Пушту хэл
Пушту буюу Пашто хэл (пушту хэлээр өөрийгөө нэрлэх нь: پښتو [paʂto:], [paxto:]) - Зүүн Ираны хэлнүүдийн нэг болох Пуштун нарын хэл юм. Энэ нь Афганистан (Дари хэлний хамт) болон Пакистаны зарим бүс нутгийн албан ёсны хэл юм. Энэ хэлээр Афганистаны өмнөд болон зүүн өмнөд, Пакистаны баруун хойд хэсэгт, мөн бусад нутагт оршин сууж буй Пуштун бүлгийнхэн ярьдаг юм. Энэ хэл нь олон тооны аялгтай бөгөөд янз бүрийн ангиллын дагуу хоёр, гурав, дөрвөн бүлэгт хувааж үздэг юм.
Уг хэлээр ярьдаг хүмүүсийг пуштун буюу афганчууд гэдэг. Пуштунууд өөрсдөө — нэг тоонд дээр pəʂˈtu: n / pəxˈtu: n, олон тоон дээр. pəʂˈta:ˌnə / pəxˈta:ˌnə; Пакистанд тэднийг патха́нууд (pəˈʈʰɑ:n) гэдэг байна.
Үгний бүтэц нь пуштун (жишээ нь: "ورځ" wradz "өдөр"), перс ("آسمان" ȃsemȃn "тэнгэр") болон энэтхэг ("کړكۍ" kəṛkəy "цонх", کهڰṛki гэсэн үгнээс бүрддэг) гарал үүсэлтэй ажээ. Шашин, шинжлэх ухаан, улс төрийн салбарт араб үгсийн сан давамгайлдаг (اجتماع ijtimȃ "цуглуулах, нийгэм"), дүрмээр бол перс хэлнээс зээлдэн авдаг (үр дүнд нь Пашто нь зарим араб үсгүүдийн перс дуудлагыг хадгалдаг - жишээлбэл: مريض ("marȋd"-тай, араб хэлээр "marȋd"), infˤdˤd. Фарси болон Пашто хэлээр тэд اجتماع гэж дууддаг;
Цагаан толгой
[засварлах | кодоор засварлах]Пушту хэлний бичгийн соёл 16-р зуунд хөгжиж эхэлсэн байх магадлалтай боловч бичгийн яг гарал үүслийн он жил тодорхойгүй хэвээр байна. Пушту хэл дээрх хамгийн эртний баримт бичиг бол 1651 оны 9-р сарын 6-нд бичигдсэн Суфи Баязид Ансаригийн Хайрул-Баян (خیرالبیان - "Ерөөлийн захиас") ном юм. Пушту хэл дээрх шашны бус уран зохиол 17-р зууны эхээр гарч ирсэн бөгөөд түүний хамгийн тод төлөөлөгч нь Хушал Хан Хаттак байв. Хаттакийн дагалдагчид (Баязид Ансаригаас үл хамааран) Пуашту хэлийг бичихэд зориулж Персийн цагаан толгойг тохируулсан нь мэдэгдэж байдаг юм. Тэднийг орчин үеийн бичгийн Пушту хэлийг үндэслэгчид гэж үздэг. Орчин үеийн зөв бичих дүрэм 18-р зууны дунд үед бүрэн хэрэглэгдэж эхэлсэн. Орчин үеийн зөв бичих дүрэм дэх хамгийн эртний гар бичмэл бол Пешавараас олдсон Ахмад Шах Абдалийн диваны хуулбар бөгөөд 1750 оноос хойш бичигдсэн байдаг ажээ.
Пушту хэлний цагаан толгой нь Араб, Перс цагаан толгойд байдаггүй зарим үсэгтэй юм.
| ا
ā, — /ɑ, ʔ/ |
ب
b /b/ |
پ
p /p/ |
ت
t /t̪/ |
ټ
ṭ /ʈ/ |
ث
s /s/ |
ج
j /d͡ʒ/ |
ځ
ź /d͡z/ |
چ
č /t͡ʃ/ |
څ
c /t͡s/ |
ح
h /h/ |
خ
x /x/ |
| د
d /d̪/ |
ډ
ḍ /ɖ/ |
ﺫ
z /z/ |
ﺭ
r /r/ |
ړ
ṛ /ɺ˞~ɻ/ |
ﺯ
z /z/ |
ژ
ž /ʒ/ |
ږ
ǵ (или ẓ̌) /ʐ, ʝ, ɡ/ |
س
s /s/ |
ش
š /ʃ/ |
ښ
x̌ (или ṣ̌) /ʂ, ç, x/ | |
| ص
s /s/ |
ض
z /z/ |
ط
t /t̪/ |
ظ
z /z/ |
ع
— /ʔ/ |
غ
ğ /ɣ/ |
ف
f /f/ |
ق
q /q/ |
ک
k /k/ |
ګ
g /ɡ/ |
ل
l /l/ | |
| م
m /m/ |
ن
n /n/ |
ڼ
ṇ /ɳ/ |
و
w, ū, o /w, u, o/ |
ه
h, a, ə /h, a, ə/ |
ي
y, ī /j, i/ |
ې
e /e/ |
ی
ay, y /ai, j/ |
ۍ
əi /əi/ |
ئ
əi, y /əi, j/ |