Төв аймаг

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
— «Төв (аймаг)» гээд холбогдов —
Харайх: Удирдах, Хайлт
Төв аймаг
Төа-мб.png
аймаг
Манзушир хийдийн туурь

Сүлд туг

Сүлд тэмдэг
Монгол орон дахь Төв аймаг
Улс Монгол улс Монгол (МУ)
Аймаг Төв
Сум (27) 27 сумтай
Баг 97 багтай
Аймгийн төв Зуунмод
Газар нутаг 74,042.37 км²
Хүн ам (тоол.) 2010 онд 85,168 хүн [1]
- МУ-ын иргэн 84,983 хүн (99.8%) [2]
Хүн ам (тооц.) 2011 онд 88,277 хүн
Нягт сийрэг 2011 онд 1.19 хүн/км²
Ард түмэн үндсэндээ монгол, 2000 оны
тооллогоор 94.3% - халх
Нутгийн олон Төв аймгийнхан
Урьд цагт Ихэнх нь Түшээт хан аймагт
1923-1931 он Ихэнх нь Богдхан уулын аймагт
1931 он Төв аймаг үүссэн
Засаг дарга Жигжидийн Батжаргал (МАН)
Цагийн бүс Улаанбаатарын цаг (ГЦ+8)
Утасны дуг. +976 127
Шуудан-дугаар 41000
ТХ-таних дугаар ТӨ
Цахим хуудас tov.gov.mn (монголоор)

ТөвМонгол улсын дорнод төв биед оршдог аймаг. Засаг захиргааны төв — Зуунмод хот.

74 мянган км² нутаг дэвсгэр, 88 мянган оршин суугчтай. Дотроо 27 суманд хуваагддаг.

Газар зүй[засварлах | edit source]

Байрлал[засварлах | edit source]

Төв аймаг Монгол улсын дорнод төв хэсэгт 74,042.37 км² газар эзлэн оршдог. Дундаа Улаанбаатар нийслэлийг хүрээлж, бусад талаараа Хэнтий, Говьсүмбэр, Дундговь, Өвөрхангай, Булган, Сэлэнгэ зургаан аймагтай хиллэнэ.

Газрын тогтоц[засварлах | edit source]

Далайн түвшнээс дээш дунджаар 1200-1500 м өргөгдсөн. Хэнтийн нуруу, Заамарын нуруу, Зоргол хайрхан, Хустайн нуруу зэрэг уулархаг гадаргуутай. Асралт хайрхан (2800 м), Богд хан, Батхаан зэрэг уулс бий.

Нутаг дэвсгэрийн 16.4 хувийг ой мод, 36.5 хувийг хээрийн бүс эзэлдэг.

Газар зүйн байршлаар Хангай, Хэнтийн уулархаг, Дорно Монголын талархаг мужид багтана.

Нутгийн хойд хэсгийн уулын өргөн хөндийнүүд нь газар тариаланд тохиромжтой хүрэн бор хөрстэй, өмнөд хэсэг нь гүвээ толгод бүхий тал хээр газар юм.

Ус мөрөн[засварлах | edit source]

Хэрлэн, Туул зэрэг том жижиг 30 гаруй голтой. Жанчивлан, Цайдам, Цахир зэрэг бүрд нууруудтай.

Амьтан ургамал[засварлах | edit source]

Сэлбэ голын эхэн. Майхан толгой

Аймгийн нутгийн өмнө ба баруун хэсгээр хээр талын хүрэн, цайвар хүрэн хөрстэй, зүүн хойд хэсгээр нь ам хөндийн бараан хөрс, уулын ой, нугын саарал хөрс тархжээ.

Хангай, Хэнтийн салбар уулсад хуш, шинэс, улиас, бургас, нарс, яшил, яргай зэрэг янз бүрийн модтой, өрөл, мойл, үхрийн нүд, нохойн хошуу зэрэг жимс, сонгино, хөмөл, таана, мангир, халиар, гичгэнэ, мөөг зэрэг хүнсний ургамал, чихэр өвс, чацаргана мэтийн ховор болон дэгд, бадаана, таван салаа, тарваган шийр, алтан гагнуур зэрэг эмийн ургамал ургана.

Төв аймагт буга согоо, хандгай, аргаль угалз, хойлог, хун зэрэг 16 зүйлийн дархан цаазат амьтдаас гадна хэрэм, тарвага, үнэг, хярс, гахай, баавгай, шилүүс зэрэг агнуурын ач холбогдолтой 30 гаруй төрлийн араатан, жигүүртэн бий.

Хүн ам зүй[засварлах | edit source]

Хүн амын тоо, сумаар. 2010 он.

Төв аймаг 2010 онд 83,838 мянган оршин суугчтай байсан бол 2014 онд 90,049 хүнтэй болсон.

Аймгийн хүн амын тоон цуваа. 1941-2014 он[3]
1941 1950 1961 1970 1980 1990 1992 он 2000 2010 2014
66,248 49,106 53,619 64,972 79,680 103,943 112,855 99,268 83,838 90,049

Аймгийн төв Зуунмод хот буюу Зуунмод сум 13339 хүнтэй, Батсүмбэр (6913), Заамар (6568) сум харьцангуй олон хүнтэй бол Аргалант (1371), Баянцагаан (1401) харьцангуй цөөн оршин суугчтай байна.

