Төвөд судлал
Төвөд судлал (төвөд. བོད་རིག་པ།, англи. Tibetology, орос.Тибетология) Төвөдийн хэл, түүх, эдийн засаг, соёл, урлаг, шашин шүтлэг, философи, угсаатны зүй, материаллаг болон оюун санааны соёлын дурсгалыг судалдаг шинжлэх ухаан юм.
Энэ чиглэлээр мэргэшсэн эрдэмтдийг Төвөд судлаачид гэж нэрлэдэг.
Төвөд хэлээрх анхны бичвэрүүд (ойрад гаралтай бололтой) 8-р зууны үед Монголд гарч ирсэн. Гэсэн хэдий ч Төвөд судлалын шинжлэх ухааны хөгжил 19-р зууны эхний хагаст эхэлсэн гэж үздэг.
17-р зуунд иезуит ламтан Антонио де Андраде (1580–1634) болон бусад цөөн хэдэн хүн Гуге (Баруун Төвөд) хаант улсын Цапаранг (1626) хотод жижиг номлол, сүм байгуулжээ. Ладакийн хаан (1631) хаант улсыг эзлэн авахад номлол нуран унав. Нэг зуун жилийн дараа өөр нэгэн иезуит болох Италийн Ипполито Десидери (1684–1733)-ийг Төвөд рүү илгээсэн нь Лхас хотод байх зөвшөөрөл авч, тэндээ 5 жил (1716–1721) Төвөдийн хийдэд амьдарч, лам нарын хэл, шашин шүтлэг болон Төвөдийн бусад ёс заншлыг судалжээ. Тэрээр Христийн шашны сургаалын талаар төвөд хэлээр хоёр ном хэвлүүлжээ. Харьяаллын зөрчилдөөний улмаас (даалгаврыг иезуитүүдэд биш, Капучинуудад даалгасан) Десидери Төвөдийг орхин Итали руу буцаж очоод үлдсэн амьдралынхаа туршид Төвөдийн тухай түүхэн тэмдэглэлээ хэвлүүлжээ. Тэдгээрийг 4 боть болгон Opere Tibetane буюу "Опере Тибете" (Ром; 1981–1989) нэртэйгээр эмхэтгэсэн. Десидериг анхны Төвөд судлаач гэж үзэж болох бөгөөд тэрээр Төвөдийг Европт таниулахад ихээхэн хувь нэмэр оруулсан юм.
Энэ нь бараг нэгэн зэрэг төвөд хэлний анхны Европын толь бичиг, дүрмийг (тус тус англи, орос хэлээр) эмхэтгэсэн Кёрёши Чома Шандор (1784–1842), Яков Шмидт нарын нэрстэй салшгүй холбоотой юм. Тэдний ажлыг хожим нь Филипп Эдуар Фуко, Антон Шиффнер, Сарат Чандра Дас болон төвөд материалыг Европын хэл рүү хөрвүүлж эхэлсэн бусад хэл шинжлэлийн мэргэжилтнүүд үргэлжлүүлжээ. Анхдагч үүргүүдийн нэг нь Төвөдийн түүхийг судалж, энэ зорилгоор Хятадын түүх судлалыг анх удаа өргөнөөр ашигласан Оросын хятад судлаач Никита Бичуринд харьяалагддаг байжээ.
20-р зууны дунд үед Баруун Европт Төвөдийн талаарх эрдэм шинжилгээний сонирхол эрчимжсэн. Англи эрдэмтэн Чарльз Белл, Францын Ж.Бакот, Италийн Жузеппэ Туччи зэрэг эрдэмтэн, аялагчид өөрсдийн улс оронд Төвөд судлалын сургуулиудыг байгуулсан. Тэд хээрийн судалгааныхаа үеэр Төвөдийн эд зүйлс, бичвэрүүдийн томоохон цуглуулга цуглуулж, олон тооны зураг, гэрэл зураг цуглуулсан байна.
Монгол дахь Төвөд судлал
[засварлах | кодоор засварлах]Монгол Улсын ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгээс эрдэм шинжилгээний "Төвөд судлал" сэтгүүл эрхлэн гаргадаг. Энэ нь Олон улсын эрх бүхий ISSN 2308-2828 дугаартай, төвөд хэлт утга зохиол, сурвалж судлалын эрдэм шинжилгээний сэтгүүл болно.