Монгол ёс заншил

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Jump to navigation Jump to search

Домын ухаан[засварлах | edit source]

Хорвоо ертөнц дээрх юмс үзэгдэл, гамшиг зовлонгоос өөрийн бие гэр орон заяа төөргийг хамгаалах, даатгах үүднээс бий болгосон сүсэг бишрэлийн шинжтэй зан үйл юм. Хүн үүссэн цагаас эхлэн байгалиас хараат байсаар ирсэн билээ. Иймд өөрсдийн ухаан чадлаас хэтийдсэн байгалийн юмс үзэгдэл буюу ган гачиг, зуд, үер зэргийг аргадаж янз бүрийн зан үйл, өргөл тахил үйлддэг байжээ. Энэ нь шүтлэг, сүсэг бишрэлийн үүсэл гарал байсан гэж эрдэмтэд үздэг байна. Дэлхийн бүхий л улс орон бүрт уламжлал болгон хэрэглэж заншсан домын шинжтэй зан үйл байдаг бөгөөд тэр дундаа нүүдлийн соёл иргэншил зонхилож байсан нутаг орон, ард түмний дунд домнохуйн зан үйл харьцангуй өргөн агуулгатай байгаа нь ажиглагдана. Домын ухаан нь монголчуудын хувьд бөө мөргөлөөс гаралтай гэж судлаачид үздэг. Домнох ухаан нь бөө мөргөлийн эмнэх домнохуйн арга ухаанаар баяжигдаж хожим нь “Хаш хайрцаг”-ны шившлэг тарнийг өөртөө хавсран нүүдлийн соёл, аж ахуйд янз бүрийн хэлбэрээр хэрэглэгдэж нийт монгол түмний дунд одоог хуртэл оршсоор байгаа билээ. Домын ухаан нь дотроо хар, цагаан, алаг гэх заслын 3 төрлийн судрын хүрээнд хуваагдана. Цагаан дом нь өвчин эмгэгээс урьдчилан сэргийлэх илааршуулах, үйлс бүтээх зэрэгт хэрэглэгдэнэ, хар дом нь аливаа хараал зүхэл муу үйлийг дарж номхотгох зорилготой хэрэглэгддэг. Харин алаг домын арга нь хар цагаан домгийн аргын нийлбэр буюу хосолмол шинжтэй байдаг. Мөн домнохуйн ухаан нь үйлдлийн шидээр, үгийн шившлэгээр, дүрс билэгдлээр домнох гэсэн 3 хэлбэртэй байна. Эртний монголын ард түмэн өдөр тутмын энгийн үйлдээ хүртэл дом хэргэлдэг байсны нэг баталгаа нь малчин хүн хумсаа аваад газар булахадаа “Тэхийн эвэр тэнгэрт Тэмээн сүүл газарт хүрэхэд Хос морин ачаатай Хонин махан хүнстэй Чамайг ирж авна” гэж домын шившлэг хэлдэг байсан нь юм. Монголчууд амьдралын туршид тохиолдох янз бүрийн үйл явдлуудад хамаарах домын олон төрлийн зан үйлтэй байсан бөгөөд тэдгээр нь хүний хүсэл бодлын илрэл болдог байжээ. Нялх хүүхэд, бие давхар болон амаржсан эх, настайчууд зэрэг бие сул хүмүүс өвчин эмгэгээс сэргийлэхдээ цагаан домын шившлэг, шид зэргийг ашиглах нь одоогийн монголын хөдөө нутаг төдийгүй суурин газрын айл өрх бүрт тодорхой хэмжээнд байсаар байгаа билээ. Байгаль дэлхийтэй хэл амаа ололцох, үг хэллэгээр дамжуулан нутаг ус, уул хадыг аргадах байдлаар хэрэглэсээр байна. Мөн өдөр тутмын амьдралд зайлшгүй хийгддэг зуршил болсон үйлдлийн буруу муу шинжийг номхотгох зорилгоор дом шившлэг хйидэг. Дом нь нэг талаасаа хоосон мухар сүсэг мэт боловч сэтгэл зүйн талаасаа ихээхэн нөлөөтэй байдаг. Шившлэг гэх мэт домын шинжтэй үйлийг хийсэнээр аливаа үйл явдлын бодит болон бодит бус нөлөөллөөс хамгаалдаг. Домын зан үйлийг үйлдснээр сэтгэл зүйд өөрчлөлт орж гарах үр дүнгийн тухайд санаа зовних нь багасдаг байна. Энэ үйлдэл нь цаашид яван явсаар бодит байдал дээр нөлөө үзүүлсээр ирсэн нь монголын ард түмний дунд домыг хэрэглэх хандлагыг хадгалсаар байна. Шашин бүрт домын зан үйл бол салшгүй гол зүйл нь байдаг. Буддын шашинд ч домыг түлхүү хэргэлдэг. Буддын шашны засал хийх, тахилга үйлдэх үеэр үйлдэгддэг зан үйлийг монголчууд сайн мэддэг билээ. Түүнчлэн зарим тарни шившлэгийг өдөр тутмын уншлага болгон хэрэглэдэг.

