Тэгш бус гэрээнүүд

Тэгш бус гэрээнүүд (Unequal Treaties) гэдэг нь 19-р зуунаас 20-р зууны эхэн үе хүртэл Зүүн Азийн орнууд (ялангуяа Манж Чин гүрэн, Токүгавагийн үеийн Япон, Жосон улсын үеийн Солонгос) болон эзэрхэг гүрнүүдийн (Их Британи, Франц, Герман, Австри-Унгар, Японы эзэнт гүрэн, Итали, Португал, АНУ, Орос) хооронд байгуулагдсан цуврал хэлэлцээрүүдийг хэлдэг. Эдгээр гэрээг ихэвчлэн Азийн орнууд цэргийн хүчинд автаж ялагдсаны дараа, эсвэл Барууны гүрнүүдийн цэргийн заналхийлэл дор хүчээр байгуулдаг байв. Гэрээний нөхцөлүүд нь бараг бүхэлдээ Азийн талын хүлээх үүрэг хариуцлагыг зааж өгдөг байсан бөгөөд үүнд газар нутгаа таслан өгөх, дайны нөхөн төлбөр төлөх, худалдааны боомтуудыг нээх, гаалийн тарифыг хянах эрхээсээ татгалзах, гадаадын иргэдэд шүүхийн гадуурх эрх олгох зэрэг заалтууд багтдаг байжээ.

1920-иод онд Хятадад үндэсний үзэл, империализмыг эсэргүүцэх хөдөлгөөн өрнөхөд Гоминдан болон Хятадын Коммунист Нам хоёулаа 1840-өөс 1950 оны хооронд Хятад улс тусгаар тогтнол, бүрэн эрхээ хэрхэн алдсаныг тодорхойлохын тулд энэхүү ойлголтыг ашигласан байна. "Тэгш бус гэрээ" хэмээх нэр томьёо нь Хятадын "Гутамшгийн зуун жил", ялангуяа гадаадын гүрнүүдэд олгосон концесс (тусгай бүсүүд) болон гэрээт боомтуудаар дамжуулан гаалийн бие даасан байдлаа алдсантай шууд холбогддог бөгөөд өнөөдөр ч Хятадын гадаад бодлогын гол чиг хандлагад хүчтэй нөлөөлсөөр байна.

Япон, Солонгос улсууд ч мөн адил өөрсдийн үндэсний бүрэн эрхт байдлыг сулруулсан хэд хэдэн гэрээг тэмдэглэхдээ энэ нэр томьёог ашигладаг. Тухайлбал, Япон болон Чин улс Солонгостой 1876 оны Япон-Солонгосын гэрээ, 1882 оны Манж-Солонгосын гэрээг тус тус байгуулж, Солонгосын нутаг дэвсгэрт давуу эрх эдлэх болсон. Мөн Мэйжийн шинэчлэлийн дараах Япон улс Хятад-Японы нэгдүгээр дайнд ялалт байгуулж, Солонгос дахь нөлөөллөө бэхжүүлсний зэрэгцээ Хятадын эргийн боомтууд болон газар нутгийг хянах зорилгоор Хятадын эсрэг тэгш бус гэрээнүүдийг хүчээр тулгаж эхэлсэн түүхтэй.

Хятад дахь тэгш бус гэрээнүүд

Хятадын түүхэнд "Тэгш бус гэрээнүүд" гэдэг нь 19-р зуунаас 20-р зууны эхэн үед гадаадын гүрнүүдээс Чин улсад хүчээр тулгасан нэг талыг барьсан хэлэлцээрүүдийг хэлнэ. Эдгээр гэрээ нь Чин улс цэргийн дайралтад бууж өгсөн эсвэл заналхийлэлд өртсөний дараа зурагддаг байв. Нөхцөлүүд нь зөвхөн Чингийн талын хүлээх үүргийг зааж, газар нутаг хуваах, нөхөн төлбөр төлөх, боомтуудыг нээх, тарифын бие даасан байдлаа алдах, гадаадын иргэдэд шүүхийн гадуурх эрх олгохыг шаарддаг байжээ. Хамгийн анхны "тэгш бус гэрээ" нь Хар тамхины нэгдүгээр дайны үеэр хийгдсэн 1841 оны Чуэнпигийн конвенцын хэлэлцээр, түүний дараа байгуулагдсан 1842 оны Наньжингийн гэрээ байв. Эдгээр тэгш бус гэрээнүүд нь бүгд гадаадын гүрнүүдэд "хамгийн соёлт үндэстэн" байх эрхийг баталгаажуулж байсан тул аль нэг гадаад улс Хятадад нэмэлт давуу эрх олж авмагц бусад гадаадын гүрнүүд ч мөн адил тэрхүү давуу эрхийг автоматаар эдлэх нөхцөл бүрджээ.

