Оюун ухааны коэффициент

Оюуны коэффициент (IQ) нь хүний оюуны чадамжийг үнэлэх зорилготой стандартчилсан тест эсвэл дэд тестүүдийн нийлбэр онооноос тооцогддог үзүүлэлт юм.[1] Анх IQ нь тухайн хүний оюуны нас-ыг (тестийн үр дүнгээр тодорхойлогдсон) хронологийн настай нь харьцуулан хуваасны дүн байсан бөгөөд гарсан бутархайг 100-аар үржүүлснээр IQ-ийн оноо гардаг байжээ.[2] Орчин үеийн IQ тестүүдэд түүхий оноог статистикийн нормаль тархалт болгон хувиргадаг бөгөөд дундаж нь 100, стандарт хазайлт нь 15 байдаг.[3] Үүний үр дүнд хүн амын ойролцоогоор гуравны хоёр нь IQ 85–115-ын хооронд, харин 2 орчим хувь нь 130-аас дээш болон 70-аас доош оноо авдаг байна.[4][5]

IQ тестийн оноо нь оюун ухааны шууд хэмжүүр бус, харин тооцоолсон үнэлгээ юм. Учир нь “оюун ухаан” хэмээх ойлголт нь хийсвэр шинж чанартай тул урт, жин гэх мэт бодит хэмжүүрээр тодорхойлох боломжгүй.[6] IQ-ийн оноо дараах хүчин зүйлүүдтэй хамааралтай болох нь тогтоогдсон байдаг: хоол тэжээл,[7][8][9] эцэг эхийн нийгэм, эдийн засгийн байдал,[10][11] өвчлөл ба нас баралт,[12][13] эцэг эхийн нийгмийн статус,[14] төрөх үеийн орчин нөхцөл зэрэгтэй холбоотой.[15] IQ-ийн унагш шинж (унаган удамшил) олон арван жил судлагдаж ирсэн ч, удамшлын хувь хэмжээ болон механизмыг тайлбарлах талаар маргаан байсаар байна.[16][17][18][19][20] Хамгийн найдвартай тооцооллоор IQ-ийн хувь хүний ялгааны 40–60 хувь нь удамшлын хүчин зүйлээс шалтгаалдаг гэж үздэг.[21][22]

IQ-ийн оноог боловсролын түвшин тогтоох, оюуны чадварыг үнэлэх, мөн ажлын байрны өргөдөл гаргагчдын чадварыг шалгахад ашигладаг. Судалгааны хүрээнд IQ-г ажлын гүйцэтгэл[23] болон орлогын түвшин[24]-тэй хэрхэн хамааралтайг судалдаг. Мөн тухайн хүн амд оюуны чадамжийн тархалтыг тодорхойлох, IQ болон бусад хувьсагчдын хоорондын хамаарлыг судлах зорилгоор ашиглагддаг. ХХ зууны эхэн үеэс хойш олон улс оронд IQ тестийн түүхий оноо арван жилд дунджаар 3 оноогоор өсөж байгаа үзэгдлийг Флинний нөлөө (Flynn effect) гэж нэрлэдэг. Дэд тестүүдийн онооны өсөлтийн хэв маягийг шинжлэх нь хүний оюуны хөгжилд нэмэлт ойлголт өгдөг.

Оюун ухааны коэффициентын үүслийн түүх

Түүхийн туршид IQ тестийг дэмжигчдийн дунд евгенистууд (eugenicists) байсан бөгөөд тэд удам зүйн нэрийн дор арьсны өнгөөр ялгаварлах, цагаачлалд эсэргүүцэх зэргийг “шинжлэх ухаан”-аар үндэслэх гэж оролдож байв.[25][26] Гэвч эдгээр үзэл санаа нь өнөөгийн шинжлэх ухааны гол урсгалд бүрэн няцаагдсан бөгөөд зөвхөн цөөн fringe (захын) судлаачид болон олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээр хуурамч шинжлэх ухаан хэлбэрээр сурталчлагдсаар байдаг.[27][28]Загвар:Infobox diagnostic IQ тестийн үүсэл ба хөгжлийн урьдчилсан үе шат Түүхэн үүднээс авч үзвэл хүмүүсийн оюуны чадварыг ангилж тодорхойлох оролдлогууд нь тэдний өдөр тутмын зан үйлийг ажиглах замаар хийгдэж байжээ.[29][30] Ийм зан үйлийн ажиглалт нь орчин үеийн IQ тестийн үр дүнд тулгуурласан ангиллыг баталгаажуулахад чухал ач холбогдолтой хэвээр байна. Туршилтын орчноос гадуурх зан үйлийн ажиглалтаар болон IQ тестийн үр дүнгээр хийсэн ангилал нь тухайн судалгаанд хэрэглэж буй "оюун ухаан" гэсэн ойлголтын тодорхойлолт, мөн хэмжилтийн найдвартай байдал ба алдааны түвшин-ээс хамаардаг.

