Санж Каляев

Санж Каляев (халимаг. Калян Санҗ, орос. Санджи́ Каля́евич Каля́ев; 1905 оны 1-р сарын 2-нд Оросын хаант улсын Астрахань мужийн Цагаан-Нуур тосгонд төрж, 1985 оны 3-р сарын 18-нд Элст хотод нас барсан) — Зөвлөлт Халимагийн зохиолч, ардын уран зохиолч, орчуулагч, уран зохиол судлаач бөгөөд сурган хүмүүжүүлэгч. Халимагийн Ардын яруу найрагч, орчин цагийн Халимагийн уран зохиолын үндэслэгчдийн нэг.

Намтар

Санж Каляев 1905 оны 1-р сарын 2-нд Халимагийн Цагааннуур аймагт төрсөн. 1922 онд тэрээр Халимагийн багшийн коллежид элсэж, дараа нь Цагаан гвардийн үлдэгдэлтэй тэмцэж буй тусгай цэргийн ангиудад алба хааж байжээ.

1923 оноос тэрээр Сарпинскийн дүүргийн сургуулиудад багшаар ажиллаж, дараа нь Бүгд найрамдах Халимаг улсын "Танчин Зян" (Таңгчин зäңг, Тангчин зянггә, Taŋhçin zәŋ, орч. "Нутгийн мэдээ") сонины редакцын зөвлөлд ажиллаж байжээ.

1924 оноос Саратовын багшийн дээд сургуульд суралцаж, тэндээ аспирантурт үлджээ. Хэсэг хугацааны дараа түүнийг Бүх Холбоотны Коммунист Нам (Большевикууд)-ын Халимагийн бүсийн хороонд эргүүлэн дуудаж, Халимагийн урлагийн коллежийн захирлаар томилжээ. Энэ хугацаанд тэрээр орон нутгийн дээд сургуульд халимаг хэл, уран зохиолын хичээл зааж байжээ.

1928 онд тэрээр ЗХУ-ын Коммунист намд элссэн.

1931 оноос тэрээр Халимагийн "По заветам Ленина" (орч. Лениний заасан замаар) сэтгүүлийн редактороор ажиллаж байжээ. 1931 онд Санж Каляев 4-р сарын 23-нд Саратовт нээлтээ хийсэн Халимагийн анхны хөгжмийн жүжиг болох "Улаан сар"-ыг бүтээхэд оролцсон. 1932 оноос багшаар ажиллаж байхдаа сонирхогчдын театрт нэгэн зэрэг ажиллаж байжээ. 1932 оны 12-р сард түүнийг намаас хөөсөн бөгөөд давж заалдах хүсэлт гаргасны дараа 1933 онд намд эргэн орсон байна.

1934 онд тэрээр Астрахань дахь Халимагийн урлагийн коллежийн захирлаар ажиллаж байжээ.

1936 оноос 1937 оны эхэн хүртэл Санж Каляев Халимагийн анхны драмын театрын захирлын үүрэг гүйцэтгэгчээр ажиллаж байжээ.

1937 онд түүний тухай матаас ирсний улмаас театрын захирлын албан тушаалаас нь буулгасан байна. 1937 оны 9-р сарын 17-нд Санж Каляевыг ард түмний дайсан гэж зарлаж, баривчилж, хөдөлмөрийн лагерьт 8 жилийн хорих ял оноожээ. 1938 оны 10-р сараас Санж Каляев Сибирь дэх уурхайд ажиллаж байгаад хүндээр өвчилжээ. 1939 онд хөгжлийн бэрхшээлтэй болсны дараа Магаданы ойролцоох тосгоны хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийн лагерьт шилжүүлжээ. Улмаар 1941 оны 9-р сард түүнийг Тайшетийн ойролцоох лагерьт шилжүүлжээ.

1943 оны хавар түүнийг байнгын оршин суух эрхийг нь хязгаарлаж суллав. 1943 оны 4-р сарын 3-нд тэрээр Алматы мужийн Или дүүргийн Толгар өртөөнд Казахстанд ирж, тэндээ адуучнаар ажиллаж байжээ. 1950 оноос хойш тэрээр Алматы мужийн Жетыген өртөөнд багшаар ажиллаж байсан.

1956 оны 9-р сард Иосиф Сталин нас барсны дараа түүнийг цагаатгасан байна. 1957 онд Санж Каляев Халимаг руу буцаж ирээд "Халмг Унн" (монгол.: Халимагийн үнэн) сонины орлогч редактороор ажилласан юм. 1958-1960 онд Халимагийн Хэл, уран зохиол, түүхийн судалгааны хүрээлэнд ахлах эрдэм шинжилгээний ажилтан болж тэрээр Ставрополийн багшийн дээд сургуульд Халимаг хэлний тэнхимд багшилж байжээ.

1961 онд тэрээр Халимаг хэлний тэнхимд дэд профессорын эрдмийн цол хүртжээ. Тэр жилдээ Халимагийн Зохиолчдын эвлэлийн удирдах зөвлөлийн гүйцэтгэх нарийн бичгийн дарга болжээ. 1963-1966 онд тэрээр Халимагийн уран зохиолын "Тээгин гэрл" (монгол.: Талын гэрэл гэгээ) сэтгүүлийн редактороор ажиллаж байжээ.

1965 онд Санж Каляев Халимагийн Ардын яруу найрагч цол хүртсэн юм.

Санж Каляев Элст хотноо 1985 оны 3-р сарын 18-нд нас баржээ.

Бүтээл

1936 онд Халимагийн анхны драмын театрын захирлаар томилогдсоны дараа Санж Каляев театрт зориулж халимаг хэлээр жүжгүүд бичсэн.

Санж Каляев Бүгд найрамдах улсын сонин, "Тигин гэрл" сэтгүүлд бүтээлүүдээ нийтлүүлж байжээ.

Тэрээр Мольерийн жүжгүүд болон Иван Крылов ("Хоёр нохой"), Пётр Ершов ("Бөгтрөгтэй морьхон"), Якуб Колас, Тарас Шевченко, Михаил Лермонтов нарын бүтээлүүдийг халимаг хэл рүү орчуулсан.