAS дугаар 7440-50-8
Түүх
Нэрийн үүсэл Кипр, Ром дахь гол олборлож байсан газар (Cyprium)
Нээсэн Ойрхи Дорнод (МЭӨ 9000)
Хамгийн тогвортой изотопууд
изо БДТ ХЗҮ ЗТ ЗЭ (MeV) ЗБ
63Cu 69.15% 63Cu нь 34 нейтронтой үед тогтвортой
64Cu син 12.700 цаг ε 64Ni
β 64Zn
65Cu 30.85% 65Cu нь 36 нейтронтой үед тогтвортой
67Cu син 61.83 цаг β 67Zn
үзэх · хэлэлцэх · засах· эх сурвалж

Зэс нь Cu гэж тэмдэглэгддэг, атомын дугаар нь 29, нэгэн төрлийн химийн элемент юм.

Зэс нь зөөлөн металл бөгөөд маш сайн цахилгаан дамжуулах чадвартай тул, цахилгаан болон дулаан дамжуулагч, барилгын материал, мөн төрөл бүрийн хайлш гарган авахад хэрэглэнэ.

Зэс нь дээд ургамал, амьтны маш чухал тэжээл боловч, их хэмжээний зэс нь амьтан, ургамлыг хордуулна.

Хүмүүс зэсийг 10,000 жилийн өмнөөс хэрэглэж эхэлсэн байна. Чили, АНУ зэрэг орнууд ихээхэн хэмжээний зэсийн нөөцтэй бөгөөд ихэвчлэн ил уурхайгаас олборлож байна.

Байгалийн зэс

Гадаад холбоос[засварлах | edit source]

  1. Standard Atomic Weights 2013. Commission on Isotopic Abundances and Atomic Weights
  2. (2005) “Magnetic susceptibility of the elements and inorganic compounds”, Lide, D. R.: CRC Handbook of Chemistry and Physics, 86th, Boca Raton (FL): CRC Press. ISBN 0-8493-0486-5.