Английн статистикч Фрэнсис Галтон (1822–1911) нь хүний оюуны чадамжийг үнэлэх стандартчилсан тест боловсруулсан анхны хүн байв. Тэрээр сэтгэл судлалын хэмжил зүйн (psychometrics) суурийг тавьж, хүн хоорондын ялгаа ба удамшлын судалгаанд статистикийн аргыг нэвтрүүлсэн билээ. Галтон оюун ухаан нь ихээхэн хэмжээгээр унаган удамшлын бүтээгдэхүүн гэж үздэг байсан (гэхдээ тэр генийн тухай ойлголт ашиглаагүй, харин Менделийн өмнөх үеийн удамшлын "бөөмийн онол"-уудыг боловсруулсан байдаг).[31][32][33] Тэрээр оюун ухаан нь рефлексийн хурд, булчингийн чанга барилт, толгойн хэмжээ зэрэг биеийн бусад хэмжигдэхүүнтэй хамааралтай байх ёстой гэж таамагласан.[34]

1882 онд тэрээр дэлхийн анхны оюуны чадварын туршилтын төвийг байгуулж, 1883 онд “Inquiries into Human Faculty and Its Development” (Хүний чадвар ба түүний хөгжлийн талаарх судалгаа) нэртэй бүтээлээ хэвлүүлсэн. Тэнд өөрийн онолыг танилцуулсан боловч олон төрлийн биеийн хэмжигдэхүүнүүдийн талаарх дата цуглуулсны дараа тэдгээр ба оюун ухааны хооронд ямар ч статистик хамаарал байхгүйг тогтоож, эцэст нь уг судалгаагаа орхисон байна.[35][36]

Харин Францын сэтгэл судлаач Альфред Бине болон сэтгэцийн эмч Теодор Симон нар илүү амжилт гаргаж, 1905 онд “Бине–Симоны оюуны тест”-ийг хэвлүүлжээ.[37] Энэхүү тест нь үгийн чадварыг төвд тавьж, сургуулийн хүүхдүүдийн оюуны хоцрогдлыг илрүүлэх зорилготой байсан.[38] Гэвч тэр үеийн зарим сэтгэцийн эмч нарын “эдгээр хүүхдүүд өвчтэй, сэтгэцийн эмнэлэгт тусгаарлагдах ёстой” гэх үзэлд Бине ба Симон эрс эсэргүүцэж, “тэд зүгээр л суралцах чадвар нь удаан” гэж үзжээ.[37]

Бине–Симоны тестийн оноо нь хүүхдийн оюуны нас-ыг илтгэдэг байв. Жишээ нь, зургаан настай хүүхэд зургаан насныханд зориулсан бүх даалгаврыг амжилттай гүйцэтгэж чадсан ч түүнээс дээших түвшний даалгаврыг давж чадаагүй бол, түүний оюуны нас нь 6.0 гэж тооцогдоно (Fancher, 1985). Бине ба Симон нар оюун ухаан нь олон талт шинжтэй боловч практик шүүлт буюу бодит шийдвэр гаргах чадвараар удирдагдана гэж үзсэн.

Тэд өөрсдийн бүтээсэн шалгуурын хязгаарлалтыг хүлээн зөвшөөрч, оюун ухаан нь олон төрөл, чанарын хувьд ялгаатай учраас түүнийг чанарын (qualitative) судалгаа-гаар, зөвхөн тоо хэмжээний (quantitative) аргаар бус судлах ёстой гэж онцолсон (White, 2000). Америкийн сэтгэл судлаач Хенри Х. Годдард 1910 онд уг тестийг англи хэл рүү орчуулсан бөгөөд дараа нь Стенфордын их сургуулийн сэтгэл судлаач Льюис Тэрман түүнийг 1916 онд шинэчлэн боловсруулж, “Стенфорд–Бине оюуны шкал”-ыг гаргасан. Энэхүү тест дараагийн хэдэн арван жилийн турш АНУ-д хамгийн түгээмэл хэрэглэгддэг IQ тест болсон юм.[38][39][40][41]

“IQ” гэх товчлолыг сэтгэл судлаач Вильям Стерн анх хэрэглэсэн бөгөөд тэрээр энэ нэршлийг герман хэлний “Intelligenzquotient” буюу “оюуны коэффициент” гэсэн үгнээс үүсгэсэн юм. Тэрбээр 1912 онд хэвлүүлсэн бүтээлдээ Бреслаугийн их сургуульд боловсруулсан оюуны тестийн оноо тооцох аргачлалын нэр томьёо болгон санал болгожээ.[42]

Ерөнхий хүчин зүйл (g)

Холбогдох гол өгүүлэл: g хүчин зүйл

Олон төрлийн IQ тестүүд нь агуулгын хувьд асар олон янз байдаг. Зарим даалгавар нь харааны чадварыг шалгадаг бол олонх нь үг, хэлний чадварт төвлөрдөг. Тестийн агуулга нь хийсвэр сэтгэлгээний бодлогоос эхлээд тоон үйлдэл, үгийн сан, ерөнхий мэдлэг зэрэг өргөн хүрээг хамардаг.

