Латвичууд

Латвичууд (латви. latvieši) -Европ тивийн зүүн хойд хэсэг, Балтын тэнгисийн эрэгт орших Латви улсын үндсэн хүн ам бөгөөд Балтын төрлийн хэлээр ярьдаг энэтхэг-европ угсааны ард түмэн. Тэднийг заримдаа, ялангуяа эртний ном зүйн эх сурвалжуудад "Лэттс" Letts гэж нэрлэдэг. Латвичууд нийтлэг Латви хэл, соёл, түүх, гарал үүсэлтэй.

Дэлхий даяар 1.5 сая орчим латвичууд байдгаас 1.2 сая нь Латви улсдаа амьдардаг байна.

Генетикийн хувьд Латвичууд Литвачуудтай хамгийн ойр бөгөөд бага хэмжээгээр Эстоничууд, Зүүн болон баруун Славууд бөгөөд Финүүдтэй холбоотой байдаг ажээ.

Түүх

Эрт үед Балтийн тэнгисийн Фин хэлээр ярьдаг Ливс овог нь орчин үеийн Латвийн хойд эрэгт суурьшжээ. Герман суурьшигчид уугуул иргэдийнхээ нэрийг "лив" гэдэг үгнээс гаргалтай гэдэг. Тэд бүх уугуул иргэдийг "Леттс", улсаа "Леттланд" гэж нэрлэж, колонио Ливони буюу Ливланд гэж нэрлэдэг байжээ. Латвичууд 13-16-р зууны үед дундад зууны үеийн Ливони оршин тогтнох үед Балтийн (Латгаличууд, Курончууд, Семигалличууд болон Селончууд) болон Финно-Угрын (Ливс) овгуудын нэгдлийн үр дүнд үүссэн гэж үздэг.

Латин хувилбар болох Ливони нь аажмаар орчин үеийн Латвийн бүх нутаг дэвсгэр, мөн Германы нөлөөнд автсан өмнөд Эстонийг нэрлэх болсон. Латви, Литвачууд бол Энэтхэг-Европын гэр бүлийн Балтийн салбарын цорын ганц амьд үлдсэн хэлтний төлөөлөгчид юм.

Соёл

Латвийн ардын соёл нь тариачны нийгэмд үндэслэсэн байдаг. Эмэгтэйчүүд цагаан ноосон гивлүүр өмсдөг байв. Эмэгтэйчүүд, охидууд тусгай гоёл чимэглэлийн хатгамал эсвэл нэхмэл бүсээр бэхэлсэн хормогчгүйгээр гэрээсээ гарах нь зохисгүй зүйл гэж үздэг байв. Үнэт эдлэл нь ид шидийн хүч чадалтай гэж үздэг байсан бөгөөд гэр бүлийн зан үйлд ашигладаг байжээ. Үнэт эдлэл нь тодорхой овог аймаг, бүс нутаг, нийгмийн гарал үүслийг илтгэдэг (эхнэр нь нөхрийнхөө тэмдгийг зүүдэг байв). Гэр бүлийн тэмдгийг зөвхөн хувцас төдийгүй барилга байгууламж, гэр ахуйн эд зүйлс гэх мэтийг чимэглэхэд ашигладаг байв.

Аж ахуйн болон гар урлал нь эдийн засагт чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв. Ганц айл өрх багаж хэрэгслээс эхлээд гэр ахуйн хэрэгсэл хүртэл бараг бүх зүйлийг үйлдвэрлэдэг байв. Дархан, ваар, мужаан, мужаан, нэхмэл эдлэлийг эрэгтэй хүний гар урлал гэж үздэг байсан бол нэхэх, сүлжихийг эмэгтэй хүний гар урлал гэж үздэг байжээ. Эртний уламжлалын хадгалагдан үлдсэн нь чийглэг, сэрүүн уур амьсгалтай тул ноосон эдлэл үйлдвэрлэх, ашиглахад илүү илэрдэг.

