Израиль

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Израиль улс
מְדִינַת יִשְׂרָאֵל (еврей)
دَوْلَة إِسْرَائِيل (араб)
тусгаар тогтносон орон, бүрэн эрхт улс
Төрийн далбаа Төрийн сүлд
Төрийн дууллын нэр:
Еврей хэл: «הַתִּקְוָה» (Хатиква) — «Итгэл»

Дэлхийн тал бөмбөрцөг дэх Израилийн байршил
Дэлхийн тал бөмбөрцөг дэх Израилийн байршил
Нийслэл Emblem of Jerusalem.svg Иерусалим
Том хот Тель-Авив, Хайфа
Албан хэл еврей, араб
Ард түмэн 
(2010 он)
Израилийн ард түмэн:
75% – еврей үндэстэн
21% – араб угсаатан
   4% – бусад ард түмэн
Олон түмэн 100% – Израилийнхан
(Израиль улсынхан)
Төр засаг Ардчилсан дэглэм, нэгдмэл
байгууламж
, парламентын
бүгд найрамдах засагтай
 -  Ерөнхийлөгч Реувен Ривлин (2014)
 -  Ерөнхий сайд Биньямин Нетаньяху (2009)
Улсын хурал «Кнессет» (Хурал)
Түүхт огноо
 -  1948-05-14 тусгаар тогтносон 
Нутаг дэвсгэр
 -  Бүх талбай 20,770 / 22,072 км2 (144)
 -  Гадаргын ус (%) 2.12 хувь
Хүн ам
 -  Тооцоо (2014) 8,238,300 хүн[1] (97)
 -  Тооллого (2008) 7,412,200 
 -  Нягт сийрэг 387.6 хүн/км2 
ДНБ (ХАЧТ) 2014 оны тооцоо
 -  Нийт дүн 420.629 тэрбум $[2] 
 -  Нэг хүнд 24,143 $[2] 
ДНБ (Нэрлэсэн) 2014 оны тооцоо
 -  Нийт дүн 225.619 тэрбум $[2] (50)
 -  Нэг хүнд 12,950 $[2] 
ОТББИ (2008) 39.2 (дундаж) (66)
ХХИ (2010) 0.888[3] (маш сайн) (19)
Мөнгөний нэгж Израилийн шекель (ILS)
Цагийн бүс ГЦ+2, зундаа ГЦ+3
Утас, домэйн +972 / .il
Нэр томъёо IL, ISR / Израиль
Израйль улс
Төрийн далбаа Төрийн сүлд
Төр засаг Парламентийн засаглалтай ардчилсан
 -  Ерөнхийлөгч Шимон Перес
 -  Ерөнхий сайд Эхуд Ольмерт
 -  Гадаргын ус (%) ~2
Хүн ам
 -  Тооцоо () 8,091,2002 
 -  Тооллого () 5,548,523 
ХХИ  0.932 (23)
Мөнгөний нэгж Израйль шинэ шекель (₪‎) )
1Голаны өндөрлөг, Зүүн Иерусалимыг оролцуулаагүй / оролцуулсан
2Баруун Зурвас дахь Израйлийн хүн амыг оролцуулсан

Израйль улс Газар дундын тэнгисийн зүүн эрэг дээр орших баруун азийн орон ба дэлхийн төвд оршино. Хойд талаараа Ливан, зүүн хойд талаараа Сири, зүүн талаараа Йордан, баруун өмнөд талаараа Египет орнуудтай хиллэдэг бөгөөд өөрийн харьцангуй жижиг нутаг нь газар зүйн хувьд өөр өөр өвөрмөц онцлогтой. Баруун эрэг болон Газын зурвас ч мөн зэргэлдээ оршино. Израйлийн хүн амын ихэнх хувь нь Еврей үндэстэн бөгөөд үүгээрээ дэлхийн цорын ганц Еврей орон юм. Еврейчүүдээс гадна Арабын Мусульманчууд, Христийн шашинтнууд, Друзе, Самари зэрэг үндэстэн, шашинтнууд оршдог.

