Насир аль-Дин аль-Туси
Мухаммад ибн Мухаммад ибн аль-Хасан аль-Туси (1201 онд төрсөн – 1274 онд нас барсан) мөн Насир аль-Дин аль-Туси нэрээр илүү алдартай (араб: نصیر الدین الطوسی; перс: نصیر الدین طوسی) -Персийн архитектор, гүн ухаантан, эмч зэрэг олон шинжлэх ухааны эрдэмтэн бөгөөд шашин судлаач бөгөөд монголын Хүлэгү ханы ойрын зөвлөх байсан. Насир аль-Дин аль-Туси нь математик, инженерчлэл, зохиол, ид шидийн сэдвээр олон өгүүлэл бичиж нийтлэгдсэн эрдэмтэн байсан. Үүнээс гадна, аль-Туси шинжлэх ухааны хэд хэдэн дэвшил гаргасан. Одон орон судлалын салбарт аль-Туси гаригуудын хөдөлгөөний маш нарийн хүснэгт, гаригуудын шинэчилсэн загвар, Птолемейн одон орны шүүмжлэлийг бүтээжээ. Тэрээр мөн логик, математик, ялангуяа тригонометр, биологи, химийн чиглэлээр ахиц дэвшил гаргасан. Насир аль-Дин аль-Туси мөн асар их өв үлдээжээ. Түүнийг дундад зууны үеийн Исламын хамгийн агуу эрдэмтдийн нэг гэж өргөнөөр үздэг, учир нь түүнийг тригонометрийг математикийн бие даасан салбар болгон бүтээгч гэж үздэг юм. Лалын шашинт эрдэмтэн Ибн Халдун (1332–1406) аль-Туси бол Персийн хожуу үеийн эрдэмтдийн хамгийн агуу нь гэж үздэг байв.
1256 онд аль-Туси Аламутын цайзад Чингис хааны ач хүү болох Монголын удирдагч Хүлэгү ханы цэргүүд халдахад үед тэнд амьдарч байсан байна. Зарим эх сурвалжууд аль-Туси урваж Аламутын хамгаалалтыг монголчуудад өгөхөд тусалсан гэж үздэг. Аламут цайзыг буулган авсаны дараа байгалийн шинжлэх ухаанд сонирхолтой байсан Хүлэгү хан аль-Тусид маш их хүндэтгэл үзүүлж, түүнийг өөрийнхөө шинжлэх ухааны зөвлөх, дотоод зөвлөлийнхөө байнгын гишүүнээр томилжээ. Туси 1258 онд Багдадын оршин суугчдыг довтлон хядлага үйлдэх үед Хүлэгүгийн удирдлаган дор Монголын цэргүүдтэй хамт байсан бөгөөд Аббасидын Халифат улсыг устгахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэж үздэг нь маргаантай байдаг ажээ. Багдадыг бүслэсний дараа түүнд шашны сан хөмрөгийг /сангийн сайд/ удирдах үүрэг даалгавар өгч, Суннит болон Шийт байгууллагуудаар ихээр аялсан. Энэ албан тушаалдаа тэрээр Монголын засаглалын үед шашны сан, номын сан, эрдэм шинжилгээний байгууллагуудыг хадгалахад тусалсан гэж үздэг. Шинжлэх ухаан, захиргааны нөлөөгөөрөө аль-Туси Перс, Иракт 12 шашны Шийтийн оюуны амьдрал, институцийн байр суурийг бэхжүүлэхэд тусалсан бөгөөд төрийн шашны дэг журмыг албан ёсоор өөрчлөхгүй байхад нөлөөлсөн гэдэг.
Бүтээлүүд
[засварлах | кодоор засварлах]Насир аль-Дин аль-Тусигийн 150 орчим туурвил, захидал мэдэгдэж байгаа бөгөөд тэдгээрийн 25-г нь перс хэл дээр, үлдсэн 125-г нь араб хэл дээр бичсэн байдаг. Туси араб, перс, түрэг хэл дээр бичсэн геомантикийн тухай туурвил хүртэл байдаг бөгөөд энэ нь түүний эдгээр 3 хэлийг төгс эзэмшиж байсныг харуулдаг юм.
Одон орон судлал
[засварлах | кодоор засварлах]1259 онд аль-Туси Табриз хотын ойролцоо тухайн үеийн дэлхийн хамгийн том болох Марагагийн одон орон ажиглалтын төвийг байгуулжээ. Аль-Туси Хүлэгү ханд ажиглалтын төв барих асуудлыг хөндөх үед зардал нь хэт өндөр байна гэжээ. Дараа нь аль-Туси Хүлэгүд арми нь ууланд хонож байх хооронд уулнаас том зэс сав газрын уруу буулгах санал тавьсан. Сав газрын нуралт нь армийн дунд их чимээ шуугиан, айдас төрүүлжээ, аль-Туси "Бид энэ чимээ шуугианы шалтгааныг мэдэж байгаа ч арми мэдэхгүй байна; бид тайван байгаа ч тэд санаа зовж байна; үүнтэй адил хэрэв бид тэнгэрийн үзэгдлийн шалтгааныг мэдэж байвал дэлхий дээр амар амгалан байх болно" гэж хэлсэн. Эдгээр үгс Хүлэгү ханыг итгүүлж, ажиглалтын төв барихад 20,000 динар хуваарилжээ. Аль-Тусигийн хүсэлтээр Хүлэгү цэргүүдийнхээ гарт орсон бүх эрдэмтдийг Марага руу авчрахыг тушаав; мөн монголчуудын гарт орсон бүх гар бичмэл, одон орны хэрэгслийг тэнд аваачиж байжээ.