Нялх хүүхэд домнох арга, шидийн тухай[засварлах | edit source]

Бага насны хүүхдийн амь бие эмзэг дорой байдаг гэж үздэгтэтэй холбоотойгоор засал домнолго хийх олон төрлийн арга байдаг. Үүний заримаас хүргэе.

Айж цочсон хүүхдийг гал дээр давс хийж домноно Бага насны хүүхдийн ямарваа зүйлээс айж хургасныг хөлсөх гэж хэлдэг. Хөлссөн хүүхдийг домнох олон арга байдаг. Аягатай усанд лааны тос эсвэл тугалга хайлуулан дусаахад айсан амьтаны нь дүрс гарч ирдэг гэдэг. Мөн айсан хүүхдийг нүцгэж байлгаж өөрийнх нь малгайг буруу харуулан өмсгөж улаан цог эсвэл гал дээр давс хийж хүүхдийг түүн дээгүүрээ нар зөв тойруулан домнодог байна. Энэ үйлийг хийх үедээ “Гал ширэг суухаа, Гангар ширэг суухаа” гэсэн шившлэгийг хэд хэдэн удаа хэлдэг. Бас Сосорбарма бурханы зүрхэн тарнийг шившин аягатай усруу гурваас долоон удаа хүлээж домыг гүйцээдэг . Уг тарни нь “Сосорбармаасаа чанцаало, Ум даари базарни махаа хум хум, пад пад суухаа” юм.

Зальт шар үнэгний дүрс хайчилж өлгөдгийн учир Гай зовлон, өвчин эмгэгээс хүүхдийг хамгаалах уламжлалт арга домын үйлүүд олон бий. Хүүхдийн зүүдэнд үнэг ирж “Ээж чинь үхсэн,ээж чинь үхсэн” гэж хэлээд хүүхэд уйлах гэхэд “Худал хэлэв, худал хэлэв” гэж тоглон эргэлдэхэд хүүхэд баяран инээдэг/хүүхэд зүүдэндээ инээхийг “үнэгчлэх” гэдэг/ гэсэн домог бий. Тиймээс нярай хүүхдийн аав нь өөрийн гараар үнэг хайчилж өлгөдөг заншилтай. Мөн эсгий үнэг хүүхдийг сэрүүнд нь саатуулдаг. Хүүхэд хахахад “Бараа, Бараа” гэж дууддаг Хүүхэд идэх юмндаа хахсан үед “Бараа, бараа” гэж дууддаг.Учир нь бар хэзээ ч хахаж үхдэггүй амьтан гэж үздэг учир хүүхдээ бар болгон дууддаг байна.

Шүр, маргад зэрэг чулуу хүзүүнд нь зүүж өгөх Үнэт чулууг хүүхдийн биед байлгах нь муу муухай бузраас хамгаална, ээлтэй сайн хэмээн төрөл бүрийн чулуугаар зүүлт хэлхэн зүүлгэдэг . Шүр, маргад зэрэг үнэт чулуу хүүхдэд сайн нөлөөтэй гэж үздэг. Мөн уулын болор чулуу аливаа өвчнөөс сэргийлнэ. Ногоолин чулууг биедээ байлгаснаар хүүхэд цочиж сэрдэггүй, тунгалаг шар галын чулуу хүүхдийг тайван амраадаг.

Бор халзан туулай чөтгөрийн нүдийг хуурдаг Харанхуй болсон хойно хүүхдээ гадагш гаргах болоход хамрын үзүүрт хөө түрхэж бор халзан туулайн дүртэй болгодог. Энэ нь чөтгөрийн нүдийг хуурч хүүхдээ айж цочхоос сэргийлдэг гэж үздэг. Мөн хүүхэд хар дарахад лаа асааж хүүхдээ гурав тойруулаад энэ домыг хэрэглэдэг бөгөөд зүүдэндээ дэмийрч сэрвэлзэхгүй болно гэж уг домыг үйлддэг.

Ад дарах Хүүхэд уур уцаар ихтэй болж уйлж бахирах нь нэмэгдэх үед хүүхдийн адыг дарна хэмээн уурлаж байхад нь толгой дээр нь ус хийж домнодог.

