"Усан боомт"-ны өөр хувилбарууд

Jump to navigation Jump to search
 
=== Нөлөөллийн үнэлгээ ===
Нөлөөллийн үнэлгээ хэд хэдэн чиглэлээр хийгддэг: боомтыг барьсанаар бий болох хүний нийгэм эдийн засгийн өсөлт (хөдөө аж ахуй, ус, эрчим хүч, үер усны аюул), боомт ба усан сангаас үзүүлэх хээрийн ан амьтад байгальд үзүүлэх нөлөөлөл, геологит үзүүлэх нөлөөлөл (газар доорхи усны хөдөлгөөн), хүний амтдрал дахь сөрөг нөлөөлөл (нүүлгэн шилжүүлэлт, [[Архелоги]]йн болон соёлын олдворыг илрүүлэлгүй усанд автуулах, мөн нүүлгэн шилжүүлэх).
Impact is assessed in several ways: the benefits to human society arising from the dam (agriculture, water, damage prevention and power), harm or benefit to nature and wildlife, impact on the geology of an area – whether the change to water flow and levels will increase or decrease stability, and the disruption to human lives (relocation, loss of [[archeological]] or cultural matters underwater).
 
==== Байгаль орчны нөлөөлөл ====
[[File:Dam-pollution.JPG|thumb|WoodМод andболон garbageхогын accumulationхуримтлал dueбоомтын toдээд aхашицад damбий болсон байдал]]
{{main|Усан сангийн байгаль орчны нөлөөлөл}}
{{main|Environmental impacts of reservoirs}}
Боомтоор бий болсон усан сан нь голын экологийн байдалд маш олон эерэг ба сөрөг нөлөөллийг үзүүлдэг. Боомтоос дооших голын хэсэгт жилийн турш тогтмол ус өгөгдөх эсвэл, хөрөөний ир мэт огцом хэлбэлзэлтэй урсац өгөгдөх, зарим тохиолдолд ямар ч ус өгөгдөхгүй байх нь тухай орчинд их нөлөөлж байдаг. Турбинаар өнгөрөх усанд агуулагдах ууссан хагшаасны хэмжээ бага байх учир доод хашицад гарсаныхаа дараа голын ёроолыг угаах зэрэг үр дүнг үзүүлдэг байна. Жишээлбэл, [[Глен Хавцлын боомт]] голын өдөр бүрийн урсацын циклийг өөрчилсөнөөр [[элсэн овгор]] болон зарим хэсэгт [[элэгдэл]] бий болгосон байна.
Reservoirs held behind dams affect many ecological aspects of a river. Rivers topography and dynamics depend on a wide range of flows whilst rivers below dams often experience long periods of very stable flow conditions or saw tooth flow patterns caused by releases followed by no releases. Water releases from a reservoir including that exiting a turbine usually contains very little suspended sediment, and this in turn can lead to scouring of river beds and loss of riverbanks; for example, the daily cyclic flow variation caused by the [[Glen Canyon Dam]] was a contributor to [[sand bar]] [[erosion]].
 
Хуучны боомтуудыг авч үзвэл тэдгээрт загас гаргах ямар нэгэн суваг цувц байдаггүй ба дээд хашицад загаснуудыг хуримтлуулан тэдгээрийн байгалийн амьдралын мөчлөгийг тасладаг байна. Харин [[загас гаргуур]] барьсанаар харьцангуй загасны нүүдэл чөлөөтэй болж түрс шахалт ихсэж тоо толгой нь нэмэгдсэн олон боомтуудын жишээ байна. Гэвч одоогийн загас гаргуур загасны байгалийн амьдрал дахь үйл явц тухайлбал [[түрс (биологи)|түрс шахалт]] гэх мэтийг бүрэн дэмжиж чадахгүй байна. Зарим газарт, залуу загаснуудыг ("жараахай") хагас жилийн турш доод хашицад чиргүүлийн тусламжтайгаар шилжүүлж байсан тохиолдолд байдаг. Судалгаа идэвхитэй хийгддэг газар нутагт турбин ба боомтоос усан орчны амьдралд нөлөөлөх нөлөөлөл бага байгааг тогтоосон байна.
Older dams often lack a [[fish ladder]], which keeps many fish from moving up stream to their natural breeding grounds, causing failure of breeding cycles or blocking of migration paths. Even the presence of a fish ladder does not always prevent a reduction in fish reaching the [[spawn (biology)|spawning]] grounds upstream. In some areas, young fish ("smolt") are transported downstream by [[barge]] during parts of the year. Turbine and power-plant designs that have a lower impact upon aquatic life are an active area of research.
 
