Рухолла Хомейни

Сейид Рухолла Мостафави Мусави Хомейни (перс. سيد روح‌الله مصطفوی موسوی خمینی‎ [sejˈjede ruːholˈlɑːhe mostæfæˈviːje muːsæˈviːje xomeiˈniː]; англи. Ruhollah Khomeini, 1902 оны 9-р сарын 24-нд Кажарын Иран улсад Хомейн хотод төрсөн — 1989 оны 6-р сарын 3-нд Ираны Тегеранд нас барсан) — Ираны шашны, оюун санааны бөгөөд төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. Исламын шашны Шийт урсгалын Их аятолла цолтой бөгөөд Ираны 1979 оны исламын хувьсгалын удирдагч байсан. 1979 оноос 1989 онд нас барах хүртлээ Ираны Дээд удирдагч байсан.

Тэрээр Кум хотод шашны сургаалын багшаар ажиллаж, 1950-иад онд "Аятолла" цол хүртжээ. 1963 оноос хойш тэрээр Иранд Шахын дэглэмийг эсэргүүцэж сөрөг хүчин байв. Түүнийг баривчилснаар 10 жилийн хугацаанд хамгийн их үймээн самуун гарч, 1000 гаруй хүн амиа алдаж байжээ. Түүнийг эрх баригчид Турк руу цөлж, дараа нь тэрээр Ирак руу, 1978 онд Парис руу цагаачилжээ.

Рухолла Хомейни 1979 оны 1-р сард тэрээр Ираны Исламын хувьсгалыг удирдсан. Шах зугтааснаас хоёр долоо хоногийн дараа буюу 1979 оны 2-р сарын 1-нд тэрээр Иран руу буцаж ирсэн байна. 2-р сарын 11-нд тэрээр Мехди Базарганы тэргүүлсэн түр засгийн газрыг байгуулан томилсон юм.

1979 оны 12-р сард батлагдсан Үндсэн хуулийн дагуу тэрээр Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсын Дээд удирдагчийн албан тушаалыг хашиж байв. Тэрээр Кум хотод амьдарч байсан ч тус улсын улс төрийн амьдралд идэвхтэй оролцдог байсан.

Гадаадын улс төрийн удирдагчдаас тэрээр зөвхөн Ясир Арафатай уулзсан.

Тэрээр засаглах хугацаандаа Исламын хувьсгалыг бүс нутгийн хөрш орнуудад экспортлохыг зорьж байсан.

Намтар

Рухоллагийн эх Хажар Ага Ханум түүнийг 15 настай байхад нас баржээ. Хомейни орон нутгийн шашны сургуульд суралцаж, эхлээд Арак, дараа нь Кум хотод суралцаж, 23 насандаа можтахид цол хүртэж, багшлах эрхтэй болжээ. Хомейни энэ үеэс Пехлави шахын дэглэмийн эсрэг улс төрийн тэмцэлд оролцож, 1930-аад оны дунд үе гэхэд Кум хотод Исламын хууль, философийн талаар лекц унших эрхээ алджээ. 27 настайдаа Хомейни Шахр-э-Рейгаас ирсэн Аятолла Сагафигийн охин Хадижа Сагафитай гэрлэжээ. Хадижатай хамт аятолла Кум хот руу нүүж, өөрийн гэсэн "медресе" буюу ислам сүм байгуулсан бөгөөд энэ нь Хомейнид үнэнч дагалдагчдыг хүрээг хурдан өргөтгөсөн юм. Хомейнигийн нууцаар багшлах үйл ажиллагаа, Исламын сургаалд чухал ач холбогдолтой бүтээлүүд бичсэн нь түүний оюун санааны дагалдагчдыг болон эрх мэдлийг ихээхэн нэмэгдүүлж, 1950-иад оны сүүлээр тэрээр Исламын шийт урсгалын хамгийн дээд оюун санааны цол болох "Аятолла" цолыг хүртжээ.

1963 оны 6-р сарын 3-нд Хомейни Кум хотын Февзийе сүмд үг хэлэхдээ Шахын бодлогыг эрс буруушааж, түүнийг баримталж байгаа чиглэлээ өөрчлөхийг уриалав. Үүний хариуд 1963 оны 6-р сарын 5-нд Шахын цагдаа нар аятоллаг баривчилж, Тегеран руу гэрийн хорионд шилжүүлэв. Баривчилгаа нь олон нийтийн эсэргүүцлийг өдөөж, жагсаалыг харгис хэрцгий дарах үеэр ойролцоогоор 400 жагсагч алагджээ. Аятоллаг 8-р сард хурцадмал байдлаас болж сулласан байна.

