Протактини
Шилэн саванд хийсэн протактин-231-ийн дээж | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Протактини | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Дуудлага | /pʰrɔtʰakʰˈtʰini/ | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Гадаад байдал | тод, мөнгөлөг металл гялбаа | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Стандарт атомын жин Ar°(Pa) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Үелэх систем дэх Протактини | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Атомын дугаар (Z) | 91 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Бүлэг | f-блокийн бүлгүүд (дугааргүй) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Үе | 7-р үе | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Блок | f-блок | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Электрон байгуулалт | [Rn] 5f2 6d1 7s2 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Давхарга бүрт | 2, 8, 18, 32, 20, 9, 2 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Физик шинж чанарууд | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Төлөв | хатуу | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Хайлах температур | 1841 K (1568 °C, 2854 °F) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Буцлах температур | 4300 K (4027 °C, 7280 °F) (?) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Нягт (20° C) | 15.43 г/см3 [3] | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Хайлах энтальп | 12.34 кЖ/моль | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Уурших энтальп | 481 кЖ/моль | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Атомын шинж чанар | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Исэлдэлтийн зэрэг | нийтлэг: +5 +2,? +3,[4] +4[4] | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Цахилгаан сөрөг чанар | Полингийн шаталбар: 1.5 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Ионжилтын энерги |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Атомын радиус | эмпирик: 163 пм | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Ковалент радиус | 200 пм | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Бусад шинж чанарууд | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Байгалийн тархац | ялзралаас | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Талст бүтэц | бие төвт тетрогонал[5] (tI2) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Торны тогтмол | a = 392.1 пм c = 323.5 пм (20 °C)[3] | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Дулааны тэлэлт | 11.8×10−6/K (20 °C)[3] | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Дулаан дамжуулалт | 47 Вт/(м⋅K) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Цахилгаан эсэргүүцэл | 177 nΩ⋅м (0 °C) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Соронзон чанар | парасоронзон[6] | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| CAS дугаар | 7440-13-3 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Түүх | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Нэрийн үүсэл | Зарим изотопууд актини болж задардаг тул "актинийн (цөм) урьдал" утгатай | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Таамагласан | Дмитрий Менделеев (1871) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Нээсэн | Казимир Фаянс, Освальд Хелмут Гёринг (1913) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Анх ялгасан | Аристид фон Гросс (1934) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Нэр өгсөн | Отто Хан, Лиза Мейтнер (1917–8) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Хамгийн тогвортой изотопууд | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Протактини (Англи: Protactinium, угтаа Прото-актини Proto-actinium гэсэн үгийг товчлон хэрэглэсэн, (грекээр πρώτος (прõтос) = анхны ба актини)) нь Pa гэж тэмдэглэгддэг, атомын дугаар 91 бүхий химийн элемент юм. Протактини нь цацраг идэвхт, актиноидын бүлгийн, 7-р үеийн металл. Энэ элемент мөнгөлөг өнгөтэй ба 1,4 кельвинээс доош температурт хэт дамжуулах чадвартай төлөв байдалд шилждэг. Байгальд маш бага тархсан учир ихэнхийг зохиомлоор гаргаж авдаг.
Түүх
[засварлах | кодоор засварлах]1871 онд Дмитрий Менделеев Тори ба Ураны хооронд нэг химийн элемент байх ёстойг урьдчилан тогтоосон байдаг.[8][9] Тухайн үед актиноидын үеийн элементүүд мэдэгдээгүй байв. Тиймээс ураныг вольфрамын доор, ториг эка-цирконийн доор (тухайн үед мөн л нээгдээгүй байсан гафни) байрлуулсан байна. 1950-иад оныг хүртэл үелэх системийг яг энэ хэлбэрээр нь хэрэглэсээр иржээ.[10]

1871 оны доор тори (Th = 231) ба уран (U = 240) хоёрын хооронд проактинид зориулсан хоосон зай бүхий Менделеевийн үелэх систем
1900 онд Уильям Крүүкс уранаас маш их цацраг идэвхт материал тусгаарлан гаргасан боловч түүнээ шинэ химийн элемент гэдгийг нь тодорхойлж чадаагүй бөгөөд Уран-X (УХ) хэмээн нэрлэв.[11][12]
Цахим холбоос
[засварлах | кодоор засварлах]| Wiktionary: Протактини – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |
Эшлэл
[засварлах | кодоор засварлах]- ↑ "Стандарт атомын жин: Протактини". CIAAW. 2017.
- ↑ Прохаска, Томас; Иргер, Йоханна; Бенефилд, Жаклин; Бөхлке, Жон К.; Чессон, Лесли А.; Коплен, Тайлер Б.; Дин, Типин; Данн, Филип Ж. Х.; Грёнинг, Манфред; Холден, Норман Э.; Мейжер, Харро А. Ж. (2022-05-04). "Элементүүдийн стандарт атомын жин 2021 (IUPAC Техникийн тайлан)". Pure and Applied Chemistry (Англи хэлээр). doi:10.1515/pac-2019-0603. ISSN 1365-3075.
- 1 2 3 Арбластер, Жон В. (2018). Элементүүдийн кристаллографийн шинж чанарын сонгосон утгууд. Материалын Парк, Охайо: ASM International. ISBN 978-1-62708-155-9.
- 1 2 Гринвуд, Норман Н.; Эрншоу, Алан (1997). Элементүүдийн хими (2-р хэвлэл). Butterworth-Heinemann. х. 28. doi:10.1016/C2009-0-30414-6. ISBN 978-0-08-037941-8.
- ↑ Доноху, Ж. (1959). "On the crystal structure of protactinium metal". Acta Crystallographica. 12 (9): 697. doi:10.1107/S0365110X59002031.
- ↑ Лиде, Д. Р., ed. (2005). "Magnetic susceptibility of the elements and inorganic compounds". CRC Хими, физикийн гарын авлага (PDF) (86-р хэвлэл). Бока Ратон (Флорида): CRC Press. ISBN 0-8493-0486-5.
- ↑ Кондев, Ф. Г.; Ван, М.; Хуан, В. Ж.; Наими, С.; Ауди, Г. (2021). "The NUBASE2020 evaluation of nuclear properties" (PDF). Chinese Physics C. 45 (3): 030001. doi:10.1088/1674-1137/abddae.
- ↑ Зийгфрийд Нийзэ: Die Entdeckung des Elementes 91 durch Kasimir Fajans und Oswald Göhring im Jahr 1913 und die Namensgebung durch Otto Hahn und Lise Meitner 1918 (Digitalisat).
- ↑ John Emsley: Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements. Oxford University Press, Oxford, England, UK 2001, ISBN 0-19-850340-7, S. 347–349, Kapitel: Protactinium (Протактини, Гүүгл дэх ном ).
- ↑ Michael Laing: A Revised Periodic Table: With the Lanthanides Repositioned. In: Foundations of Chemistry. 2005, 7 (3), S. 203 (doi:10.1007/s10698-004-5959-9).
- ↑ William Crookes: Radio-Activity of Uranium. In: Proceedings of the Royal Society of London. 1899, 66, S. 409–423 (doi:10.1098/rspl.1899.0120).
- ↑ A Glossary of Terms in Nuclear Science and Technology. S. 180 (Протактини, Гүүгл дэх ном ).