Латвичууд ардын дууны найрал дууны тоглолт бүхий дуу, бүжгийн наадамд тусгалаа олсон баялаг ардын хөгжмийн уламжлалтай. Алдартай ардын баяруудад Лиго, Микели гэх болон бусад дуу багтдаг байна. Латвичууд соёлын өв, уламжлалт ардын дуундаа (Dainas) маш хайртай. Таван жил тутамд зохиогддог "Балтын дуу, бүжгийн их наадам" нь ЮНЕСКО-гийн биет бус соёлын өвд бүртгэгдсэн бөгөөд олон арван мянган дуучид нэг дор цугладгаараа алдартай.

Зан байдал

Латвичууд харилцааны явцад биеийн хэлэмж, гарны хөдөлгөөнийг идэвхтэй ашигладаг. Түүнчлэн, тэд зөвхөн өөрт нь үнэхээр таалагдсан эсвэл итгэсэн хүмүүсийнхээ нүд рүү эгцэлж хардаг соёлтой ажээ.

Латви хэл нь Латин цагаан толгойд суурилсан өвөрмөц тэмдэглэгээ бүхий цагаан толгой ашигладаг.

Шашин

Түүхэн хугацаанд латвичуудын дийлэнх нь Христийн шашны Лютеран (Протестант) урсгалыг шүтэж ирсэн. Харин тус улсын зүүн өмнөд бүсийн (Латгале) оршин суугчид голдуу Католик шашинтан байдаг ажээ.

Алдартай латвичууд

Андрейс Пумпурс (Andrejs Pumpurs, 1841-1902) -Латвийн үндэсний баатарлаг туульс болох "Lāčplēsis" ("Баавгайн алуурчин", 1888)-ын зохиолч байсан бөгөөд тэрээр түүндээ янз бүрийн домогийн сэдвүүдийг оруулсан. Лачплēсисийг мянган жилийн өмнө Викингүүдийн эсрэг тулалдсан Латви үндэстэн гэж тодорхойлсон боловч үнэндээ тэрээр Латви улсын нэгэн төрлийн дүр төрх болсон бөгөөд Латвичууд эрх чөлөөгөө эдэлж, хамгаалж байсан сүүлийн эрин үеийг (20-р зуунаас өмнө) сануулсан баатар юм. Эх оронч, тусгаар тогтнолыг дэмжигч олон байгууллагуудыг хожим нь Лачплēсисийн нэрээр нэрлэжээ; "Lāčplēsis өдөр" нь жил бүр зохион байгуулагддаг эх оронч баяр юм.

Кришьяанис Баронс (Krišjānis Barons, 1835–1923) -Латвийн ардын дуу цуглуулагч байв. Түүний насан туршид өргөн хүрээнд Латви даяар судалгаа хийсэн. Үүний үр дүнд 200,000 гаруй ардын дуу агуулсан "дууны шүүгээ"-г ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн дурсамжийн жагсаалтад оруулсан. Латвийн дуунууд дараа нь Латвийн тусгаар тогтнолын хөдөлгөөнд мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлж, тогтмол дууны наадмын үндэс суурь болсон юм. К.Бароны бүтээл байгаагүй бол Латви улс хурдацтай хотжилтод өртөж, улмаар Латвичууд өөрсдийн онцлог шинж чанарын гол үзлээс салж байгаа тул эдгээр ардын дуунуудын олонх нь мартагдах байсан байх.