1904 онд Британий сэтгэл судлаач Чарльз Спирмен тестүүдийн хоорондын хамаарлыг судалж, анхны хүчин зүйн шинжилгээг (factor analysis) хийсэн хүн юм. Тэрээр хүүхдүүдийн янз бүрийн хичээл дээрх дүнгүүд хоорондоо эерэг хамааралтай байдгийг анзаарч, эдгээр хамаарал нь бүгдэд нийтлэг нөлөөлж буй оюуны ерөнхий хүчин зүйл байж болохыг дүгнэжээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг хичээлдээ сайн сурагч бусад хичээлдээ ч дунджаас илүү амжилт үзүүлдэг нь нэгэн төрлийн оюуны ерөнхий чадвар оролцож байгааг харуулна гэж тэр үзсэн.

Спирмен бүх сэтгэцийн үйлдлийг нэг ерөнхий хүчин зүйл (g factor) болон олон тооны тусгай чадварын хүчин зүйлүүд (s factors)-ээр тайлбарлаж болох онол дэвшүүлжээ.[43] Түүний үзлээр, аливаа IQ тестийн дотор орсон даалгавруудын дундаас бүх зүйлтэй хамгийн өндөр хамаарал үзүүлж буй нийлмэл оноо нь тухайн хүний g хүчин зүйлийг хамгийн сайн илэрхийлдэг. Ихэнх тохиолдолд g-тэй өндөр хамааралтай оноо нь хийсвэр сэтгэлгээний нийтлэг хүч чадал, өөрөөр хэлбэл оюуны уян хатан байдал, сэтгэх гүнзгий чадвар зэргийг илтгэдэг гэж үздэг.

АНУ-ын цэргийн сонгон шалгаруулалт: I Дэлхийн дайн

I Дэлхийн дайны үеэр Америкийн армид шинээр элсэж буй цэргүүдийг зохих албанд томилох, чадварын түвшинг үнэлэх шаардлага гарсан. Үүний үр дүнд сэтгэл судлаач Роберт Йеркес болон түүний хамтран ажиллагчид, тэр дундаа Тэрман, Годдард зэрэг удамшлын үзэлд тулгуурлагчид хамтран цэргийн зориулалттай оюуны тестүүдийг боловсруулжээ.[44]

Эдгээр тестүүд асар их маргаан болон олон нийтийн хэлэлцүүлгийг өрнүүлсэн юм. Англи хэл мэдэхгүй цэргүүд, эсвэл өвчтэй гэж сэжиглэгдсэн хүмүүсийн хувьд үгний бус (nonverbal) буюу “performance” тестүүд боловсруулагдсан.[38] Годдардын орчуулсан Бине–Симоны тестэд тулгуурласан эдгээр тестүүд нь офицерын сургалтанд орох хүмүүсийг шүүхэд тодорхой нөлөө үзүүлжээ:

“…тестүүд нь зарим хүрээнд бодит үр дүн үзүүлсэн, ялангуяа офицерын сургалтад хүн сонгохдоо. Дайны эхэнд арми болон үндэсний хамгаалалтын хүчин нийт 9 мянган офицертой байсан бол дайны төгсгөлд 200 мянга болж нэмэгдсэн бөгөөд тэдний гуравны хоёр нь эдгээр тест хэрэглэгддэг сургалтын баазуудаас бэлтгэгдсэн хүмүүс байв. Зарим баазад ‘C’-ээс доош оноо авсан хүн офицерын сургалтад хамрагдах боломжгүй байлаа.”[44]

Нийт 1.75 сая хүн тест өгсөн нь оюуны чадварыг бичгээр, олон тоогоор хэмжсэн анхны тохиолдол болжээ. Гэвч эдгээр үр дүн нь найдвартай бус, эргэлзээтэй гэж үзэгдсэн. Учир нь туршилтын арга, нөхцөл байдал бааз бүрт ялгаатай байсан төдийгүй, тестийн асуултууд нь Америкийн соёлын мэдлэгийг шалгасан болохоос биш жинхэнэ оюуны чадамжийг хэмжээгүй байв.[44]

Гэсэн ч дайны дараа цэргийн сэтгэл судлаачдын идэвхтэй сурталчилгаа нь сэтгэл судлалыг нэр хүндтэй шинжлэх ухааны салбар болгон хөгжүүлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан.[45] Үүний үр дүнд АНУ-д сэтгэл судлалын чиглэлд ажлын байр, санхүүжилт эрс нэмэгдсэн бөгөөд бүлгийн оюуны тестүүд боловсруулагдаж, сургуулиуд болон үйлдвэрүүдэд өргөн хэрэглэгдэх болсон.[46][47]