Том боомтууд нь тухайн голын экосистемийг хэсгээс нь өгсүүлээд бүхэлд нь өөрчлөх боломжтой байдаг ба усан санд автсан талбайн үнэ цэнэ ихтэй бол их гарз учирна. Мөн том боомтуудын усан сан газар хөдлөлтийн үед хэрхэн хариу үйлчлэл үзүүлэх эсэх талаар нарийн судалгаа тооцоолол хийгдсэн байх ёстой.
A large dam can cause the loss of entire [[ecology|ecosphere]]s, including [[endangered species|endangered]] and [[List of cryptids|undiscovered]] species in the area, and the replacement of the original environment by a new inland lake.
 
DamsБоомтууд are also found to have a role in the increase ofнь [[GlobalДэлхийн Warmingдулаарал|globalдэлхийн warmingдулааралд]]. Theнөлөөлдөг changingгэж waterүздэг. levelsУсан inсангийн damsусны andтүвшний inхэлбэлзэл reservoirsнь areметань one of the main sources forшиг [[Greenhouseхүлэмжийн gasesхий|greenногоон houseхүлэмжийн gasхий]] likeүүсгэх гол нөхцөл methaneболдог.<ref>{{cite web|url=http://frenchtribune.com/teneur/1212763-water-reservoirs-behind-rising-greenhouse-gases|title=Water Reservoirs behind Rising Greenhouse Gases|work=[[French Tribune]]|date=9 August 2012 | accessdate = 9 August 2012}}</ref> WhileХалуун damsорны andбоомтуудын theусан waterсан, behindтэдгээрийн themорчинд coverусны onlyтүвшний aхэлбэлзэлд smallил portionгарсан ofгазарт earth'sбий surface,болох theyбиологийн harbourүйлчилгээнээс biologicalих activityхэмжээний thatхүлэмжийн canхий produce large amounts of greenhouse gasesялгардаг.<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/global-warming/Dams-the-latest-culprit-in-global-warming/articleshow/15403985.cms|title=Dams the latest culprit in global warming|work=[[Times of India]]|date=8 August 2012 | accessdate = 9 August 2012}}</ref>
Large [[reservoir]]s formed behind dams have been indicated in the contribution of [[earthquake|seismic activity]], due to changes in water load and/or the height of the water table.
 
Dams are also found to have a role in the increase of [[Global Warming|global warming]]. The changing water levels in dams and in reservoirs are one of the main sources for [[Greenhouse gases|green house gas]] like methane.<ref>{{cite web|url=http://frenchtribune.com/teneur/1212763-water-reservoirs-behind-rising-greenhouse-gases|title=Water Reservoirs behind Rising Greenhouse Gases|work=[[French Tribune]]|date=9 August 2012 | accessdate = 9 August 2012}}</ref> While dams and the water behind them cover only a small portion of earth's surface, they harbour biological activity that can produce large amounts of greenhouse gases.<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/global-warming/Dams-the-latest-culprit-in-global-warming/articleshow/15403985.cms|title=Dams the latest culprit in global warming|work=[[Times of India]]|date=8 August 2012 | accessdate = 9 August 2012}}</ref>
 
==== Нийгэмд үзүүлэх нөлөөлөл ====
Хүний нийгэмд үзүүлэх нөлөө маш чухал асуудлын нэг. [[Ник Куллатер]] ''Өлсгөлөн дэлхий: Азийн ядуурлын эсрэг Америкийн хүйтэн дайн'' гэсэн бүтээлдээ боомт ба усан сан нь нийтлэг эрх ашигт тулгуурлан хийгдэх ба засгийн газрын эрх мэдэл хүслээр шийдэгддэг гэж дүгнэжээ. Тэрээр нэг жишээ дурьдсан нь Энэтхэгийн дотоод яамны сайд Мораржи Десай 1960 онд тосгоны оршин суугчдад хийсэн ярилцлагандаа хэрэв хамтран ажиллаж дэмжихгүй бол [[Пон боомт]]оос ус өгөхгүй байхаар сануулж байжээ.<ref>Cullather, 110.</ref>
The impact on human society is also significant. [[Nick Cullather]] argues in ''Hungry World: America's Cold War Battle Against Poverty in Asia'' that dam construction requires [[Government|the state]] to displace individual people in the name of the [[common good]], and that it often leads to abuses of the masses by planners. He cites [[Morarji Desai]], Interior Minister of India, in 1960 speaking to villagers upset about the [[Pong Dam]], who threatened to "release the waters" and drown the villagers if they did not cooperate.<ref>Cullather, 110.</ref>
 