Ам гэмтэх буюу албаа эдлэх Хүүхдийн ам нь гэмтэхэд эдлэх ёстой албаа эдлэж байна хэмээгээд нагац ахыг нь дуудуулдаг байжээ. Ам нь гэмтсэх хүүхдийг нагац ахынх нь морины амгайг зуулгаж домноно. Хурдтай давхиж ирсэн морины амгай зуулгавал амны нь гэмтэл арилдаг байна. Зарим газарт хүүхдийн ам гэмтэхэд улаатгасан халуун төмрөөр баганаа түлж цоргиод гарсан утаагаар хүүхдээ утаж домноно. Нохойг засаж халуун төмсөгөөр нь домнох ёс ч байсан баримт байдаг ажээ.

Хэрээ гуаглах Хэрээ гуаглахыг монголчууд хар хэл ам дуудаж байна гэж үздэг. Уг тохиолдолд “Хэрээ муу хэлээ цааш нь, сайн хэлээ нааш нь. 300 наслаж 3 цагаан өндөгтэй болоорой” гэж хэлдэг. Энэ нь хэрээг баярлуулж муу ёрыг өөрөөсөө холдуулж байгаа хэрэг юм.

Шүд унаж байна гэж зүүдлэх Шүд уналаа гэж зүүдэлбэл муу үйл тохиох нь гэж үздэг. Энэ үед дэрээ сөхөж доогуур нь хий нулимдаг.

Өвдөг гарвал Дээл нөмрөрч, хормойг нь зүүн хөлний доогуур оруулж хормойг долоон удаа нугална. “Эм дом, эм дом” гэж шившээд өвдөг гарсан газарт нугалсан хормойгоо долоон удаа хүргэдэг.

[1] [2]

Бүүвэйн дууны домог[засварлах | edit source]

Монголчууд эрт дээр үеэс одоо хүртэл нялх хүүхдээ саатуулан унтуулахдаа яруу сайхан хоолойгоор бүүвэйлж, эхийн зөөлөн цагаан гараар алгуурхан хөдөлгөж саатуулдаг билээ. Монгол эх хүүхдээ өлгийдөж хөхүүлэн цатгасны дараа "бүүвэй, бүүвэй" буюу хэрэв чангахан аялах бол "бүүвэйн, бүүвэйн " эсвэл "бааван, бааван" гэдэг юм. Нялх хүүхдийг нэг ойгоос өнгөрснөөс хойш бүүвэйлэхэд үг нь олон болдог. Үүнийг "бүүбэйн үг буюу дуу" гэж хэлэлцдэг байна. Ийм "Бүүвэйн дуу" бол бичгээр эсвэл ардын аман зохиолоор зохиогдсон үзэгдэнэ. Бичгээр зохиосон "бүүвэйн дуу" амаар зохиосноос цөөн юм. Монгол ардын аман зохиолоор бий болсон "Бүүвэйн дуу" монголын орон нутагт янз бүр байсныг цуглуулсан хүн бас цөөн. Одоо үед ардын аман зохиолоор бий болсон "Бүүвэйн дуу"-ны зарим нь мартагдаж байна. Олонхи "бүүвэйн дуунд" монголын өвөрмөц байдалтай холбогдсон хүүхдийн хүмүүжлийн зүйлс орсон цөөхөн бадаг шүлэгтэй дууны үг байх үзэгдэнэ. Бас заримдаа ямар нэг домогтой уялдсан "бүүбэйн дуу" байх юм. Иймэрхүү "бүүвэйн дууны" үг бусдаасаа төвөгтэй мэт зарим үгийн утга тодорхойгүй байдаг. Харин ямар нэг домогтой холбогдогдолгүй бусад "бүүвэйн дууны" үг, утгыг ойлгон мэдэхэд хялбархан байдаг. Үүнийг өөр үгээр хэлвэл уг дуу их л амархан зохиомжтой бөгөөд энгийн ярианы хөнгөхөн ойлгомтой үгээр шүлэглэсэн байдаг билээ. Бүүвэйн дууны үг хэдийгээр монголын орон нутгийн дотор янз бүр байдаг боловч, харин уг дууны ая төдий л олон янзтай биш, тухайлбал ардын аман зохиолын "бүүвэйн дууны" ая гурав, дөрвөн янзаас хэтрэхгүй шиг сонсогдоно.

