Таксон
Таксон (ангилал) (таксономиос үүссэн; олон тоон дээр: таксонууд) гэдэг нь тодорхой нэгэн организмын нэг буюу хэд хэдэн популяцийг таксономичдын үзэж буйгаар нэгж болгон ангилсан бүлэг юм. Таксонууд ихэвчлэн тодорхой нэртэй бөгөөд тодорхой зэрэглэлд хуваагддаг ч энэ нь заавал байх шаардлагагүй. Таксономичид аливаа таксонд юу орох, түүнийг ямар шалгуураар тодорхойлох талаар санал зөрөлдөх нь түгээмэл байдаг, ялангуяа Линнейн ангиллын нэршлийн систем дээр илүү их маргаан үүсдэг. Харин филогенетикийн нэршил ашигладаг тохиолдолд ийм маргаан бага гардаг.
Таксоны нэршил
[засварлах | кодоор засварлах]Таксонд албан ёсны шинжлэх ухааны нэр өгөгдсөн тохиолдолд нэршлийг хянах кодоор удирдуулна. Энэ нь тухайн ангилалд тохирох шинжлэх ухааны нэрийг тодорхойлдог.
Ангилал зүй ба түүх
[засварлах | кодоор засварлах]Амьтан, ургамлыг ангилж, эмхэлж зохион байгуулах оролдлогууд анх урьдын үеийн анчид, түүгчдийн үеэс эхэлсэн гэж үздэг бөгөөд үүнийг ард түмний нарийн төвөгтэй ардын ангилал нотолдог. Аристотель, Европын эрдэмтэд болох Магнол, Турнефорт, болон Карл Линней нарын “Systema Naturae”-гийн 10 дахь хэвлэл (1758 он) зэрэг бүтээлүүд энэ салбарт томоохон хувь нэмэр оруулсан.
Эхний системчлэлүүд
[засварлах | кодоор засварлах]1805 онд Жан Батист Ламаркийн Flore françoise бүтээл болон Огюстен Пирамус де Кандоллын Principes élémentaires de botanique бүтээлд анхны нэгжид суурилсан ангиллын системийг нэвтрүүлсэн. Ламарк нь ургамлыг байгалийн зарчмаар ангилах системийг боловсруулжээ.
Орчин үеийн системчлэл
[засварлах | кодоор засварлах]Орчин үед системчлэх шинжлэх ухаан амьд биетийн олон янз байдлыг тусгасан зөв, ашигтай ангиллыг боловсруулахад анхаардаг. “Сайн” таксон гэдэг нь ихэвчлэн хувьслын харилцааг илэрхийлсэн нэгжийг хэлдэг.
Филогенетикийн нэршил ба клэйд
[засварлах | кодоор засварлах]Олон системчид, ялангуяа филогенетикийн нэршил дэмжигчид клэйдистик аргуудыг ашигладаг бөгөөд таксонуудыг монофилетик (нэг өвөг дээдсээс гаралтай бүх үр удам) байхыг шаарддаг. Иймд тэдний үндсэн нэгж болох клэйд нь таксонтой дүйцдэг. Линнейн уламжлалт нэршлийг ашигладаг таксономичид ч мөн парафилетик таксоныг хүлээн зөвшөөрөх нь цөөн байдаг.
Удаан хугацааны туршид оршин тогтносон, гэхдээ клэйд биш таксоны нэг жишээ бол Reptilia (хэвлээр явагчид) анги юм. Шувууд, хөхтөн амьтад нь уламжлал ёсоор хэвлээр явагчидтай ойр холбоотой боловч тэднийг Reptilia ангиас хассан байдаг (шувуудыг Aves ангид, хөхтөн амьтдыг Mammalia ангид хамааруулдаг).