Энэхүү нэр томьёог 1920-иод онд Сунь Ятсэнь "гэрээт зуун жил"-ийн хугацаанд байгуулагдсан гэрээнүүдийг тодорхойлохын тулд олон нийтэд түгээсэн байна. Хятадын үндэсний үзэл болон империализмыг эсэргүүцэх үзэл өсөн нэмэгдэхийн хэрээр Гоминдан болон Хятадын Коммунист Нам хоёулаа 1840-өөд оноос эхэлсэн бүрэн эрхт байдлын алдагдлыг илэрхийлэхэд энэ концепцыг ашиглах болов.

Америкийн түүхч Дун Ван 20-р зууны эхэн үеэс хойших улс төрийн үг хэллэг дэх энэ нэр томьёоны хэрэглээг үнэлэхдээ: "Хэдийгээр энэ хэллэгийг өргөнөөр ашиглаж ирсэн ч тодорхой, нэг мөр утга санаа дутагдалтай байдаг бөгөөд Хятад болон гадаад орнуудын хооронд байгуулагдсан гэрээнүүдээс яг хэдийг тэгш бус гэрээнд тооцох вэ гэдэг дээр нэгдсэн тохиролцоо байдаггүй" гэж тэмдэглэжээ. Гэсэн хэдий ч Хятадын түүх бичлэгийн хүрээнд энэ хэллэгийг ихэвчлэн цэргийн заналхийллийн дараа Хятад улс асар их хэмжээний санхүүгийн нөхөн төлбөр төлөх, худалдааны боомтуудыг нээх, газар нутгаа таслан өгөх эсвэл түрээслэх, гадаадын нөлөөллийн бүсүүдэд бүрэн эрхээ шилжүүлэн өгөхөд хүрсэн олон тооны тохиолдлуудыг заахад ашигладаг.

Хятад-Америкийн синологич (хятад судлаач) Иммануэль Хсүгийн тэмдэглэснээр хятадууд гадаадын гүрнүүдтэй байгуулсан гэрээнүүдээ тэгш бус гэж үзэж байсан шалтгаан нь "эдгээр гэрээг үндэстнүүд бие биетэйгээ эрх тэгш харилцаж, хэлэлцээ хийх замаар бус, харин дайны дараа Хятадад хүчээр тулгасан, мөн Хятадын бүрэн эрхт байдалд халдаж, түүнийг хагас колоничлолын статустай болгож бууруулсанд оршиж байв" гэжээ.

гэрээнүүд		он	Хүчээр хүлээлгэсэн	Хүчээр тулгагдсан
Монголоор	хятад нэр
Наньжингийн гэрээ	南京條約	1842	Их Британи	Чин Улс
Богуэн гэрээ	虎門條約	1843	Их Британи
Ванхиагийн гэрээ	中美望廈條約	1844	Америкийн Нэгдсэн Улс
Вампоагийн гэрээ	黃埔條約	1844	Франц
Кантоны гэрээ	中瑞廣州條約	1847	Швед
Кулжагийн гэрээ	中俄伊犁塔爾巴哈臺通商章程	1851	Хаант Орос улс
Айгуны гэрээ	璦琿條約	1858	Хаант Орос улс
Тяньжингийн гэрээ	天津條約	1858	Франц
			Их Британи
			Хаант Орос Улс
			Америкийн Нэгдсэн Улс
Бээжингийн конвенци	北京條約	1860	Их Британи
			Франц
			Хаант Орос улс
Тяньжиний хоёрдугаар гэрээ	中德通商条约	1861	Пруссийн хаант улс
Чефогийн гэрээ	煙臺條約	1876	Их Британи
Ливадиагийн гэрээ	里瓦幾亞條約	1879	Хаант Орос улс
Санкт-Петербургийн гэрээ	伊犁條約	1881	Хаант Орос Улс
Тяньжиний гуравдугаар	中法新約	1885	Франц
Манж-Португалын Бээжин дэх гэрээ	中葡北京條約	1887	Португал
Шимонсэкийн гэрээ	馬關條約	1895	Япон
Лобановын гэрээ	中俄密約	1896	Хаант Орос улс
Ляодунгийн буланг шилжүүлэх гэрээ	旅大租地条约	1898	Хаант Орос улс
Хонг Конгийг шилжүүлэх гэрээ	展拓香港界址專條	1898	Бх Британи
Кванчаогийн гэрээ	廣州灣租界條約	1899	Франц
Ихэтуанийн протокол	辛丑條約	1901	Их Британи
			Америкийн Нэгдсэн Улс
			Япон
			Хаант Орос улс
			Франц
			Германи
			Итали
			Австри-Унгар
			Белги
			Испани
			Голланд
Манж-Шведийн гэрээ	中瑞通商條約	1908	Швед
Симлагийн конвенц	西姆拉條約	1914	Их Британи	Бүгд Найрамдах Хятад Улс
21 шаардлага	二十一條	1915	Япон
Хятад-Японы хамтарсан батлан хамгаалах хэлэлцээр	中日共同防敵軍事協定	1918	Япон
Танггу гэрээ	塘沽協定	1933	Япон