Гэвч эдгээр тестүүд тухайн үеийн угсаатны ялгаварлал ба үндсэрхэг үзлийг дахин баталгаажуулсан гэж хожим шүүмжлэгдсэн. Учир нь тэд оюун ухаан нь удамшлын шинжтэй, төрөлхийн, нэг тоонд буулгаж болдог гэсэн эргэлзээтэй таамаглалд тулгуурлаж байсан.[44] Түүнчлэн эдгээр тестүүд тухайн үеийн цагаачлалын эсрэг хандлагыг улам хүчирхэгжүүлж, 1924 оны Цагаачлалын хязгаарлалтын хууль (Immigration Restriction Act) батлагдахад нөлөөлсөн байж болзошгүй.

Дэвид Векслерийн хувь нэмэр

Сэтгэл судлаач Дэвид Векслер 1939 онд өөрийн анхны тестийг боловсруулсан бөгөөд энэ нь аажмаар нэр хүнд олж, 1960-аад онд Стэнфорд–Бине тестийг гүйцэж түрүүлсэн юм. IQ тестүүдийн адил энэ тестийг олон удаа шинэчилсэн бөгөөд шинэчлэл бүрд шинжлэх ухааны дэвшил ба судалгааны үр дүнг тусгаж ирсэн.

Нэг талаас, сэтгэл судлаачид болон боловсрол судлаачид ганцхан нийлмэл оноо-ноос илүү нарийвчилсан мэдээлэл авахыг хүссэн нь ийм шинэчлэлийн шалтгаан байв. Векслерийн тест нь 10 ба түүнээс дээш дэд тест-тэй тул илүү олон талын үнэлгээ өгдөг. Нөгөө талаас, Стэнфорд–Бине тест нь үг, хэлний чадварт илүү хандсан бол Векслерийн тест нь үгний бус буюу дүрслэх, сэтгэх чадварыг ч мөн хамарсан байдаг.

Стэнфорд–Бине тест ч мөн олонтаа шинэчлэгдсэн бөгөөд бүтэц, аргачлалаараа Векслертэй төстэй болсон ч өнөөг хүртэл АНУ-д хамгийн өргөн хэрэглэгддэг IQ тест хэвээр Векслерийн хувилбар үлджээ.[38]

АНУ дахь IQ тест ба эвгеникийн хөдөлгөөн

Эвгеника нь хүн амын удамшлын чанарыг “сайжруулах” зорилготой итгэл үнэмшил, дадал үйлдлүүдийн цогц юм. Энэ нь “дорд” гэж үзсэн хүмүүс болон бүлгүүдийг хасаж, “дээд” гэж тооцсон хүмүүсийг дэмжихийг зорьдог байв.[48][49][50] Ийм үзэл нь XIX зууны сүүл үеэс АНУ Дэлхийн II дайнд оролцох хүртэлх Прогрессив эрин үеийн туршид тус улсын соёл, нийгмийн амьдралд чухал нөлөө үзүүлсэн юм.[51][52]

Америкийн эвгеникийн хөдөлгөөн нь Их Британийн эрдэмтэн Сэр Фрэнсис Галтон-ы биологийн детерминизмийн үзэл санаанд үндэслэсэн байв. 1883 онд Галтон “эвгеника” хэмээх үгийг анх хэрэглэж, хүний генийг биологийн аргаар сайжруулах, “сайн удамшилтай” байх ойлголтыг тодорхойлсон юм.[53][54] Тэрээр хүний чадварын ялгаа нь голчлон удамшлын гаралтай гэж үзэж, хүн төрөлхтөн сонгон үржүүлгийн аргаар өөрийн хувьслын чиглэлийг удирдах боломжтой гэж итгэдэг байв.[55]

Генри Х. Годдард нь эвгеницист байсан. 1908 онд тэрээр Бине ба Симоны Оюуны чадавхийн тестийн өөрийн хувилбарыг нийтэлж, уг тестийг идэвхтэй сурталчилсан юм. Тэрээр уг тестийг 1913 онд улсын сургуульд, 1914 онд цагаачлалын хяналт (Эллис арал), мөн шүүхэд хэрэглэх хүртэл өргөтгөсөн байна.[56]