Кришяанис Валдемарс (Krišjānis Valdemārs, 1825-1891) -Латвийн тэнгисийн цэргийн хөдөлгөөний ард байсан бөгөөд Латвийн эрэг дагуу олон тэнгисийн цэргийн сургуулиудыг бий болгоход гар бие оролцсон хүн юм. Тэдний бэлтгэсэн далайчид өмнө нь Латви биш байсан Латви улсад байрладаг худалдааны флотын багийнхныг үр дүнтэйгээр Латви болгосон. Усан онгоцны үйлдвэрлэлийг мөн эхлүүлсэн. Гэсэн хэдий ч К.Валдемарсын өсөн нэмэгдэж буй Залуу Латви хөдөлгөөнд оруулсан байна. Үүнээс өмнө бүх боловсролтой Латвичууд өөрсдийгөө Герман эсвэл Орос гэж үздэг байсан бөгөөд "хуучирсан Латвийн тариачны хэл" буурч байрхад тэр өөрийгөө латви гэж тод илэрхийлдэг байв.

Янис Чаксте (1859-1927) нь 1900-аад онд тусгаар тогтносон Латви улсын санааг анх дэвшүүлсэн Латви улсын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч байв. Тусгаар тогтнолоо олж авсны дараа тэрээр 1922 онд ерөнхийлөгч болж, 1927 онд албан тушаалаа хашиж байхдаа нас баржээ.

Хурандаа Фридрихс Бриедис (1888-1918) нь Дэлхийн нэгдүгээр дайны үед Оросын армийн угсаатны Латви хороо болох Латви винтовчуудын удирдагч байв. Оросын хувьсгалын дараа тэрээр Москвад коммунизмын эсрэг тэмцэхээр шийдсэн боловч дэглэмд баригдаж, цаазаар авахуулжээ.

Оскар Калпакс (1882-1919) нь Латви улс тусгаар тогтносны дараахан анхны бие даасан Латви хүчний (Латвийн 1-р батальон) удирдагч байв. Тэрээр Оросын дахин эзлэх оролдлогыг няцаахад оролцсон. Энэ оролдлогыг Латви, Литва, Эстони, Германы үлдэгдэл хүчний нэгдсэн хүч дарж байсан ч Оскар Калпакс тулалдааны нэгэнд алагджээ.

Михаил Таль бол Латвийн алдарт шатрын их мастер, дэлхийн шатрын аварга юм. Ирээдүйн аварга бага наснаасаа математикт дуртай, дүн шинжилгээ хийх дуртай байжээ. 10 настайдаа Таль найзуудаа шатрын тэмцээнд ялж байсан бөгөөд 13 настайдаа залуучуудын шигшээ багт багтжээ. 1957 онд 21 настайдаа Таль Зөвлөлт Холбоот Улсын аварга болж, дахин 5 удаа түрүүлэх цол хүртжээ. 1959 онд Таль Михаил Ботвинникийн эсрэг дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцох боломжтой болжээ. Эдгээр хоёр шатрын суут хүмүүсийн хоорондох тоглолт 1960 оны 3-р сарын 15-наас 5-р сарын 5-ны хооронд болж, Латвийн их мастерын ялалтаар өндөрлөв. Тал түүхэн дэх хамгийн залуу "шатрын хаан" болж, 23 настайдаа дэлхийн аварга цолыг хүртжээ.

Кристапс Порзингис бол Латвийн алдарт сагсан бөмбөгчин, Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны (NBA) гишүүн юм. 7 фут 3 инч өндөртэй Порзингис бол NBA-ийн хамгийн өндөр идэвхтэй тоглогчдын нэг юм. Тэрээр лигт 2015 онд Милуокигийн эсрэг тоглолтод 16 оноо авч, анхны гараагаа хийжээ. 2015 оны 11-р сарын 21-нд Хьюстоны эсрэг тоглолтод Порзингис 24 оноо, 14 самбар, 7 хаалт хийж, 1992-1993 оны улиралд Шакил О'Нилээс хойш ийм статистик үзүүлэлттэй тоглосон анхны 20 настай тоглогч болжээ. Порзингис бол Нью-Йорк Никсийн од байсан бөгөөд төвийн болон хүчний довтлогчийн байрлалд тоглож байжээ. Одоогоор Латвийн авьяаслаг тоглогч Бостон Селтикс багийг төлөөлж байна.