Италийн хаант улс

Колонийн эзэнт гүрний тухай Италийн эзэнт гүрэн өгүүллээс үзнэ үү.

Италийн хаант улс Regno d'Italia
1861–1946
Далбаа Их сүлд (1890–1927; 1944–1946)
Уриа: FERT (Савойн удмын уриа)
Төрийн дуулал:  (1861–1943; 1944–1946) "Marcia Reale d'Ordinanza" ("Хааны зарлигийн жагсаал") (1924–1943) "Giovinezza" ("Залуу нас") Файл:Giovinezza (1924).ogg (1943–1944) "La Leggenda del Piave" ("Пиавегийн домог")
Италийн эзэнт гүрэн Дэлхийн 2-р дайны үед.
Нийслэл	Турин (1861–1865) Флоренц (1865–1871) Ром (1871–1946) Бриндизи (1943–1944; де-факто)
Томоохон хот	Ром
Албан ёсны хэл	Итали
Шашин	96% Католик (1929 оноос төрийн шашин)
Ард түмний нэршил	Италичууд
Төр засаг	Нэгдмэл парламентын хагас-үндсэн хуульт хаант засаг фашист улсын дор (1925-1943)
Хаан
• 1861–1878	II Виктор Эммануэл
• 1878–1900	I Умберто
• 1900–1946	III Виктор Эммануэл
• 1946	II Умберто
Ерөнхий Сайд
• 1861 (анхны)	Кавурын гүн
• 1922–1943	Бенито Муссолини
• 1945–1946 (сүүлчийн)	Альчиде де Гаспери
Хууль тогтоох байгууллага	Парламент (1861–1943) Үндэсний Зөвлөл (1945–1946)
• Дээд танхим	Сенат
• Доод танхим	Төлөөлөгчдийн танхим (1861–1939) Фасци ба Корпорацийн танхим (1939–1943)
Түүх
• Тунхаглал	3 сарын 17, 1861
• Италийн тусгаар тогтнолын гуравдугаар дайн	6 сарын 20, 1866
• Ромын эзлэлт	9 сарын 20, 1870
• Гурвалсан холбоо	5 сарын 20, 1882
• Эзэнт гүрний байгуулалт	3 сарын 10, 1882
• Лондоны гэрээ	4 сарын 26, 1915
• Дэлхийн 1-р дайн	5 сарын 23, 1915
• Ром руу марш	10 сарын 28, 1922
• Латераны гэрээ	6 сарын 7, 1929
• Гангийн гэрээ	5 сарын 22, 1939
• Дэлхийн 2-р дайн	6 сарын 10, 1940
• Хаант засаглалыг халсан	6 сарын 18, 1946
Газар нутаг
1861	250,320 км2 (96,650 бээр2)
1936	310,190 км2 (119,770 бээр2)
Хүн ам
• 1861	21,777,334
• 1936	42,993,602
ДНБ (ХАЧП)	1939 тооцоо
• Нийт	151 тэрбум (2019 онд 2.82 их наяд)
Мөнгөний нэгж	Лира (₤)
Өмнө нь Дараа нь 1861: Сардинийн хаант улс Хоёр Сицилийн хаант улс 1866: Ломбард–Венецийн хаант улс 1870: Папын муж 1929: Ватикан 1946: Итали

Италийн хаант улс (Итали: Regno d’Italia) нь 1861 оноос 1946 оныг хүртэл өнөөгийн Бүгд Найрамдах Итали Улс болоод түүнийг тойрсон хөрш улсуудын нутаг дэвсгэрээс бүрдсэн, Өмнөд Европт оршин байсан улс. Энэ хугацаанд Итали нь хаант засаглалын зарчимд тулгуурласан, төвлөсөн зохион байгуулалт бүхий үндсэн хуульт парламентын засаглалтай улс байв.

Хаант улс нь 1861 онд Рисоржименто хөдөлгөөний дараа байгуулагдсан бөгөөд түүний төгсгөлийн үе шатанд сардинийн ххан Виктор Эммануэлыг 1861 оны 3-р сарын 17-нд Туринд италийн хаанаар өргөмжилснөөр орчин үеийн анхны итали үндэстний, Савойн удмын эзэнтэй улс байгуулагджээ. 1866 онд Италийн хаант улс нь Австрийн Хаант Улстай дайн зарласан ба дайны дараа Венето, Фриулийг өөртөө нэгтгэн, газар нутгаа тэлэв. 1871 онд Сүмийн улс Ромд дагаар орсноор, Италийн тусгаар тогтнолын дайнууд төгсгөл болсон юм.