Хүн амын 16 хувь хот газар (Зуунмод), 84 хувь хөдөө амьдардаг. Бичиг үсэг мэддэг — 97.5 хувь.[4]

Ард түмэн[засварлах | edit source]

Төв аймгийн хүн ардын 99.8 хувь Монгол улсын иргэн, 98.2 хувь монгол үндэстэн, 94.2 хувь халх ястан байна.

Монгол хэлээр хэлэлцэнэ. Дийлэнх олонх нь буддын шашин, тодруулвал шарын шашин шүтдэг.

Төв аймгийн ард түмэн (1989, 2000 оны тооллого)[5]
Яс үндэс Хүн ам
1989 тоол.
Эзлэх хувь
1989 тоол.
Хүн ам
2000 тоол.
Эзлэх хувь
2000 тоол.
Халх ястан 94,773 94.6% 93,604 94.2%
Хасаг үндэстэн 2,167 2.2% 1,065 1.1%
Буриад ястан 590 0.6% 856 0.9%
Дөрвөд ястан 727 0.7% 770 0.8%
Баяд ястан 317 0.3% 745 0.8%
Урианхай ястан 420 0.4% 524 0.5%
Тува ястан 269 0.23% 500 0.5%
Захчин ястан 160 0.2% 202 0.2%
Өөлд ястан 61 0.1% 171 0.2%
Бусад ястан 420 0.4% 614 0.6%
Гадаадын иргэн 179 0.2% 217 0.2%
Нийт хүн ам 100,088 100% 99,266 100%

Нутгийн хуваарь[засварлах | edit source]

Газрын зураг
Нутгийн хуваарь

Төв аймаг дараах 27 сум, цааш 97 баг болж хуваагдана.

Сумын нэр
(хотыг тодоор)
Багийн
тоо
Хүн амын тооцоо Талбай
(км²)[6]
2000[7] 2005[8] 2011[9]
1 Алтанбулаг 4 3,452 3,144 2,996 5.9 мян.
2 Аргалант 2 1,929 1,881 1,577 1.6 мян.
3 Архуст 2 829 1,563 1,236 5.9 мян.
4 Батсүмбэр 4 6,534 6,310 6,789 2.5 мян.
5 Баян 3 2,309 2,064 2,002 2905
6 Баяндэлгэр 2 1,801 1,173 1,321 2.2 мян.
7 Баянжаргалан 3 1,786 1,573 1,531 2376
8 Баян-Өнжүүл 3 2,771 2,539 2,088 4.0 мян.
9 Баянхангай 2 1,634 1,524 1,406 1.0 мян.
10 Баянцагаан 5 2,787 2,349 1,801 6.2 мян.
11 Баянцогт 3 2,323 1,928 1,820 1.5 мян.
12 Баянчандмань 3 3,243 3,286 3,783 0.6 мян.
13 Борнуур 4 4,288 4,480 4,854
14 Бүрэн 5 3,685 3,266 3,012 3.75 мян.
15 Дэлгэрхаан 3 2,438 1,993 1,663 2.2 мян.
16 Жаргалант 4 5,921 5,740 6,296 2.1 мян.
17 Заамар 4 6,053 5,923 5,280 2.9 мян.
18 Зуунмод 6 14,771 14,692 15,277
19 Лүн 3 3,765 2,572 2,609 2.6 мян.
20 Мөнгөнморьт 3 2,174 1,909 2,065
21 Өндөрширээт 4 2,553 1,893 1,833 2.8 мян.
22 Сүмбэр 2 1,980 1,581 1,740 0.36 мян.
23 Сэргэлэн 5 2,233 1,816 2,016 3.7 мян.
24 Угтаалцайдам 3 3,389 2,400 2,527 1.5 мян.
25 Цээл 5 3530 2444 2508 1.6 мян.
26 Эрдэнэ 5 3345 3442 3736 8.0 мян.
27 Эрдэнэсант 5 5605 5006 4511 3.1 мян.
Аймгийн дүн 97 98,362 88,491 88,277 74,042

Түүх[засварлах | edit source]

Бичиг үсэг сурж буй 1947-1950 он.

Төв аймгийн нутаг дэвсгэр Чин улсын үед халхын Түшээт хан аймгийн нутаг байв.

Монгол улс тусгаар тогтносны дараа 1923 оны 10 сард «Богд хан уулын аймаг» хэмээгдсэн ба Төв аймгийн Лүн сумын нутаг Өвөр долоод гэдэг газар засаг захиргааны төвөө барин суусан ба энэ үеийг Төв аймаг үүсэн байгуулагдсан он болгон тэмдэглэдэг.

1923 онд Богд хан уулын аймаг 21 хошуу 82 сум, 1227 арваныг багтаав байв.

1931 онд аймгийн нэрийг «Төв» хэмээв. Төв аймгаас үе үе сумыг хөрш аймгуудад таслан өгч байсан бөгөөд 1933 онд 36 сум, 312 багтай байсан бол дараа 1944 болоход 22 сумтай үлджээ.

