Нурхач

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
— «Нурхачи» гээд холбогдов —
Харайх: Удирдах, Хайлт
Нурхач
Хожуу Алтан улсын хаан
Чин улсын хаан (хожим)
清 佚名 《清太祖天命皇帝朝服像》.jpg
Хаанчлал 1616.02.17 – 1626.09.30
(10 жил, 1-р хаан)
Төрсөн огноо 1559 оны 2 сарын 21 (1559-02-21)
Өнгөрсөн огноо 1626 оны 9 сарын 30
(67 насалсан)
Өнгөрсөн газар Ляодун, Нинъюань
Оршуулсан Мүгдэнгийн зүүн бунхан
Өмнөх
Удаах Амбагай
Их хатан 16 хатан, татвар
Хүүхэд 16 хүү, 8 охин
Овог Айсингиоро
Эцэг Такси
Эх Хитара овогт
Оны цол манж: Абка-и фулинга
монгол: Тэнгэрийн сүлдэт
Тэнгэрийн бошигт
хятад: Тяньминь

Нурхач (1559–1626; 67 насалсан) — Хожуу Алтан (манж Чин) улсыг 1616 онд байгуулсан хаан, зөрчин хүн байв.

Нэр[засварлах | edit source]

Төрсөн нэр нь Нурхач. Монголчууд Нурхач баатар, Хүндлэлт хаан гэж байсан. Хожим олгосон цол нь монголоор Тэнгэрийн сүлдэт, Тэнгэрийн бошигт, манжаар Абка-и фулинга, хятадаар Тяньминь, хааны цол нь хятадаар Чин Тайзу.

Бага нас[засварлах | edit source]

Нурхач 1559 онд Суксуху голын эрэгт Жяньжоу зөрчиний толгойлогч гиоро овогт Таксигийн ахмад хүү болон төржээ. Түүний дээд өвөг Мөнхтөмөр гэж байсан. Эх нь хитара овогт Агугийн охин байв. Нурхач доороо Шурхач, Мурхач, Ярхач, Баяраа зэрэг дүүтэй. 1582 онд эцэг нь Гурэд байхдаа сөргөлдөгч аймгийн Никан Вайланд алагдахад Нурхач эцгээ орлох болжээ.

1584, 1587 онд Нурхач цэрэг засан Ли Чөнлян, Никан Вайланыг довтлон ялж байв.

Анхны хаан[засварлах | edit source]

Мүгдэн ордон

1593 онд ехэ, хада, ула, хойфа, хорчин, жүсэри, шибэ, гувалца, нэен овог аймгууд холбоолон Гүрэ (одоогийн Шиньбинь) гэсэн газар тулалдаад Нурхач баатрыг дийлээгүй. Нурхач 1599-1618 оны хооронд хада, хойфа, хөлөн, ула зэрэг овгуудыг өөрийн харьяанд оруулжээ.

1616 онд Нурхач биеэ хаан өргөмжилж, «Алтан» (жинь) улс буюу түүхэнд бичигдсэнээр Хожуу Алтан улсыг байгуулснаа зарлажээ. Нурхач баатар манжийн найман хошуу цэрэг зохион байгуулж 1618 онд Мин улстай байлдах долоон өшийг ил зарласан. 1621 онд Ляонг эзэлж нийслэл болгоод 1625 онд Мүгдэнд төвлөж ордон бариулж суусан ба Анфиянгу, Эйду, Хурхан, Фиондон, Хохори таван сайдтай байв.

1599 онд Эрдэнэ багш, Дахай заргач нараар монгол үсэгт суурилан манж үсэг зохиолгосон. 1606 онд монголчууд түүнийг Хүндлэлт хаан хэмээжээ. Нурхач монголчуудыг цэрэг дайнаар сүрдүүлж, эд мөнгөөр урвуулан татаж байсан ба хорчиныг өөртөө дагуулжээ. Хоёр янз хандаж байв. Түрүү нь «Хятад, солонгос хэл өөр боловч амьдрах маяг нь ижил байдаг. Манж, монгол хоёр бас ийм. Бидний хэл өөр боловч, бидний хувцас, амьдрах маяг ижил билээ» гэсэн бол хожим «Танай монгол мал өсгөж, мах иднэ. Миний ард ургац харж амьдарна. Бид нэг газрынх биш, нэг бид нэг хэлтэн биш» хэмээжээ.