Ойрадуудын дунд Бүүвэй дуу зохиогдсон юм гэдэг домог бий[засварлах | edit source]

Эрт урдын цагт Харалдай хаан гэж байж гэнэ. Харалдай хааны хүү Хариутган тайж, Хариутган тайжийн дүү Будаг шагай, Будаг шагайн нөхөр Буурал мэргэн гэж байжээ. Харалдай хаан дайтахдаа эд агуурс байтугай эхнэр хүүхдээ ч эс хайхардаг учир Хариутган тайж Будаг шагай хоёрыг нялхад нь нутаг төөрүүлж хаяжээ. Будаг шагай дүү нь Хариутган тайж ахдаа тэнгэрийн отгон дагиныг гэргий болгон авч өгөөд бэргэнээ болгохыг их хүсдэг байв. Ийнхүү ятгасаар байгаад тэнгэрийн отгон дагиныг ахтайгаа суулгасан байна. Ах нь хонуут өнжүүт ан гөрөөнд явдаг болж охин дүү Будаг шагайдаа оосор бүсгүй орд цагаан өргөө барьж өгчээ. Ах нь ангаас ирэх болгонд дүү нь тосч угтан заавал үнсүүлдэг байв. Будаг шагай ахыгаа анд явсан үед гэртээ торго дурдан дэлгэж цэцэг навч урлан хатгаж өдөр өнгөрөөнө. Тэнгэрийн отгон дагина Хариутган тайжтай сууснаас хойш Будаг шагай дүүтэйгээ алт мөнгөн шагайгаар их тоглодог байв. Нэг өдөр дүү нь алтан шагай амандаа нууж байтал хоолойд нь ороод тээгэлчихжээ. Үүнээс болоод Хариутган тайжийн хамгийн хайртай ганц дүү амьгүй болсонд тэнгэрийн отгон дагина учиргүй айж Будаг шагайг орных нь урд торго дэлгэж цэцэг навч хатгаж байгаа юм шиг ор түшүүлэн суулгаж орхижээ. Орой нь ангаас ирэхдээ дүүгээ тосож ирээгүйг гайхан цайгаа ч уулгүй гэрт нь ороход нь дүү нь ухаангүй болсон байв. Тэр даруй алтан авдарт хийгээд усанд тавьжээ. Голын адаг руу хоёр лам нүгэл наминчлан ном бясалгаж байтал авдартай юм усанд урсаж байхыг үзээд гарган авч задалбал нэгэн үзэсгэлэнт сайхан бүсгүй байж гэнэ. Хоёр лам учрыг мэдэж алтан шагайг хоолойноос нь гаргахад амь оржээ. Тэгээд будаг шагайг нэг айлд аваачиж өгөв. Тэр айл Харалдай хааных байжээ. Хаан охин, хүү хоёроо олон жилийн өмнө нутаг тойруулж орхисон тул таньсангүй. Хариутган ах нь зээр гөрөөс их намнадаг учир нутгийнхан Зээрэлдэй мэргэн, Зээрэн сугсуу гэдэг хоч өгсөн байжээ. Харалдай хаан олон зарцтай нэг өргөмөл охинтой юмсанжээ. Үүнийг мөн л өргөмөл хүүтэй суулгахыг боддог байжээ. Тэгтэл Будаг шагайгаас нэгэн хүү төржээ. Түүнийг хааны зарц авгай асрах бөгөөд тэр авгай гэрийн гадаа хүүхдийг тэврэн сууж Харалдай хааны ачлай Бүүвэй бүүвэй бүүвэй Хариутган тайжийн дүүлэй Бүүвэй бүүвэй бүүвэй Зээрэлдэй мэргэний зээлэй Бүүвэй бүүвэй бүүвэй Зээрэг сугсуун дүүлэй Бүүвэй бүүвэй бүүвэй Буурал мэргэний хүүлэй Бүүвэй бүүвэй бүүвэй Будаг шагайн дүүлэй Бүүвэй бүүвэй бүүвэй Бүүвэй бүүвэй бүүвэй гэж аялгуулан саатуулдаг байв. Энэ үед Хариутган тайж Харалдай хааныхныг танихгүй нэг айлын гадуур өнгөрч яваад тэр дууг сонсч миний өвөг, эцэг, ах дүүгийн нэрийг хэлж байдаг, ямар учиртай билээ? гэж мориныхоо амыг татан чагнажээ. Будаг шагай өөрт тохиолдсон зовлонгоо гагцхүү тэр зарц авгайд л хэлсэн юмсанж,ингээд Хариутган тайжийг хаан аав нь арга буюу таньсан учир энэ цагаас эхэлж хаан эх үрсийн энэрэл хайрыг үнэлдэг болсон гэнэ.

Эшлэл[засварлах | edit source]

  1. [1], Odbaatars Blog
  2. [2],baigal_ekologi