Галтонтой харьцуулахад, эерэг шинж чанарыг сонгон үржүүлэхийг дэмжсэнээс ялгаатай нь Годдард АНУ-ын эвгеникийн хөдөлгөөний нэг хэсэг болж “шаардлагагүй” шинжийг арилгахыг зорьсон.[57] Тэрээр тестийн муу дүнтэй хүмүүсийг “оюуны дорой” (feeble-minded) хэмээн нэрлэж, энэхүү дорой байдал нь удамшлын шинжтэй гэж үзэж байв. Тиймээс оюуны дорой хүмүүсийг хүүхэд төрүүлэхээс сэргийлэх ёстой гэж үзсэн бөгөөд энэ нь байгууллагад тусгаарлах эсвэл үргүйдүүлэх мэс засал хэлбэрээр хэрэгждэг байв.[56] Эхэндээ энэ бодлого хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүст чиглэсэн ч хожим нь ядуу хүмүүст хүртэл өргөжсөн юм. Годдарын боловсруулсан оюуны тестийг эвгеницистууд хууль тогтоох үндэслэл болгон ашиглаж, албадан үргүйдүүлэх хууль батлуулахад хүргэсэн. Төрийн шүүх ч 1927 оны Buck v. Bell хэргээр уг хуулийг үндсэн хуультай нийцэж байна хэмээн шийдвэрлэсэн бөгөөд үүний үр дүнд АНУ-д 60,000 гаруй хүнийг албадан үргүйдүүлжээ.[58]

Калифорнийн үргүйдүүлэх хөтөлбөр маш үр дүнтэй хэрэгжсэн тул нацистууд хүртэл “тааруухан хүмүүсийн” төрөлтийг хэрхэн зогсоох талаар АНУ-ын засгийн газраас зөвлөгөө авсан байдаг.[59] Нацист Германий аймшиг илчлэгдсэний дараа 1940-өөд онд АНУ-ын эвгеникийн хөдөлгөөн суларсан ч эвгеникийн үзлийг дэмжигчид (түүний дотор нацист генетикч Отмар фон Фершуер зэрэг) АНУ-д ажиллаж, үзлээ сурталчилсаар байв.[59] Сүүлийн арван жилүүдэд эвгеникийн зарим санаа “шинэ эвгеника” нэрийн дор дахин гарч ирсэн ба энэ нь албадлагагүй, сайн дурын сонгон үржүүлгийн хэлбэр юм.[60] IQ болон түүнтэй холбоотой генийг илрүүлэх боломж нэмэгдэхийн хэрээр ёс зүйчид болон үр хөврөлийн генетикийн шинжилгээний компаниуд уг технологийг хэрхэн ёс зүйтэй хэрэглэх талаар судалж байна.[61][62]

Кэттелл–Хорн–Кэрроллын онол (Cattell–Horn–Carroll theory)

Сэтгэл судлаач Рэймонд Кэттелл оюуны чадавхийг хоёр төрөлд хувааж, Cattell Culture Fair III нэртэй IQ тестийг боловсруулсан юм.

1941 онд Кэттелл нь Спирманы “ерөнхий оюуны хүчин зүйл (g factor)” онолыг шинэчлэн, хоёр төрлийн танин мэдэхүйн чадварыг дэвшүүлсэн. Үүнд:

Шингэн оюун (Fluid Intelligence, Gf) — шинэ нөхцөл байдал, шинэ асуудлыг уян хатан логик сэтгэлгээгээр шийдвэрлэх чадвар.
Батжсан оюун (Crystallized Intelligence, Gc) — боловсрол, туршлагаас үүдэлтэй, мэдлэгт тулгуурласан чадвар.

Тэрээр шингэн оюун нас ахих тусам буурдаг, харин батжсан оюун насжилтын нөлөөнд бага өртдөг гэж таамагласан. Энэхүү онол анх нэг хэсэг мартагдсан ч түүний шавь Жон Л. Хорн (1966) уг санааг сэргээж, Gf ба Gc нь бусад олон хүчин зүйлийн зөвхөн хоёр нь гэдгийг нотлон, нийт 9–10 өргөн хүрээний чадварыг тодорхойлсон. Үүнийг “Gf–Gc theory” гэж нэрлэх болсон.[38]

1993 онд Жон Б. Кэрролл оюуны чадварын талаар өмнөх судалгаануудыг дахин шинжилж, гурван давхаргат загвар (Three-Stratum Theory) дэвшүүлсэн.

Доод давхарга (Stratum I): Нарийн, тодорхой чадварууд (жишээ нь: үсэглэх, индукц хийх чадвар).
Дунд давхарга (Stratum II): Өргөн хүрээний чадварууд (Carroll нь 8 өргөн чадварыг тодорхойлсон).
Дээд давхарга (Stratum III): Спирманы “ерөнхий оюун” буюу g хүчин зүйл.

