Ромын эзэнт гүрэн

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Jump to navigation Jump to search
Тражан эзэн хааны үед МЭ 117 оны байдлаар хамгийн их тэлсэн байдал

Ромын эзэнт гүрэн (латин. Imperium Romanum, эрт. грек. Βασιλεία Ῥωμαίων) эртний Ромын соёл иргэншлийн бүгд найрамдах улсын дараах үе шат бөгөөд засаглалын автократ хэлбэртэй, Европ, Газар дундын тэнгисийн эргэн тойронд асар том нутаг дэвсгэр эзэлж байснаараа онцлог юм.[1] Энэ нэр томъёогоор анхны эзэн хаан Октавиан Августын үеэс эзэнт гүрнийг Баруун ба Зүүн гэж хувааж, дараа нь Баруун Ромын эзэнт гүрэн нуран унах хүртэлх үеийг хамардаг, өөрөөр хэлбэл МЭӨ 27 оноос 476 он хүртэл юм. Харин Зүүн Ромын эзэнт гүрэн буюу Константинополь хотод төвтэй Византын эзэнт улс дахиад 977 жилийн турш оршин тогтнож байгаад 1453 оны намар нуран унасан юм.

Үүний өмнө байсан Ромын бүгд найрамдах улс хэд хэдэн удаагийн иргэний дайнаар суларч, доройтжээ. Бүгд найрамдах улсын хожуу үеийн тэмцлийн үеэр олон зуун сенатч алуулсан буюу үхэхэд Ромын сенат эхний үед Анхдугаар триумвиратын дэмжигчдээр нөхөгдөж байсан бол хожим Хоёрдугаар триумвиратын дэмжигчдээр нөхөгдөж байв. Бүгд найрамдах улсаас эзэнт гүрэн рүү шилжсэн шилжилтийг хэд хэдэн үйл явдлаар тэмдэглэх санал байдаг. Үүний дотор Юлий Цезарь МЭӨ 44 онд Ромын диктатороор насан туршдаа томилогдсон явдал, Актиумын тулалдаан (МЭӨ 31 оны 9 дүгээр сарын 2), Ромын сенат Октавианд хүндэт Август (МЭӨ 27 оны 1 дүгээр сарын 4) цол өгсөн явдлаар тэмдэглэх санал гарч байв. Октавиан/Август Ромын бүгд найрамдах улсыг аварснаа албан ёсоор тунхаглаж, эрх мэдлээ бүгд найрамдах улсын хэлбэрийн дор болгоомжтой нуун далдалж байв. Тухайлбал консулууд сонгогдсоор байсан, плебейчүүдийн трибунууд хууль тогтоомж санал болгож байсан, сенатчид Ромын куриад мэтгэлцсээр байв. Гэвч бүх зүйлд нөлөөлж, эцсийн шийдвэрийг хянадаг байсан хүн нь Октавиан болон түүний дараа гарч ирсэн бүх эзэн хаан байлаа. Түүнчлэн шаардлага гарвал Ромын легионууд түүнийг дэмжиж байв.

Латин хэлний Imperium Romanum (Ромын эзэнт гүрэн) хэмээх нэр томъёо нь магадгүй хамгийн сайн танигдсан олон хэрэглэгдэж байсан латин үг юм. Энэ нэр томъёоны imperium хэмээх үг нь Ромын цэргийн захирагч - императорт дагаар орсон хүний амьдралын хүрээг илтгэдэг юм (жишээлбэл хүмүүс бүхий зарим улс орон - газар нутаг). Ромын тэлэлт бүгд найрамдах улсын үед эхэлсэн боловч эзэн хаан Тражаны үед оргилдоо хүрчээ. Нутаг дэвсгэрийн тэлэлтийн энэхүү оргил үед Ромын эзэнт гүрэн 6,5 сая орчим км²[2] хуурай газрыг хамарч байлаа. Эзэнт гүрэн өргөн уудам нутаг дэвсгэрийг удаан хугацаанд харъяалж байсан учраас дэлхийн улс орнуудын хэл, шашин, архитектур, философи, хууль, засаглалд нөлөөлсөн нөлөөлөл өнөөг хүртэл хадгалагдсаар ирсэн.

МЭ III зууны сүүлээр Диоклетиан өргөн уудам нутаг дэвсгэрийг удирдлага доороо нэгтгэн барьж байхын тулд эрх мэдлийг хамтран төр баригч эзэн хаадын дунд хуваах практик тогтоожээ. Дараачийн хэдэн арван жилийн турш эзэнт гүрэн гол төлөв зүүн/баруун тэнхлэгийн дагуу хуваагдах болсон. 395 онд I Феодосий нас барсны дараа эзэнт гүрэн сүүлийн удаа хуваагджээ. [3]

476 онд Ромул Август Одоакрийн шахалтаар хаан ширээнээсээ бууснаар Баруун Ромын эзэнт гүрэн задран унажээ.[4] Зүүн Ромын буюу Византын эзэнт гүрэн 1453 онд XI Константин Палэологос нас барч, Константинополь хотыг II Мехмедийн удирдсан Османы түрэгүүд эзлэх хүртэл оршин тогтножээ.

Ромын эзэнт гүрэн нь олон хэлтэй улс байв. Эзэнт гүрний албан ёсны хэл нь Латин, Эртний Грек хэл байсан. Эзэнт гүрний хүрээнд эдгээр хоёр чухал хэлийг ашиглах нь газарзүйн болон үйл ажиллагааны хувьд ялгаатай байв. Эцэст нь энэ нь 395 оноос хойш баруун ба зүүн хэсэг болж салахад их үүрэг гүйцэтгэсэн юм.

Эшлэл[засварлах | edit source]

  1. "Roman Empire," Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2008
  2. Parker, Philip, "The Empire Stops Here". p.2.
  3. Chester G. Starr, A History of the Ancient World, Second Edition. Oxford University Press, 1974. pp. 670–678.
  4. Isaac Asimov. Asimov's Chronology of the World. Harper Collins, 1989. p. 110.

Цахим холбоос[засварлах | edit source]