Өөр нэг нийтлэг эрх ашгийн төлөө төрийн хүчээр бий болсон боомтын жишээ бол ,Хятадын [[Хөх мөрөн]] дээр баригдсан [[Гурван хавцлын боомт]] нь ([[Америкийн нэгдсэн улс|АНУ]]) [[Хүүвэр боомт]]оос 5 дахин том ба 600км урт усан санг үүсгэж эрчим хүч үйлдвэрлэж байгаа ба сая сая айл өрхийг нүүлгэн шилжүүлж, асар олон үнэт дурсгалт түүхийн олдворууд усан доор автсан ба голын экологийн өөрчлөлтөнд их нөлөөтэй боомтуудын нэг юм.<ref name="Bbc060520">{{cite news
For example, the [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in [[China]] is more than five times the size of the [[Hoover Dam]] ([[United States|U.S.]]), and will create a reservoir 600&nbsp;km long to be used for hydro-power generation. Its construction required the loss of over a million people's homes and their mass relocation, the loss of many valuable archaeological and cultural sites, as well as significant ecological change.<ref name="Bbc060520">{{cite news
| publisher=china-embassy
| url=http://www.china-embassy.org/eng/zt/sxgc/t36502.htm
 
==== Эдийн засагт үзүүлэх нөлөөлөл ====
[[Усны эрчим хүч|Усан цахилгаан станц]]ын барилгын ажил нь [[хүрээлэн буй орчны нөлөөлөл]], голын урсацын олон жилийн судалгаа, боломжит хөндлүүрийн судалгаа гэх мэт нарийн судалгаанаас гадна уламжлалт [[дулааны цахилгаан станц]]тай эсвэл бусад боломжит эрчим хүчний эх үүсвэртэй харьцуулагдаж байж баригдана. Гол дээрх боломжит бүх хөндлүүрүүд эдийн засгийн хувьд ач холбогдолгүй боловч боломжит хөндлүүр нь суурьшлийн бүс буюу эрчим хүч хэрэглэгчээс хол бол цахилгаан эрчим хүч дамжуулах шугамын зардал их байж болно. Гэх мэт өөр өөр маш олон боломжит хувилбар дээр суурилж шийдэлд хүрэх нь чухал байдаг. Мөн тухайн орчны уур амьсгал, гидрологийн богино бага урт хугацааны үечлэл, газрын доорхи усны хөдөлгөөн, цэвдэг хайлалт гэх мэт нөхцөлд хэр мэдрэмтгий, хэрхэн ажиллах төлөвлөгөө, эсвэл сайжруулалтыг тусгаж өгнө. Урсацын урт хугацааны багасалтанд хэт мэдрэмтгий бол усан цахилгаан станцаас өөр эх үүсвэр судалж үзэж болно.
Construction of a [[hydroelectric plant]] requires a long lead-time for site studies, [[hydrological]] studies, and [[environmental impact assessment]]s, and are large-scale projects by comparison to traditional power generation based upon [[fossil fuel]]s. The number of sites that can be economically developed for hydroelectric production is limited; new sites tend to be far from population centers and usually require extensive [[power transmission]] lines. Hydroelectric generation can be vulnerable to major changes in the [[climate]], including variations in [[rainfall]], ground and surface [[water level]]s, and glacial melt, causing additional expenditure for the extra capacity to ensure sufficient power is available in low-water years.
 
Гэхдээ нэгэнт баригдаад ашиглалтанд орсон, засвар үйлчилгээний чанарын өндөр түвшинтэй станц бол бусад төрлийн эх үүсвэрүүдийг бодход хямд төсөр ашигтай ажиллах тохиолдол элбэг бий. Ямарч нүүрс, шатхуун шатаалгүйгээр эрчим хүч гаргах ба цөмийн болон салхины эрчим хүчээс хямд цахилгаан гаргана.{{citation needed|date=August 2007}} Хэрэглээнд тулгуурлаж ажиллаж чаддагаараа [[салхины эрчим хүч]]нээс давуу талтай юм.
Once completed, if it is well designed and maintained, a hydroelectric power source is usually comparatively cheap and reliable. It has no fuel and low escape risk, and as an [[alternative energy]] source it is cheaper than both nuclear and wind power.{{citation needed|date=August 2007}} It is more easily regulated to store water as needed and generate high power levels on demand compared to [[wind power]].
 
== Боомтын эвдрэл ==

Хажуугийн цэс