Jump to content

Протактини

Википедиа — Чөлөөт нэвтэрхий толь
Протактини, 91Pa
Small (a few cm) piece of silvery-gray metal in a sealed vial
Шилэн саванд хийсэн протактин-231-ийн дээж
Протактини
Дуудлага/rɔaˈini/
Гадаад байдалтод, мөнгөлөг металл гялбаа
Стандарт атомын жин Ar°(Pa)
Үелэх систем дэх Протактини
Устөрөгч Гели
Лити Берилли Бор (химийн элемент) Нүүрстөрөгч Азот Хүчилтөрөгч Фтор Неон
Натри Магни Хөнгөн цагаан Цахиур Фосфор Хүхэр Хлор Аргон
Кали Кальци Сканди Титан Ванади Хром Манган Төмөр (химийн элемент) Кобальт Никель Зэс Цайр Галли Германи Хүнцэл Селени Бром Криптон
Рубиди Стронци Иттри Циркони Ниоби Молибден Технеци Рутени Роди Паллади Мөнгө (химийн элемент) Кадми Инди Цагаан тугалга Сурьма Теллур Иод Ксенон
Цези Бари Лантан Цери Празеодим Неодим Промети Самари Европи Гадолини Терби Диспрози Гольми Эрби Тули Иттерби Лютеци Гафни Тантал Вольфрам Рени Осми Ириди Цагаан алт Алт Мөнгөн ус Талли Хар тугалга Висмут Полони Астат Радон
Франци Ради Актини Тори Протактини Уран Нептуни Плутони Америци Кюри Беркли Калифорни (химийн элемент) Эйнштейни Ферми Менделеви Нобели Лоуренси Резерфорди Дубни Сиборги Бори Хасси Мейтнери Дармштадти Рентгени Коперници Нихони Флерови Москови Ливермори Теннессин Оганесон
Pr

Pa

торипротактиниуран
Атомын дугаар (Z)91
Бүлэгf-блокийн бүлгүүд (дугааргүй)
Үе7-р үе
Блок  f-блок
Электрон байгуулалт[Rn] 5f2 6d1 7s2
Давхарга бүрт2, 8, 18, 32, 20, 9, 2
Физик шинж чанарууд
Төлөвхатуу
Хайлах температур1841 K (1568 °C, 2854 °F)
Буцлах температур4300 K (4027 °C, 7280 °F) (?)
Нягт (20° C)15.43 г/см3[3]
Хайлах энтальп12.34 кЖ/моль
Уурших энтальп481 кЖ/моль
Атомын шинж чанар
Исэлдэлтийн зэрэгнийтлэг: +5
+2,? +3,[4] +4[4]
Цахилгаан сөрөг чанарПолингийн шаталбар: 1.5
Ионжилтын энерги
  • 1-р: 568 кЖ/моль
Атомын радиусэмпирик: 163 пм
Ковалент радиус200 пм
Спектрийн хүрээ дэх өнгөт шугамууд
Спектрийн хүрээ дэх өнгөт шугамууд
протактини элементийн спектрийн шугам
Бусад шинж чанарууд
Байгалийн тархацялзралаас
Талст бүтэц бие төвт тетрогонал[5] (tI2)
Торны тогтмол
Body-centered tetragonal crystal structure for протактини
a = 392.1 пм
c = 323.5 пм (20 °C)[3]
Дулааны тэлэлт11.8×10−6/K (20 °C)[3]
Дулаан дамжуулалт47 Вт/(м⋅K)
Цахилгаан эсэргүүцэл177 nΩ⋅м (0 °C)
Соронзон чанарпарасоронзон[6]
CAS дугаар7440-13-3
Түүх
Нэрийн үүсэлЗарим изотопууд актини болж задардаг тул "актинийн (цөм) урьдал" утгатай
ТаамагласанДмитрий Менделеев (1871)
НээсэнКазимир Фаянс, Освальд Хелмут Гёринг (1913)
Анх ялгасанАристид фон Гросс (1934)
Нэр өгсөнОтто Хан, Лиза Мейтнер (1917–8)
Хамгийн тогвортой изотопууд
Гол изотопууд[7] Задрал
дэлбэг байдал хагас задрал (t1/2) хэлбэр бүтээгдэхүүн
229Pa хиймэл 1.55 ө ε 229Th
α 225Ac
230Pa хиймэл 17.4 ө β+ 230Th
β 230U
α 226Ac
231Pa 100% 3.265×104 ж α 227Ac
232Pa хиймэл 1.32 ө β 232U
233Pa мөр 26.975 ө β 233U
234Pa мөр 6.70 ц β 234U
234mPa мөр 1.159 мин β 234U
 Ангилал: Протактини
үзэх · хэлэлцэх · засах | эх сурвалж

Протактини (Англи: Protactinium, угтаа Прото-актини Proto-actinium гэсэн үгийг товчлон хэрэглэсэн, (грекээр πρώτος (прõтос) = анхны ба актини)) нь Pa гэж тэмдэглэгддэг, атомын дугаар 91 бүхий химийн элемент юм. Протактини нь цацраг идэвхт, актиноидын бүлгийн, 7-р үеийн металл. Энэ элемент мөнгөлөг өнгөтэй ба 1,4 кельвинээс доош температурт хэт дамжуулах чадвартай төлөв байдалд шилждэг. Байгальд маш бага тархсан учир ихэнхийг зохиомлоор гаргаж авдаг.

