Карын тэнгис

Карын тэнгис (Орос: Ка́рское мо́ре) нь Хойд мөсөн далайн захын тэнгисүүдийн нэг бөгөөд Оросын Холбооны Улсын хойд хэсгийн эрэг орчимд оршино. Баруун талаараа Шинэ Газарын олтриг, зүүн талаараа Хойд Газарын олтриг болон Лаптевын тэнгистэй, өмнө талаараа Сибирьийн хойд эрэгтэй хиллэдэг. Баруун өмнөд хэсгээрээ Баренцын тэнгистэй холбогдоно.
Карын тэнгис нь Арктикийн бүсийн чухал усан сан бөгөөд Оросын хойд тэнгисийн замын нэг хэсэгт багтдаг. Түүний нийт талбай ойролцоогоор 880 000 км², дундаж гүн нь 110 метр орчим, хамгийн гүн хэсэг нь 600 метрээс давна. Тус тэнгист Обь, Енисей зэрэг Сибирийн томоохон голууд цутгадаг тул далайн усны давсжилт, экосистемд эх газрын усны нөлөө их байдаг.
Нэрийн гарал
[засварлах | кодоор засварлах]Карын тэнгисийн нэр нь Кара голын нэртэй холбоотой. Энэ гол нь Шинэ Газарын өмнөд хэсэг болон Оросын хойд нутгийн эрэг орчимд орших бөгөөд XVII зууны үеийн Оросын газар зүйн нэршилд орж байжээ.
Орос хэлний Карское море нэр нь анх "Кара орчмын тэнгис" гэсэн утгатайгаар хэрэглэгдэж байсан бөгөөд хожим Арктикийн албан ёсны газар зүйн нэр болж тогтсон.
Газар зүй
[засварлах | кодоор засварлах]Карын тэнгис нь Хойд мөсөн далайн Сибирийн хэсэгт байрладаг бөгөөд олон тооны арал, булан, хоолойгоор хүрээлэгдсэн байдаг.
Түүний баруун хэсэгт:
- Шинэ Газарын арлууд;
- Вайгач арал;
- Югорын хоолой
оршино.
Зүүн хэсэгт:
- Хойд Газарын олтриг
байрладаг.
Карын тэнгисийн эрэг нь нам дор, тундрын бүс давамгайлсан бөгөөд олон тооны голын адаг, булан, лагун тогтоцтой. Томоохон булангуудын тоонд Обийн булан, Енисейн булан багтдаг.
Уур амьсгал ба мөсөн бүрхүүл
[засварлах | кодоор засварлах]Карын тэнгис нь туйлын хүйтэн Арктикийн уур амьсгалтай. Өвлийн улирал урт, хатуу ширүүн бөгөөд зуны улирал богино, сэрүүн байдаг.
Тус тэнгис жилийн ихэнх хугацаанд мөсөн бүрхүүлтэй байдаг бөгөөд ойролцоогоор 10 сарын турш мөс хадгалагдана. Зуны улиралд өмнөд хэсгийн зарим бүсэд мөс хайлж, усан замын хөдөлгөөн хэсэгчлэн боломжтой болдог.
Сүүлийн хэдэн арван жилд уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас Арктикийн мөсний хэмжээ буурч байгаа нь Карын тэнгисийн байгаль орчин, усан тээврийн нөхцөлд нөлөөлж байна.
Ус зүй
[засварлах | кодоор засварлах]Карын тэнгист Сибирийн хэд хэдэн томоохон гол мөрөн цутгадаг. Үүнд:
зэрэг орно.
Эдгээр голууд их хэмжээний цэнгэг ус авчирдаг тул Карын тэнгисийн өмнөд хэсэгт усны давсжилт харьцангуй бага байдаг. Гол мөрний урсац нь далайн мөсний үүсэл, хөдөлгөөн болон амьтны аймагт чухал нөлөө үзүүлдэг.
Байгаль орчин ба амьтан, ургамал
[засварлах | кодоор засварлах]Карын тэнгисийн экосистем нь Арктикийн далайн амьдралын нэг хэсэг юм. Тус бүс нутагт:
- цагаан баавгай;
- далайн морь;
- далайн хав;
- халимын зарим зүйл;
- олон төрлийн далайн шувууд
амьдардаг.
Далайн эргийн тундрын бүсэд хөвд, хаг, намхан бутлаг ургамал зонхилно. Мөсөн бүрхүүл, усны температурын өөрчлөлт нь энэ бүсийн амьтдын амьдрах орчинд ихээхэн нөлөөлдөг.
Карын тэнгисийн зарим хэсэгт хүний үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй бохирдлын асуудал тулгарч ирсэн. Зөвлөлтийн үед Арктикийн зарим бүсэд цөмийн болон үйлдвэрлэлийн хаягдалтай холбоотой асуудал гарч байсан бөгөөд өнөө үед байгаль хамгааллын хяналт нэмэгдэж байна.
Судалгаа ба түүх
[засварлах | кодоор засварлах]Карын тэнгисийг Европын аялагчид, далайчид XVI–XVII зуунаас эхлэн судалж эхэлсэн. Арктикийн усан замыг нээх оролдлогын хүрээнд Оросын болон Европын экспедицүүд тус бүс нутгийн эрэг, арлууд, мөсний нөхцөлийг судалжээ.
XIX–XX зуунд Оросын туйл судлалын экспедицүүд Карын тэнгисийн газар зүй, цаг уур, далайн урсгал, мөсний хөдөлгөөнийг нарийвчлан судалсан.
Карын тэнгис нь Хойд мөсөн далайн судалгаа болон Хойд тэнгисийн замын хөгжлийн түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг.
Эдийн засгийн ач холбогдол
[засварлах | кодоор засварлах]Карын тэнгис нь байгалийн баялаг болон тээврийн хувьд стратегийн ач холбогдолтой.
Усан тээвэр
[засварлах | кодоор засварлах]Карын тэнгис нь Оросын Хойд тэнгисийн замын нэг хэсэг бөгөөд Атлантын далай болон Номхон далайг Арктикийн усаар холбох боломжтой замын чухал хэсэг юм.
Мөсний нөхцөл хүнд тул ихэнх хугацаанд мөс зүсэгч хөлөг шаардлагатай байдаг боловч уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас зуны улирлын усан замын ашиглалт нэмэгдэж байна.
Байгалийн баялаг
[засварлах | кодоор засварлах]Карын тэнгис болон түүний ойролцоох эх газрын тавцанд газрын тос, байгалийн хийн томоохон нөөц байж болзошгүй гэж үздэг. Орос улс Арктикийн бүсийн эрчим хүчний нөөцийг ашиглах сонирхолтой боловч байгаль орчны эрсдэл, цаг уурын хүнд нөхцөл нь олборлолтын гол бэрхшээл болдог.