Спарта улс

Спа́рта улс (эрт.-грек. Σπάρτη, латин. Sparta; албан ёсоор Лакедемо́н, эрт.-грек. Λακεδαίμων, латин. Lacedaemon) — юге Пелопоннесын хойгийн өмнөд хэсэгт Лакониа мужид Эврота голын хөндийд оршиж байсан Эртний Грекийн улс.

Төрийн байгуулалт

Эртний Спарта улс бол боолчлогдсон асар их хүн амын (hellots) дургүйцлийг дарахын тулд хувийн өмчийг дэмжиж, Спарта улсын иргэдийн эрх тэгш байдлыг амжилттай хангаж байсан язгууртны улсын жишээ юм. Спартанчуудын дунд улс төрийн эрх мэдлийн зохион байгуулалт нь овгийн тогтолцоо задрах үеийн онцлог шинж чанартай байв: овгийн хоёр удирдагч (Ахай, Дориан овгуудыг нэгтгэсний үр дүнд байж магадгүй), ахмадын зөвлөл, ард түмний хурал. МЭӨ 6-р зуунд "Ликурганы систем" гэж нэрлэгддэг тогтолцоо бий болсон (хелоти байгуулах, Спартан нийгэмлэгийн нөлөөг эдийн засгийн болон улс төрийн эрхээр тэгшитгэх замаар бэхжүүлэх, энэ нийгэмлэгийг цэргийн хуаран болгон хувиргах). Төрийн тэргүүнд жил бүр оддын байрлалаар мэргэ төлөгөөр сонгогддог хоёр "Архагет" байдаг байв. Арми нь тэдэнд захирагдаж байсан бөгөөд тэд олзны цэргийн ихэнхийг авах эрхтэй бөгөөд аян дайнд амьд үлдэх бөгөөд үхэх эрхтэй байв. Улс төрийн эрх мэдэл нь өчүүхэн цөөнхөд харьяалагддаг байсан тул Спарта дахь улс төрийн дэглэмийг олигархи (олигой - цөөнх) гэж нэрлэдэг байв.

Апелла (эртний грек. Ἀπέλλα) — Ардын хурал (30 нас хүрсэн эрэгтэй бүрэн эрхт спартчууд ордог) сахрд нэг удаа чуулдаг.
Спартын хаад — Спарта улсыг байнга Агаид болон Эврипонтид удмын ижил тэгш эрх мэдэлтэй хоёр хаан удирдаж байсан. Хоёр удмын хаад нь хоёулаа Аристодем хааны удмынх байсан юм. Дайны үед нэг нь аян дайнд явж нөгөө нь Спартад үлддэг байсан.
Эфорууд (эртний грек. ἔφορος, «харгалзагч, хянагч») — Шүүх засаглалын эрх мэдлийг төвлөрүүлсэн сонгогддог албан тушаалтнууд (нийт 5 эфор байсан).
Герусиа (эртний грек. γερουσία «ахмад настан») — Спарта улсын Засгийн дээд байгууллага буюу ахмадуудын зөвлөл юм. Герусиа 30 хүний бүрэлдэхүүнтэй (28 геронтууд бүх насаараа сонгогддог 60 дээш насныхан байсан бөгөөд дээр нь 2 хаан ордог) байв.
Наварх (эртний грек. ναύαρχος) — Спарта улсын усан цэргийн флотын жанжин бөгөөд заримдаа цэргийн асуудлаас давдаг эрхтэй байжээ. (Аристотель Навархын эрх мэдлийг «хааны хоёрдахь эрх мэдэлтэн» гэдэг байсан).
Гиппагретууд (эртний грек. Ίππαγρέται) — Доороо өрийн сонгосон 100 залуустай Эфоруудын сонгосон 30 нас хүрсэн 3 иргэн байв.