1878 оноос хүчирхэг гүрэнд тооцогдох болсон бөгөөд 1880-аад оноос эхлэн африк тив дэх колоничлолын төлөөх өрсөлдөөнд оролцон, Дорнод Африкт хэд хэдэн колоничлолын дайн ба сүүлд Италийн Ливи болсон улсын төлөө 1911 оноос 1912 онд Османы Эзэнт Улсын эсрэг дайн хийв. 1882 онд Германы Хаант Улс ба Австри-Унгарын Эзэнт Улсуудтай холбоотон болж гурвалсан холбоог байгуулав. 20-р зууны эхээр Итали нь Газар дундын тэнгис орчим дахь хөдөө аж ахуйн орноос чухал аж үйлдвэрийн орон болон хөгжив. Умбертог залгамжлагч Виктор Эммануэлын үед буюу 1900 оноос эхлэн Дээд Италийн аж үйлдвэрийн томоохон төвүүдийн хөгжилтэй зэрэгцэн зохион байгуулалтад орсон ажилчид ба иргэний улс бий болж, үй олон эвсэл, намууд гарч ирэв. Харин өмнөд хэсгийн эдийн засгийн хөгжил харьцангуй удаан урагшилж байв.

Дэлхийн нэгдүгээр дайн эхлэнгүүт 1914 онд Итали төвийг сахихаа мэдэгдэв. 1915 оны Лондоны гэрээний дараа ихээхэн хэмжээний газар нутгаа алдах болонгуут, Итали яг тэр жилдээ Антанта талд орон дайнд хүчээр татагдлаа. 1918 онд Хабсбургийн эзэнт улсыг задлахад ихээхэн хувь нэмэр оруулсан Витторио Венетогийн тулалдааны дараа энэхүү хаант улс нь ялсан гүрнүүдэд харьяалагдах болсон ба Үндэстнүүдийн Холбооны Зөвлөлд байнгын төлөөлөлтэй болов.

Дэлхийн дайн дууссаны дараа 1919 онд тус улс маш хүнд хямралд оров. Энэ үеэр Бенито Муссолинигээр удирдуулсан Үндэсний Фашист Нам 1922 онд Ром руу хийсэн маршаар засгийн эрхийг авсан ба эндээс эхлэн 1926 оныг хүртэл ардчиллыг алхам алхамаар үгүй болгожээ. Фашист дэглэмтэй тус улс анхандаа барууны ардчилалтай төстэй засаглалын бодлого баримтлан, дотооддоо нэгдэж чадсан тул 1923 оноос эдийн засаг нь сэргэж, дээрээс нь Ливийг дахин эзлэх ажиллагаа явуулсан зэргээр ихээхэн түрэмгий гадаад бодлогыг баримтлав. 1929 оны дэлхийн эдийн засгийн хямралыг даван гарсны дараа 1935 онд Итали Этиопыг эзлэх дайнаа эхэлсэн ба үүнийг нь барууныхан эсэргүүцэн эдийн засгийн хориг арга хэмжээ авчээ. Итали энэ үеэрээ олон улсын харилцаанаас өөрийгөө тусгаарласан байна.

1936 оноос эхлэн Итали Нацист Германтай харилцаагаа бэхжүүлэв. Герман тэдний газар дундын тэнгис орчим ба Балканы хойгт ноёрхох гэсэн бодлогыг дэмжив. 1936 онд сүүлд Тэнхлэгийн гүрнүүд гэгдэх болсон холбоог байгуулсан ба 1939 онд төрийн эргэлт хийсэн Франсиско Франкогийн талд энэ хоёр улс орон Испанийн иргэний дайнд хөндлөнгөөс оролцжээ.

Ном зүй

• Christopher Seton-Watson: Italy from Liberalism to Fascism. 1870 to 1925. Methuen, London 1981, ISBN 0-416-18940-7 (Nachdr. d. Ausg. Methuen, London 1967).
• Angelica Gernert, Thomas Frenz, Rudolf Lill, Michael Groblewski, Wolfgang Altgeld: Geschichte Italiens. Reclams Ländergeschichten. 3. Auflage, Reclam, 2016, ISBN 978-3-15-961073-3.

Цахим холбоос

 Commons: Италийн Хаант Улс (1861–1946) – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

• Axis History Factbook– Italy