1999 онд Кэттелл ба Хорны Gf–Gc онол Кэрроллын гурван давхаргат онолтой нэгдэж, Кэттелл–Хорн–Кэрроллын онол (CHC Theory) үүсэв. Энэ нь:

Дээд түвшинд ерөнхий оюун (g),
Дараагийн түвшинд 10 өргөн чадвар,
Доод түвшинд 70 орчим нарийн чадвар бүхий шаталсан бүтэцтэй юм. CHC онол нь орчин үеийн IQ тестүүдийн хөгжлийг хүчтэйгээр нөлөөлсөн.[38]

Орчин үеийн тестүүд эдгээр бүх өргөн чадварыг заавал хэмждэггүй. Жишээлбэл, тоо бодох чадвар болон унших, бичих чадвар нь IQ-гийн бус, сургуулийн амжилтын үзүүлэлт гэж үзэгддэг. Шийдвэр гаргах хурд гэх мэт чадварыг тусгай тоног төхөөрөмжгүйгээр хэмжихэд хүндрэлтэй. Өмнө нь IQ-г зөвхөн Gf ба Gc гэж хоёр ангилж, тэдгээрийг Векслерийн тестийн nonverbal (performance) болон verbal дэд тестүүдтэй холбон тайлбарладаг байсан. Гэвч сүүлийн үеийн судалгаагаар энэ бүтэц илүү нарийн төвөгтэй болох нь тогтоогдсон.[38]

Орчин үеийн өргөн хүрээний IQ тестүүд нэг л нийт оноо өгөхөд хязгаарлагдахгүй — харин тухайн хүний тодорхой хүчтэй ба сул талуудыг харуулсан олон төрлийн чадварын оноо өгдөг.[38]

Бусад онолууд

Лев Выготскийн (1896–1934) сүүлийн хоёр жилдээ бичсэн бүтээлүүдэд хүүхдийн ойролцоо хөгжлийн бүсийн онол (Zone of Proximal Development) дэвшигдсэн.

Түүний үзлээр, хүүхэд багшийн эсвэл туслагчийн чиглэлээр шийдэж чадах хамгийн төвөгтэй асуудал нь тухайн хүүхдийн боломжит хөгжлийн түвшин юм. Харин тусламжгүйгээр шийдэж чадах доод түвшин нь бодит хөгжлийн түвшин болно. Энэ хоёрын зөрүү нь хүүхдийн “ойролцоо хөгжлийн бүс”-ийг илтгэнэ.[67]

Выготскийн үзсэнээр бодит болон боломжит хөгжлийн түвшинг хамтад нь үнэлэх нь хүүхдийн сэтгэлзүйн хөгжлийн илүү нарийвчилсан үзүүлэлт болдог.[68][69]

Энэхүү санаа дараа нь динамик үнэлгээ (dynamic assessment) хэмээх арга зүй болон боловсрол, сэтгэл судлалын олон онолуудад хөгжиж, Реувен Фейерштейн болон түүний хамтрагчдын ажилд чухал байр суурь эзэлсэн. Тэд уламжлалт IQ тестүүдийг “оюуны чадвар нь тогтмол, өөрчлөгдөшгүй” гэх буруу ойлголтод тулгуурладаг хэмээн шүүмжилсэн.[73]

Динамик үнэлгээний санааг Анн Браун, Жон Б. Брансфорд, мөн Говард Гарднер (олон төрлийн оюуны онол) болон Роберт Стернберг (гурвалсан оюуны онол) нар цааш хөгжүүлсэн байна.[74][75]

Ж.П. Гилфордын “Оюуны бүтэц” (Structure of Intellect, 1967) загвар нь гурван хэмжигдэхүүн (үйл ажиллагаа, агуулга, бүтээгдэхүүн)-ийг хослуулснаар нийт 120 төрлийн оюун гарган авчээ. Энэ онол 1970–1980-аад онд өргөн хэрэглэгдэж байсан ч практик болон онолын шалтгаанаар хожим буурсан.[38]

Александр Луриягийн мэдрэлийн сэтгэл судлалын судалгаанд үндэслэн 1997 онд PASS онол (Planning, Attention, Simultaneous, Successive) боловсруулагдсан. Энэ онол нь ерөнхий оюуны нэг хүчин зүйл хангалтгүй гэж үзэж, сурах бэрхшээл, анхаарлын хомсдол, оюуны хомсдол зэрэгтэй ажилладаг судлаач, эмч нарт илүү тохиромжтой загвар гаргасан.

PASS нь дөрвөн процессоос бүрдэнэ:

Төлөвлөлт (Planning) – зорилго тодорхойлох, шийдвэр гаргах, асуудал шийдэх, үйл ажиллагаа төлөвлөх.
Анхаарал ба сэргэлт (Attention/Arousal) – анхаарлаа төвлөрүүлэх, сатаарлыг үл тоох, анхаарлаа хадгалах.
Нэгэн зэрэг боловсруулах (Simultaneous Processing) – өдөөгч мэдээллийг нэг цогц болгон ойлгох, харилцааг таних.
Дараалсан боловсруулах (Successive Processing) – мэдээллийг дарааллын дагуу нэгтгэх.