Үхэл, өв[засварлах | edit source]

Нинъюаний байлдаан

1626 онд 67 насандаа Нурхач баатар Нинъюанийг бүслэн байлдаж байхдаа Мингийн их буунд шархдан нас барчээ. Түүний хаан орыг Амбагай залгаж 1636 онд улсын нэрийг «Чин» (чин үнэн) хэмээн сольсон. Нурхач баатар үр хойчдоо найман хошуу цэргийн зохион байгуулалтыг үлдээсэн. Сүүлийн жилүүддээ хоёр шар хошууг Нурхач өөрөө, хоёр хөх хошууг Шурхач дүү нь, хөвөөт цагаан хошууг ахмад хүү Чүен, шулуун цагаан хошууг хүү Амбагай, улаан хошууг хоёрдугаар хүү Дайшан эзэн мэдэж байв.

Гэнэт нас барсан болохоор гэрээс бичсэн баримт байхгүй. Дайшан, Амин (Шурхач дүүгийн хүү), Мангултай, Амбагай дөрвийг дөрвөн ахмад бэйл гэж байсан ба тэд Нурхач баатрыг үхэхэд Абахай хатныг буруутган амийг нь хорлуулжээ. Абахай хатны хүү Ажигэ, Доргон, Додо нар нас бага ч бас боломж байсан гэдэг. Дайшан ахмад нь боловч Амбагай дүүг дэмжиж хаан болгосон.

Гэр бүл[засварлах | edit source]

Өвөг дээдэс[засварлах | edit source]

  • Дээд өвөг — Мөнхтөмөр (1370–1433)
  • Элэнц — Фуман (1500-аад он)
  • Өвөг — Гиоцанга (1583 онд нас барсан)

Эцэг эх[засварлах | edit source]

  • Эцэг — Такши (1583 онд нас барсан)
  • Эх — хитар овогт хатан (1569 онд нас барсан)

Дүү[засварлах | edit source]

  • Мурхач (1561–1620)
  • Шурхач (1564-1611)
  • Ярхач (1565–1589)
  • Баяраа (1582–1624)

Хатан[засварлах | edit source]

Хатан, татварын тоо – 16.

  1. Тунгия овогт хатан Хахана Жацин , Таванбаяны охин
  2. Фука овогт хатан Гүндай.
  3. Ехэнара овогт хатан Монго Жэржэр (1575–1603), Янгину ноёны охин, хожим Шяоцигао их хатан хэмээсэн.
  4. Уланара овогт хатан Авхай (1590–1626), Мантай ноёны охин
  5. Боржигин овогт хатан гэх мэт.

Хүүхэд[засварлах | edit source]

Хүү
  1. Цүен (1580–1618), анхны ханхүү
  2. Дайшан (1583–1648), Ли чин ван
  3. Абай (1585–1648), улс тохинуулах жанжин
  4. Тангулдай (1585–1640), улс тохинуулах жанжин
  5. Мангулдай (1587–1633)
  6. Табай (1589–1639), улсад туслах жанжин
  7. Абатай (1589–1646),
  8. Амбагай (1592–1643), Нурхачийг залгасан Тэнгэрийн сэцэн хаан
  9. Бабутай (1592–1655), улс тохинуулах жанжин
  10. Дэгэлэй (1592–1635), бэйл
  11. Бабухай (1597–1643)
  12. Aжигэ (1605–1651)
  13. Лаймбу (1612–1646), улсад туслагч гүн
  14. Доргон (1612–1650), Руй чин ван, 1643-1650 онд Эеэр засагч хааны өмнөөс төр барьсан
  15. Додо (1614–1649), Юй чин ван
  16. Фиянгу (1620–?)
Охин
  1. Донго (1578–1652), 1588 онд Хохоритэй гэрлэсэн, улсын гүнж
  2. Нүнжэ (1587–1646), Дархантай гэрлэсэн, хошой гүнж
  3. Мангужи (1590–1635), 1601 онд хаданара Воргудайтай гэрлэсэн
  4. Мукушэн (穆庫什) (1595–?); 1608 онд уланара Бужантайтай гэрлэсэн
  5.  ? (1597–1613); 1608 онд ниохуру Дакитай гэрлэсэн
  6.  ? (1600–1646), 1613 онд ехэнара Сунатай гэрлэсэн (Суксахагийн эцэг)
  7.  ? (1604–1685), 1619 онд нара Эжаитай гэрлэсэн
  8.  ? (1612–1646), 1625 онд боржигин Горбуштай гэрлэсэн, хошой гүнж
Өмнөх
Чин улсын хаан
1616—1626 он
Дараах
Амбагай