Өнөөгийн Израйль улс нь гурван мянга гаруй жилийн турш Иудейзмын хамгийн чухал ухагдахуунуудын нэг "Израйлийн нутаг" (Eretz Yisrael)-аас үндэстэй юм. Дэлхийн нэгдүгээр дайны дараа Үндэстнүүдийн Лиг нь "Еврей үндэстэнд өөрсдийн гэсэн орон" бүтээх зорилгоор Британы Палестин дахь мандатыг баталжээ. 1947 онд НҮБ нь Палестины мандатыг Еврей, Араб хоёр улсад хуваахыг баталсан байна. Арабын Барилдлага нь энэ төлөвлөгөөг эсэргүүцсэн боловч 1948 оны 5 сарын 14-нд Еврейн түр зуурын засгийн газар Израйлийг тусгаар тогтносныг мэдэгджээ. Дараа нь болсон Араб-Израйлийн дайнд Израйль ялалт байгуулснаар энэ улсын хил хязгаарыг НҮБ-н хуваах төлөвлөгөөнд зааснаас ч илүүгээр сунгажээ. Энэ явдлаас хойш зэргэлдээ орших олон Араб оронтой мөргөлдөж, үр дүнд нь олон том дайн болж өндөрлөж байгаа бөгөөд энэ нь өнөө хүртэл үргэлжилсээр байна. Израйль улс анх байгуулагдсанаас хойш, ялангуяа зэргэлдээ орших Араб орнуудаас түүний хил хязгаар болон бүр оршин тогтнох эрх нь хүртэл зөрчилтэй тулгарч байна. Харин Израйль нь Египет, Йордан орнуудтай энх тайвны гэрээ байгуулж, Палестинчуудтай бүр мөсөн зохицолдох хэлэлцээр явуулсаар байна.

Израйль нь төлөөллийн ардчилал бөгөөд парламентийн системтэй, сонгох эрх нь хүн бүрт оногдоно. Засгийн газрын тэргүүн нь ерөнхий сайд бөгөөд Израйлийн хууль тогтоох байгууллага нь Кнессет. ҮНБ-гаар тооцвол Израйлийн эдийн засаг нь дэлхийд 44-т орно. Хүний хөгжил, хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөө, эдийн засгийн өрсөлдөөнөөрөө Ойрхи дорнодын орнуудад дээгүүр жагсдаг. Улсын нийслэл ба засгийн газрын байрлах газар нь Иерусалим бол эдийн засгийн төв нь Тел-Авив юм.

Израйль үндэстэн үүссэн нь[засварлах | edit source]

Энэ улс нь дахин давтагдашгүйгээр Эзэний ерөөлийг хүртсэн ард түмэн юм. Израйль улс нь хэдэн мянган жилийн түүхтэй. Израйлийн түүхийг Библид тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Библид тэмдэглэсэнээр Израйлийн өвөг дээдэс нь Абрахам бөгөөд тэрээр хоёр хүүтэй байсны нэгийг нь Ишмаел, нөгөөг нь Исаак гэдэг байжээ. Өнөөгийн арабууд Ишмаелийг өөрсдийн өвөг эцгээ гэж үздэг бөгөөд Куран сударт ч тийнхүү тэмдэглэсэн байдаг. Исаак хоёр хүүтэй болсоны нэгийг нь Есав, нөгөөг нь Иаков гэдэг байв. Есав бол эртний Едомчуудын өвөг эцэг болсон ба Иаков нь Израйльчуудын өвөг эцэг болжээ. Бурхан Иаковыг Израйль гэж нэрлэсэн бөгөөд энэ нь Бурхантай тэмцэлдэгч гэсэн утга бүхий нэр ажээ. Яагаад ийм утгатай нэр өгсөн талаар Иаковын түүхээс уншиж болно. Энэ түүх Библийн Эхлэл номд бий. Үүний дараа Иаков (Израйль) арван хоёр хүүтэй болсон ба тэр арван хоёр хүү нь Израйлийн арван хоёр овгийн өвөг дээдэс болжээ. Израйлийн гэр бүл Канаан нутагт (Израйлийн эртний газарзүйн нэр) амьдарч байгаад тэнд маш их ган гачиг болсон тул Египетэд нүүн ирж Эртний Египетийн Гошен нутагт 430 жил амьдарчээ. Израйлийн гэр бүл анх Египетэд ирэхдээ далуулаа байсан бол тэндээс гарахдаа ойролцоогоор 3 сая орчим болоод гарсан гэдэг. Тэд Египетэд асар их боолчлогдож, зовж зүдэрч байх үед Бурхан Мосе гэгч хүнийг дуудан Израйлийг Египетийн боолчлолоос чөлөөлүүлж, буцаан Канаан нутагт авчирсан. Израйльчууд Мосетой хамт 40 жил цөлөөр тэнэж, 40 жилийн дараа Канаан нутагт орсон юм. Тэр үед Канаанчууд Канаан нутагт амьдарч байсан бөгөөд Мосегийн дараагийн удирдагч болох Иошуагийн удирдлага дор Израйльчууд Канааныг булаан эзэлж тэндээ суурьшжээ. Иошуагаас хойш Израйлийг Бурханы томилсон шүүгчид удирдаж байсан ба тэдний хамгийн сүүлчийнх нь Самуел байсан юм.