Төлөвлөлт ба анхаарлын процесс нь тархины духны дэлбэн, харин нэгэн зэрэг болон дараалсан боловсруулалт нь тархины арын хэсгийн бүтэцтэй холбоотой гэж үздэг.[76][77][78]

PASS загвар нь орчин үеийн IQ тестүүдэд нөлөөлж, дээр дурдсан CHC онолын нэмэлт ба нөхөх загвар гэж тооцогддог.[38]

Орчин үеийн IQ тестүүд

IQ онооны хуваарилалт нь дундаж 100, стандарт хазайлт 15 байх хэлбэрээр нормчилогдсон тархалт дээр үндэслэдэг.

Англи хэлээр ярьдаг орнуудад хувь хүн бүрт зориулан хэрэгжүүлдэг IQ тестүүд олон байдаг.[79][80][81]

Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг цуврал бол:

Wechsler Adult Intelligence Scale (WAIS) — насанд хүрэгчдэд,
Wechsler Intelligence Scale for Children (WISC) — сургуулийн насны хүүхдүүдэд зориулсан тестүүд юм.

Бусад түгээмэл хэрэглэгддэг хувь хүний IQ тестүүдэд (зарим нь стандарт оноог “IQ оноо” гэж нэрлэдэггүй):

Stanford–Binet Intelligence Scales (шинэчилсэн хувилбар)
Woodcock–Johnson Tests of Cognitive Abilities
Kaufman Assessment Battery for Children (KABC)
Cognitive Assessment System (CAS)
Differential Ability Scales (DAS) зэрэг орно.

Мөн дараах IQ тестүүд өргөн хэрэглэгддэг:

Raven's Progressive Matrices (RPM)
Cattell Culture Fair III (CFIT)
Reynolds Intellectual Assessment Scales (RIAS)
Thurstone's Primary Mental Abilities
Kaufman Brief Intelligence Test (KBIT)
Multidimensional Aptitude Battery II
Das–Naglieri Cognitive Assessment System (CAS)
Naglieri Nonverbal Ability Test (NNAT)
Wide Range Intelligence Test (WRIT)

IQ-ийн онооны хуваарь нь эрэмбэлэгдсэн (ordinal) хэмжүүр юм.[85][86][87][88][89]

Тестийн түүврийн “түүхий оноо” (raw score) нь ихэвчлэн эрэмбийн дарааллаар (rank order) хувиргагдан дундаж нь 100, стандарт хазайлт нь 15 бүхий нормаль тархалт руу хөрвүүлэгддэг.[3]

Гэсэн хэдий ч IQ оноо нь шугаман хамааралтай биш. Жишээлбэл, нэг стандарт хазайлт 15 оноо, хоёр стандарт хазайлт 30 оноо гэх мэт боловч энэ нь IQ 50 нь IQ 100-гийн тал ухаантай гэсэн үг биш юм. Өөрөөр хэлбэл, IQ-ийн оноо нь хувийн хувь хэмжээ (percentage) биш бөгөөд оюуны чадамжийг шугаман хэмжүүрээр илэрхийлдэггүй.

НАДЕЖДИТЭЙ БАЙДАЛ (RELIABILITY)

Психометри судлаачид IQ тестүүдийг өндөр статистик найдвартай байдалтай гэж үздэг.[14][92] Найдвартай байдал гэдэг нь тестийн үнэлгээний тогтвортой байдал, өөрөөр хэлбэл нэг хүн дахин өгөхөд төстэй оноо гардаг эсэхийг илтгэнэ.[93]

Ерөнхийдөө IQ тестүүд өндөр найдвартай байдлыг харуулдаг боловч өөр өөр нөхцөлд эсвэл өөр тестээр шалгахад оноо бага зэрэг хэлбэлзэж болдог. IQ-ийн үнэлгээ бүр тодорхой стандарт алдаатай (standard error) байдаг бөгөөд энэ нь тухайн онооны тодорхой бус байдлыг илэрхийлнэ. Орчин үеийн тестүүдийн хувьд итгэлцлийн интервал ойролцоогоор 10 оноо, стандарт хэмжилтийн алдаа ойролцоогоор 3 оноо байж болно.[94] Гэвч энэ тооцоолол бүх төрлийн алдааг хамардаггүй тул бодит алдаа үүнээс өндөр байж болох юм.[95]

Гадны хүчин зүйлс — жишээ нь, багын сэдэл дутмаг байдал эсвэл өндөр түгшүүр — IQ-ийн оноог бууруулж болно.[93] Маш бага оноотой хүмүүсийн хувьд 95%-ийн итгэлцлийн интервал 40 онооноос дээш байх боломжтой бөгөөд энэ нь оюуны хомсдолын оношлогоог хүндрүүлдэг.[96] Үүнтэй адилаар, маш өндөр IQ оноо (160-аас дээш) нь мөн найдвартай бус гэж тооцогддог.[97][98]