1931-ээс 1942 оныг хүртэл засаг захиргааны төв нь Улаанбаатарт байсан ба 1942 онд Богд хан уулын өвөр Зуун модны ам, Манзушир хутагтын сүмийн хажуу дахь сэрүүн дэнжэд шилжүүлэн гэр барьжээ. 1966 оноос Зуунмод хотын зэрэг авчээ.[10]

1992 оноос хойш Төв аймаг 27 сумтай байна. Үүнд энгийнээр Зуунмод хот буюу засаг захиргааны нэрээр Зуунмод сум багтаж байгаа.

Аймгийн дарга[засварлах | edit source]

Төв аймгийн даргаар дараах хүмүүс ажиллаж байв:

  1. Дархан чин ван Пунцагдорж (1923-1924)
  2. Нагнаадоржийн Санжаажамц (1924-1932)
  3. Годонгийн Шагдар (1932-1934)
  4. Жадамбын Цэрэннадмид (1935-1938)
  5. Дольсүрэнгийн Өлзийт (1938-1940)
  6. Сономпилын Бямбаа (1940-1942)
  7. Пунцагийн Лувсангомбо (1942-1944)
  8. Цэвээний Гомбосүрэн (1944-1945)
  9. Чимэдбалжирын Адъяа (1945-1946)
  10. Цагааны Ёндонжамц (1946-1947)
  11. Сэдэдийн Түвдэн (1947-1951)
Аймгийн төв — Зуунмод хот

12. Зандраагийн Жамъяандампил (1951-1952)
13. Жүгдэрийн Чойдог (1952-1954)
14. Янживын Бадамжав (1954-1959)
15. Цэнджавын Жамсран (1959-1974)
16. Човдоронгийн Дашдэмбэрэл (1974-1985)
17. Жамбын Гомбожав (1985-1991)
18. Сандагийн Гончиг (1991-1996)
— Пүрэвдоржийн Цэрэн /үүрэг./ (1996-1997)
20. Цэгмэдийн Батболд (1997-2000)
21. Мондооны Мэндбилэг (2000-2004)
22. Цэдэвдоржийн Энхбат (2004-2012)
23. Доржийн Баярбат (2012 - )

Аж ахуй[засварлах | edit source]

Дэд бүтэц[засварлах | edit source]

Зуны байгаль

Аймгийн нутаг дэвсгэрт Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хот байрладаг, харилцаа холбоо, авто, төмөр зам зэрэг үйлдвэрлэлийн дэд бүтэц харьцангуй сайтай. Сүүлийн жилүүдэд Япон, Өмнөд Солонгос, Хятад, Герман зэрэг улсын муж, хотуудтай тогтоосон харилцаа улам хөгжиж байна.

Аж үйлдвэр[засварлах | edit source]

Чулуун нүүрс, төмрийн хүдэр, хар тугалга, гянтболд, усан ба утаат болор, жонш, оюу, номин, гятгануур мана, цагаан тугалга зэрэг ашигт малтмалтай.

Алдар гавьяатан[засварлах | edit source]

Төв аймгаас Монгол улсын төр нийгэм, урлаг соёл, спорт, эрдэм ухаан, ажил хөдөлмөрийн салбар салбарын алдар цуутан төрөн гарчээ.

Үүнд Монгол улсын баатар - 2, хөдөлмөрийн баатар - 55, ардын зүтгэлтэн - 23, төрийн шагналт - 13, салбар салбарын гавьяат зүтгэлтэн - 200-аад, шинжлэх ухааны акедемич - 6, доктор профессер 150 гаруй, тод манлай уяач -3, манлай уяач -20, улсын аварга цолтой бөх -3, улсын цолтой бөх - 60 гаран байна.[11]

Улсын баатар[засварлах | edit source]

  • Дуламдоржийн Самдан (1918-1939) — Борнуур

Хөдөлмөрийн баатар[засварлах | edit source]

Төв аймагт төрсөн - 32
  • Агваандоржийн Авирмэд – саальчин
  • Цэрэндашийн Цэрэн-Очир – комбайнч
  • Намсрайн Нацагдорж
  • Н.Батдорж
  • С.Гомбо
  • Найдангийн Дэмбэрэлдорж
  • Жамсрангийн Самбуу – улс төрч
  • Гиваагийн Содномдагва
  • Дашбалжирын Намсрай
  • Банзарын Төмөрдорж
  • Балдангийн Ажваа – хоньчин
  • Чойжинжавын Дугарсүрэн
  • Пунцагдоржийн Базаррагчаа
  • Тангадын Сүрэнхүү
  • Цэрэндоржийн Хорлоо - саальчин
  • Чойжамцын Баяраа - тракторч

Бусад алдартан[засварлах | edit source]

Спорт:

Урлаг:

Улс төр, нийгэм:

Мөн үзэх[засварлах | edit source]

Цахим холбоос[засварлах | edit source]

Commons
Викимедиа дуу дүрсний сан: Төв аймгийн зураг

Эх сурвалж[засварлах | edit source]