Израйлийн түүх[засварлах | edit source]

Самуелын дараа тэд өөрсдийн гэсэн хаантай болсон бөгөөд түүнийг Саул гэдэг байв. Тэрээр израйльчуудын удирдагч байлаа. Түүний дараа Давид хаан ширээнд суусан бөгөөд Израйлийн хаант улсыг МЭӨ 1000 оны үед байгуулан, нийслэлийг Иерусалим хэмээн зарлан тунхаглажээ. Түүний хүү Соломон хаан ширээнд суусан бөгөөд Иерусалим хот дахь анхны Ариун Сүмийг Бурханы алдарт зориулан барьсан байна. Соломон МЭӨ 928 онд насан өөд болсон бөгөөд түүнийг нас эцэслэсний дараа Хаант улс 2 хэсэг хуваагдан салж Хойд Хаант улсыг Израйль хэмээж нийслэлийг Самари гэж зарласан бол, Өмнөд Хаант улсыг Иуда хэмээж нийслэл нь Иерусалим хэвээр үлдсэн юм.

Ассиричууд МЭӨ 722 онд Израйлийг эзлэн авж, ард иргэдийг нь цөллөгт явуулсан бол МЭӨ 586 онд Вавилоны Эзэнт Гүрэн Иудаг эзлэн авж Вавилон руу цөлсөн. Гэвч Вавилон Персүүдэд эзлэгдсэний дараа Иудачуудыг нутагт нь буцааж хагас хараат байдалтай захирч байв. Үүний дараа Грек болон Ромын эзэнт гүрэн энэхүү дэглэмийг уламжлан захирч байлаа. МЭ 70 оны үед Ромын цэргүүд Иерусалим уруу дайран давшсаар Иерусалим хот болон Ариун сүмийг сүйтгэн шатаагаад явсан юм. Үүний дараа МЭ 132 Ромын цэргүүд дахин ирж еврейчүүдийг хайр найргүй хядсан бөгөөд энэ бүхний дараа маш цөөхөн тооны Еврейчүүд үлдсэн юм. Бага тооны еврейчүүд Израйлийн нутагт амьдарч, бусад нь өөр улс орон луу дүрвэн амьдарч байв. Энэ дүрвэлт, дайжилтийг еврейчүүд Диаспора гэж нэрлэж байв.

Олон еврейчүүд дахин Галил (Израйлийн нэгэн аймаг) уруу нүүсэн. МЭ 2-4 зууны үед Еврей багш нар Еврей номууд болох Мишна, Талмуд зэрэг Еврейн чухал номуудыг дахин бичсэн.

Одоогийн израйлийн нутагт олон улс дайн дажин үймээн самууныг тарьж явсаар МЭ 635 онд Византийн Эзэнт Гүрэн, дараа нь арабчууд эзлэн авч 1516 он хүртэл байсан бөгөөд үүний дараа Османы Эзэнт Гүрэн 20-р зууныг хүртэл ноёрхож байлаа.

Израйль улс газар нутаг, хүн ам багатай хэдий ч олон томоохон дайнд ялалт байгуулсаар ирсэн хүчирхэг улс юм. Еврей үндэстэн Нобелийн шагналтнаараа тэргүүлдэг ба Дэлхийн эдийн засгийг тэд атгаж байна.

Орчин үе[засварлах | edit source]

Тарж бутарсан Еврейчүүд өөрсдийн гэсэн эх нутагтай болохыг хүсэж байв. 1880 оны үед Еврей үндэстний Сионизм (Израйль уруу буцах үзэл) үүсэв. 1948 оны 5 сарын 14-ний өдөр Их Британи Палестины бүс нутгийг удирдлагадаа байлгахаа больсон бөгөөд Еврейчүүд өөрсдийн нутгаа эргүүлэн авч Израйль гэх хуучин нэрээрээ улсаа дахин шинээр байгуулжээ.

Газарзүй[засварлах | edit source]

Израйль нь хойд талаараа Ливан, Сири, зүүн талаараа Йордан, баруун өмнөд талаараа Египеттэй хиллэдэг.

Засаглал[засварлах | edit source]

Израйль нь парламентын засаглалтай улс. 18 хүрсэн иргэн бүр сонгууль санал өгөх эрхтэй. Засгийн газрын тэргүүн нь ерөнхий сайд бөгөөд Израйлийн хууль тогтоох байгууллага нь Кнессет. Кнессет нь 120 гишүүдтэй. 4 жил тутамд нэг сонгодог. Кнессет нь хууль тогтоох, үндэсний аюулгүй байдал зэргийг хариуцдаг.

Гадаад холбоос[засварлах | edit source]

Викимедиа дуу дүрсний сан ישראל - إسرائيل.
  1. "Israel Central Bureau of Statistics, Population, end of 8/2014". Israel Central Bureau of Statistics. 22 October 2014. Retrieved 22 October 2014.
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 Олон Улсын Валютын Сан."Хасаг улс".
  3. "2014 Human Development Report Summary". (PDF)