ХҮЧИНТЭЙ БАЙДАЛ (VALIDITY)

Найдвартай байдал ба хүчинтэй байдал нь хоёр өөр ойлголт юм. Найдвартай байдал нь тестийн дахин давтагдах чадварыг, харин хүчинтэй байдал нь тухайн тест үнэхээр юуг хэмжих зорилготой байгаагаа хэмжиж чадаж байгаа эсэхийг илэрхийлдэг.[93]

IQ тестүүдийг оюуны тодорхой хэлбэрийг хэмждэг гэж үздэг ч тэдгээр нь бүтээлч сэтгэлгээ, нийгмийн оюун ухаан зэрэг өргөн хүрээний хүний оюуны чадамжийг бүрэн тусгаж чаддаггүй. Сэтгэл судлаач Wayne Weiten-ийн үзэж байгаагаар, IQ тестүүдийн бүтцийн хүчинтэй байдал (construct validity)-ыг болгоомжтой тодорхойлох ёстой бөгөөд түүнийг хэтрүүлэн үнэлэх нь буруу юм.[93]

Түүний хэлснээр:

“IQ тестүүд нь академик амжилтанд хэрэгтэй оюуны төрлийг хэмжихэд хүчинтэй. Харин оюуны өргөн хүрээг үнэлэх зорилгоор ашиглавал тэдний хүчинтэй байдал эргэлзээтэй.”

Үүнтэй адил, Keith Stanovich болон Robert Sternberg зэрэг шүүмжлэгчид IQ тестүүдийн зарим амжилтыг хүлээн зөвшөөрдөг ч, оюуныг зөвхөн IQ оноонд тулгуурлан тодорхойлох нь хүний сэтгэцийн олон чухал талуудыг орхигдуулдаг гэж үздэг.[14][99][100] Sternberg-ийн үзэж байгаагаар “оюуныг зөвхөн ‘g’ хүчин зүйлд хязгаарлах нь хүний амьдралд амжилт авчрах олон төрлийн ур чадварыг үл харгалздаг.”

Гэсэн хэдий ч, клиник сэтгэл судлаачид IQ тестийг оюуны хомсдол, танин мэдэхүйн бууралтыг хянах, хүний нөөцийн шийдвэр гаргах зэрэг зорилгоор хангалттай хүчинтэй гэж үздэг. Учир нь эдгээр тестүүд нь стандартчилагдсан, тайлбарлахад хялбар, статистикийн тодорхой алдаатай үзүүлэлтүүдийг өгдөг.[38][101]

ТЕСТИЙН ХАЗАЙЛТ БА ДИФЕРЕНЦИАЛЬ ҮЙЛЧИЛГЭЭ (TEST BIAS / DIF)

Differential Item Functioning (DIF) буюу хэмжилтийн хазайлт нь тухайн IQ тестийн асуултанд ялгаатай бүлгийн хүмүүс (жишээ нь: хүйс, арьс өнгө, хөгжлийн байдал) ижил түвшний чадвартай ч өөр хариулт өгдөг үзэгдэл юм.[102]

DIF шинжилгээ нь тухайн тестийн тодорхой асуултуудыг бусад ижил төрлийн асуултуудтай харьцуулж далд чадварын ялгааг үнэлдэг. Хэрэв хоёр бүлэг ижил чадвартай мөртлөө тогтмол өөр хариулт өгч байвал тухайн асуулт соёлын эсвэл боловсролын нөлөөтэй хазайлттай гэж үзнэ.

DIF илэрсэн асуултуудыг тестээс хасах замаар тестийг илүү шударга болгодог. DIF-ийн судалгаанд item response theory (IRT), Mantel–Haenszel арга, логистик регрессийн загвар зэрэг статистикийн аргууд хэрэглэгддэг.[103]

2005 оны нэг судалгаанд WAIS-R тест нь соёлын нөлөөтэй байж болзошгүй, энэ нь Мексик гаралтай америк сурагчдын хувьд хүчинтэй байдал багассан гэж үзсэн байдаг.[104] Мөн Өмнөд Африкт хийгдсэн судалгаанууд IQ тестүүдийн соёлын шударга байдлыг эргэлзээтэй гэж үзжээ.[105][106]

Autism-тай хүүхдүүдийн хувьд стандарт тестүүд (жишээлбэл Stanford–Binet) тохиромжгүй байдаг бөгөөд хөгжлийн болон дасан зохицох чадварыг хэмжих тестүүд нь оюуны чадварыг буруу илэрхийлэх хандлагатай, улмаар “ихэнх аутизмтай хүүхдүүд доогуур IQ-тай” гэх буруу ойлголт үүсгэж иржээ.[107]