1871 онд Дмитрий Менделеев Тори ба Ураны хооронд нэг химийн элемент байх ёстойг урьдчилан тогтоосон байдаг.[8][9] Тухайн үед актиноидын үеийн элементүүд мэдэгдээгүй байв. Тиймээс ураныг вольфрамын доор, ториг эка-цирконийн доор (тухайн үед мөн л нээгдээгүй байсан гафни) байрлуулсан байна. 1950-иад оныг хүртэл үелэх системийг яг энэ хэлбэрээр нь хэрэглэсээр иржээ.[10]

1871 оны доор тори (Th = 231) ба уран (U = 240) хоёрын хооронд проактинид зориулсан хоосон зай бүхий Менделеевийн үелэх систем

1900 онд Уильям Крүүкс уранаас маш их цацраг идэвхт материал тусгаарлан гаргасан боловч түүнээ шинэ химийн элемент гэдгийг нь тодорхойлж чадаагүй бөгөөд Уран-X (УХ) хэмээн нэрлэв.[11][12]

Wiktionary
Wiktionary
Wiktionary: Протактини – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу
 Commons: Протактини – Викимедиа дуу дүрсний сан
  1. "Стандарт атомын жин: Протактини". CIAAW. 2017.
  2. Прохаска, Томас; Иргер, Йоханна; Бенефилд, Жаклин; Бөхлке, Жон К.; Чессон, Лесли А.; Коплен, Тайлер Б.; Дин, Типин; Данн, Филип Ж. Х.; Грёнинг, Манфред; Холден, Норман Э.; Мейжер, Харро А. Ж. (2022-05-04). "Элементүүдийн стандарт атомын жин 2021 (IUPAC Техникийн тайлан)". Pure and Applied Chemistry (Англи хэлээр). doi:10.1515/pac-2019-0603. ISSN 1365-3075.
  3. 1 2 3 Арбластер, Жон В. (2018). Элементүүдийн кристаллографийн шинж чанарын сонгосон утгууд. Материалын Парк, Охайо: ASM International. ISBN 978-1-62708-155-9.
  4. 1 2 Гринвуд, Норман Н.; Эрншоу, Алан (1997). Элементүүдийн хими (2-р хэвлэл). Butterworth-Heinemann. х. 28. doi:10.1016/C2009-0-30414-6. ISBN 978-0-08-037941-8.
  5. Доноху, Ж. (1959). "On the crystal structure of protactinium metal". Acta Crystallographica. 12 (9): 697. doi:10.1107/S0365110X59002031.
  6. Лиде, Д. Р., ed. (2005). "Magnetic susceptibility of the elements and inorganic compounds". CRC Хими, физикийн гарын авлага (PDF) (86-р хэвлэл). Бока Ратон (Флорида): CRC Press. ISBN 0-8493-0486-5.
  7. Кондев, Ф. Г.; Ван, М.; Хуан, В. Ж.; Наими, С.; Ауди, Г. (2021). "The NUBASE2020 evaluation of nuclear properties" (PDF). Chinese Physics C. 45 (3): 030001. doi:10.1088/1674-1137/abddae.
  8. Зийгфрийд Нийзэ: Die Entdeckung des Elementes 91 durch Kasimir Fajans und Oswald Göhring im Jahr 1913 und die Namensgebung durch Otto Hahn und Lise Meitner 1918 (Digitalisat).
  9. John Emsley: Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements. Oxford University Press, Oxford, England, UK 2001, ISBN 0-19-850340-7, S. 347–349, Kapitel: Protactinium (Протактини, Гүүгл дэх ном ).
  10. Michael Laing: A Revised Periodic Table: With the Lanthanides Repositioned. In: Foundations of Chemistry. 2005, 7 (3), S. 203 (doi:10.1007/s10698-004-5959-9).
  11. William Crookes: Radio-Activity of Uranium. In: Proceedings of the Royal Society of London. 1899, 66, S. 409–423 (doi:10.1098/rspl.1899.0120).
  12. A Glossary of Terms in Nuclear Science and Technology. S. 180 (Протактини, Гүүгл дэх ном ).