"Тува ястан"-ны өөр хувилбарууд

Jump to navigation Jump to search
no edit summary
No edit summary
No edit summary
Тувачуудын нэр 6-7 дугаар зууны үеэс дубо, тубо, туба хэмээгдэн гарч ирсэн түүхтэй ажээ. 17 дугаар зууны үеэс Алтайн уулаар нутаглаж байсан монголчуудыг оросууд тувы, урянхай гэх зэргээр нэрлэх болжээ. Тэд өөрсдийгөө тыбы гэдэг хэмээсэн баримт зарим газар үзэгддэг аж.
 
Тувачуудын өвөг нь [[дубо]] аймаг гэж үздэг ба дубо нар одоогийн Тувад байв. Тувагийн нутагт эрт цагт уйгур, киргиз, [[самоедь]], [[кеть]], монгол, европ гаралтай иранчууд байсан нь тувачуудын бүрэлдэхүүнд холилдон оржээ. Тувагийн салчак (салжиуд?), монгуш, мингад овгийг монгол гаралтай гэдэг. Зарим эрдэмтэд 19-р зууны үед Тувад байсан олон үндэстнүүд холилдож түрэгжсэн гэж бичсэн байдаг. Монгол эрдэмтэд тувачуудын олонх нь монгол гаралтай гэж үздэг.
 
"Судрын чуулган"-д Ойн урианхайг алс хол хойд зүгт байдаг гэсэнээс үзэхэд [[Ойн иргэд]] одоогийн Монголын нутагт биш ой хөвч ихтэй өмнөд Сибирьт байжээ.
Судалгаагаар нарийн зүйл ажиглагдаад байдаггүй ч эдүгээгийн Баян-Өлгийн тувачууд “Бид дайнд гавьяа байгуулсан тул хөх мончоог гэгдэх болсон. Бид Дуба сохорын үр сад” гэх зэрэг хууч яриа байсаар байгаа юм. Хамгийн сүүлийн үеийн гэж болох баримтаар Алтайн тувачууд Галдан бошгот, Амарсанаа, Чингүнжавын бослогод маш идэвхитэй оролцсон гэдгээрээ алдартай билээ.
Түүхэн домгоос үзвэл тэдний дотроос Эржибилэг, Онхоот зэрэг баатар эрс төржээ. Онхоот баатрын нэрээр нэрлэгдсэн Онхоот гэх газар одоогийн Баян-Өлгийн Цэнгэлд бий. Галдан бошготын их цэрэг Манжаас дайжин Цэнгэл хайрханы Цагаан голын хавьцаа нэгэн өвөл явахдаа машид туйлдан ядарчээ. Ингээд хоолны эрэлд гарчээ. Цэргүүд дотор явсан тува эрчүүд нэгэн нуурын харзнаас хувингаар ус хутган автал харзны устай хамт хар загас өчнөөнөөрөө баригдсанд ихэд бэлгэшээн өнөөх нуурыг нь “Ачит нуур” хэмээснээр Баян-Өлгийн Цэнгэл сумын мөнөөх нуурын нэр тийн болжээ гэх бодит гэхээр домог бий. Алтайн тувачуудыг тодотгох үүднээс засаг захиргааны нэгжийн талаас нь нэг харъя. Алтайн урианхайн долоон хошуунд хуваагдаж асан тэднийг гурав ангилж байжээ.
 
===Алтайн тувачуудын овог===
Алтайн урианхайн долоон хошуунд хуваагдаж асан тэднийг гурав ангилж байжээ.
Хөх мончоогийн хошуу:
Ховд голын эх болон Шинжаанд буй Цагаан хав зэрэг газарт оршин суух мончоогууд юм. Эл хошуу Бэглиг, Биче, Өөхөн, Хөөг гэсэн дөрвөн сумтай ажгуу. Дотроо адай, ак, галжийн, оорцог, чоод, моол, кара, шунгуур, улуг, хаа хөөг, хара хөөг, донгуур хөөг, монгуш хөөг, газах хөөг, шанагаш хөөг, партагаш хөөг, жалангаш хөөг зэрэг овог, омог бүхий юм. Заримдаа Шар даагийн хошуу ч гэдэг байжээ.
Карасахал/харсахал/, кара төш, онгат, шанагаш, хоёд, овгууд багтана. Харганатын голоор төвлөрөн нутагладаг юм. Түүнээс гадна, каражагдува, сарыжагдува, кызылсоён, өөлэт/өөлд/, мээрэн, хаа дарган, хунза, калга, конгар зэрэг бага овгууд ч буй гэх. Манжийн засаг захиргааны үед Алтайн урианхайчуудыг долоон хошуу урианхай болгоход Алтайн тува дотор нь орж байв.
 
Ховд аймгийн тувачуудын овог:
== Хүн амын тоо ==
1. Донгак- хөег донгак, газак донгак, тос донгак
Баян-Өлгийн суманд 1500 орчим нийт 3,000 орчим хүн (2014 он) Монголд бий. Мөн 300 гаруй (2014 он) цаатанчууд бий.
2. Иргит- галжан иргит, чоод иргит, адай иргит, бэглиг иргит, жоос иргит, улуг суман иргит (сурвалжит овог?)
3. Соён- ак соён, гара соён, кызыл соён
4. Жагдува- ак жагдува, гара жагдува
5. Хөег- донгак хөег, хаа хөег, газак хөег, моол хөег, монгуш хөег, кара хөег
6. Хаалар
7. Хаа дарган
8. Хуулар
 
Цэнгэлийн тувачуудын овог:
Көк мончоог
Иргид
1. Адай иргид
2. Ак иргид
3. Галжан иргид
4. Оорцог иргид
5. Жоод иргид
6. Моол иргид
7. Кара иргид
8. Шунгуур иргид
9. Улуг иргид
Хөег
1. Хаа хөег
2. Кара хөег
3. Донгак хөег
4. Монгуш хөег
5. Хөртүлдээш хөег
6. Газак хөег
7. Шанагаш хөег
8. Партагаш хөег
9. Жалангаш хөег
Ак соён
1. Сараглар
2. Делег
3. Авгаан
4. Бургууд
5. Шуудак
6. Оюн
7. Тоскириш
Кара соён
1. Кара сал
2. Кара төш
3. Онгат
4. Шанагаш
5. Хоед
Кара жагдува
Сарыг жагдува
Кызыл соён
Өөлэт
Мээрэн
Хоед
1. Хара соён хоед
2. Мончоог хоед
 
 
== Цаатан нар ==
Цаатанчууд 19-р зуунд ангийн арьсаар хувцас хийж өмсдөг байсан ч одоо монгол дээл өмсөх болжээ.
 
== Хүн амын тоо ==
Баян-Өлгийн суманд 1500 орчим нийт 3,000 орчим хүн (2014 он) Монголд бий. Мөн 300 гаруй (2014 он) цаатанчууд бий.
 
== Зураг ==
62

edits

Хажуугийн цэс