1964 оны 10-р сард Хомейниг Иранд байгаа Америкийн иргэдэд тусгай статус олгох хуулийг буруушаасан хэргээр дахин баривчилж, Турк руу цөлөв. Хомейни Туркээс эхлээд Иракийн ариун шийт хот Нажаф руу нүүж, дараа нь 1978 онд Парис руу цагаачилж, Шахын дэглэмийн эсрэг тэмцлээ үргэлжлүүлсэн ажээ.

Мустафа Хомейни Имамын хүүгийн учир битүүлгээр үхэл болон аятоллаг доромжилсон нийтлэл Иранд маш их эсэргүүцэл үзүүлж, тус улсын хүн амын нэлээд хэсэг нь жагсаал цуглаан хийж, газрын тосны ихэнх компаниуд ажил хаялт зарласан юм. Үүний үр дүнд Шахын дэглэм ердөө нэг сар гаруйхан тогтсон. 1979 оны 1-р сард Шахын гэр бүл улс орноо үүрд орхисон. 1979 оны 2-р сарын 1-нд Хомейни өөрийн дэмжигчдийн бүлэгтэй (түүний итгэмжлэгдсэн хамтрагчид болох Хассан Хабиби, Садек Табатай, Аболхассан Банисадр, Садек Готбзаде, Мехди Араги, кино найруулагч Расул Садр Амели) хамт Иран руу буцаж ирэв.

1979 оны 2-р сарын 11-нд Шахын хүчин эсэргүүцлээ зогсоов. 2-р сарын 14-нд Аятолла Хомейнигийн удирдсан Үндэсний фронт засгийн газар байгуулж, 3-р сард болсон бүх нийтийн санал асуулгад оролцсон сонгогчдын дийлэнх олонх нь Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улс байгуулахыг дэмжсэн байна.

Рухолла Хомейнигийн зарлигаар Исламын хувьсгалт харуулын корпус байгуулагдаж, Бүгд найрамдах улсын шинэ Үндсэн хуулийг боловсруулан баталж, түүнд "дээд оюун санааны эрх мэдэл" гэсэн Ираны Дээд удирдагч болсон. Тус улсад хүчирхэг аюулгүй байдлын хүчний аппарат байгуулагдаж, улс төр, эдийн засаг, соёл зэрэг нийгмийн бүхий л талыг бүрэн исламжуулсан хуулиудыг нэвтрүүлсэн. Эмэгтэйчүүдийг мусульман эмэгтэйчүүдэд заагаагүй хувцас өмсөхийг хориглосон. Куран судар, шариатын зарчимд суурилсан Исламын шүүхийн тогтолцоог нэвтрүүлсэн. Зүүний үзэлт сөрөг хүчин болон үндэсний цөөнхийн байгууллагуудыг дарах кампанит ажил эхэлсэн. "Дүүжилдэг шүүгч" хэмээх Садек Халхалигийн тэргүүлсэн Исламын хувьсгалт шүүх нь улс төрийн олон нийтийн хэлмэгдүүлэлтийн хэрэгсэл болсон юм.

Кум хотод суурин амьдарсан аятолла улс орны бодлогыг биечлэн шууд удирдаж, Үндсэн хуулийн хяналтын зөвлөлийн гишүүдийг өөрийн үзэмжээр томилдог байв. Иран-Иракийн дайн (1980-1988) нь Хомейнигийн дэмжигчдийг улам нэгтгэсэн боловч Иран эцэст нь 1987 оны 7-р сард гал зогсоох тухай НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 598 дугаар тогтоолд гарын үсэг зурж, Иракийн ашиг сонирхлыг сайн хангасан энхийн гэрээний нөхцлийг зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болсон юм.

1989 онд зүрхний шигдээс болсны дараа тэрээр гэр бүлийнхэнтэйгээ хамт Тегераны захын дүүрэгт суурьшжээ. 5-р сарын 23-нд тэрээр хоол боловсруулах систем дэх цус алдалтыг зогсоох мэс засалд орсон боловч 1989 оны 6-р сарын 3-нд 86 насандаа зүрхний шигдээсээр нас баржээ.