Төмөр (химийн элемент)

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Төмөр,  26Fe
Мөнгөлөг металлын бүдүүлэг хэсгүүд
Iron Spectrum.jpg
Ерөнхий шинж чанарууд
Нэр, тэмдэг төмөр, Fe
Гадаад байдал саарал туяатай металлын гялтгар
Англи дуудлага /ˈ.ərn/
EYE-urn
Төмөр-ийн үелэх систем дэх байрлал
Устөрөгч (диатомт металл бус)
Гели (инерт хий)
Лити (шүлтийн металл)
Берилли (газрын шүлтэт металл)
Бор (химийн элемент) (металлоид)
Нүүрстөрөгч (полиатомт металл бус)
Азот (диатомт металл бус)
Хүчилтөрөгч (диатомт металл бус)
Фтор (диатомт металл бус)
Неон (инерт хий)
Натри (шүлтийн металл)
Магни (газрын шүлтэт металл)
Хөнгөн цагаан (шилжилтийн дараах металл)
Цахиур (металлоид)
Фосфор (полиатомт металл бус)
Хүхэр (полиатомт металл бус)
Хлор (диатомт металл бус)
Аргон (инерт хий)
Кали (шүлтийн металл)
Кальци (газрын шүлтэт металл)
Сканди (шилжилтийн металл)
Титан (шилжилтийн металл)
Ванади (шилжилтийн металл)
Хром (шилжилтийн металл)
Манган (шилжилтийн металл)
Төмөр (химийн элемент) (шилжилтийн металл)
Кобальт (шилжилтийн металл)
Никель (шилжилтийн металл)
Зэс (шилжилтийн металл)
Цайр (шилжилтийн металл)
Гали (шилжилтийн дараах металл)
Германи (металлоид)
Арсени (металлоид)
Селен (полиатомт металл бус)
Бром (диатомт металл бус)
Криптон (инерт хий)
Рубиди (шүлтийн металл)
Стронци (газрын шүлтэт металл)
Иттри (шилжилтийн металл)
Циркони (шилжилтийн металл)
Ниоби (шилжилтийн металл)
Молбиден (шилжилтийн металл)
Технеци (шилжилтийн металл)
Рутени (шилжилтийн металл)
Роди (шилжилтийн металл)
Паллади (шилжилтийн металл)
Мөнгө (шилжилтийн металл)
Кадми (шилжилтийн металл)
Инди (шилжилтийн дараах металл)
Цагаан тугалга (шилжилтийн дараах металл)
Сурьма (металлоид)
Теллур (металлоид)
Иод (диатомт металл бус)
Ксенон (инерт хий)
Цези (шүлтийн металл)
Бари (газрын шүлтэт металл)
Лантан (лантаноид)
Цери (лантаноид)
Празиодим (лантаноид)
Неодим (лантаноид)
Промети (лантаноид)
Самари (лантаноид)
Европи (лантаноид)
Гадолини (лантаноид)
Терби (лантаноид)
Диспрози (лантаноид)
Голми (лантаноид)
Ерби (лантаноид)
Тули (лантаноид)
Иттерби (лантаноид)
Лютеци (лантаноид)
Гафни (шилжилтийн металл)
Тантал (шилжилтийн металл)
Вольфрам (шилжилтийн металл)
Рени (шилжилтийн металл)
Осми (шилжилтийн металл)
Ириди (шилжилтийн металл)
Цагаан алт (шилжилтийн металл)
Алт (шилжилтийн металл)
Мөнгөн ус (шилжилтийн металл)
Талли (шилжилтийн дараах металл)
Хар тугалга (шилжилтийн дараах металл)
Висмут (шилжилтийн дараах металл)
Полони (шилжилтийн дараах металл)
Астат (металлоид)
Радон (инерт хий)
Франци (шүлтийн металл)
Ради (газрын шүлтэт металл)
Актини (актиноид)
Тори (актиноид)
Протактини (актиноид)
Уран (актиноид)
Нептуни (актиноид)
Плутони (актиноид)
Америци (актиноид)
Кюри (актиноид)
Беркли (актиноид)
Калифорни (актиноид)
Эйнштейни (актиноид)
Ферми (актиноид)
Менделееви (актиноид)
Нобели (актиноид)
Лоуренси (актиноид)
Рутерфорди (шилжилтийн металл)
Дубни (шилжилтийн металл)
Сиборги (шилжилтийн металл)
Бори (шилжилтийн металл)
Хасси (шилжилтийн металл)
Мейтнери (unknown chemical properties)
Дармштадти (unknown chemical properties)
Рентгени (unknown chemical properties)
Копеници (шилжилтийн металл)
Унунтри (unknown chemical properties)
Флерови (шилжилтийн дараах металл)
Унунпенти (unknown chemical properties)
Ливермори (unknown chemical properties)
Унунсепти (unknown chemical properties)
Унунокти (unknown chemical properties)


Fe

Ru
мангантөмөркобальт
Цэнэгийн тоо (Z) 26
Атом масс (±) (Ar) 55.845(2)[1]
Элементийн ангилал   шилжилтийн металл
Бүлэг, блок бүлэг 8, d-блок
Үе үе 4
Электрон бүтэц [Ar] 3d6 4s2
давхрага бүрт
2, 8, 14, 2
Физик шинж чанарууд
Төлөв хатуу
Хайлах температур 1811 K ​(1538 °C, ​2800 °F)
Буцлах температур 3134 K ​(2862 °C, ​5182 °F)
Нягт т.т. 7.874 g/cm3
шингэн үед,х.т. 6.98 g/cm3
Хайлах энтальп 13.81 kJ/mol
Уурших энтальп 340 kJ/mol
Хувийн дулаан шингээлт 25.10 J/(mol·K)
Уурын даралт
P (Pa) 1 10 100 1 k 10 k 100 k
at T (K) 1728 1890 2091 2346 2679 3132
Атомын шинж чанар
Исэлдэлтийн зэрэг −4, −2, −1, +1,[2] +2, +3, +4, +5,[3] +6 ​(амфотер исэл)
Цахилгаан сөрөг чанар Полингийн шаталбар: 1.83
Ионжилтын энерги 1 дэхь: 762.5 kJ/mol
2 дахь: 1561.9 kJ/mol
3 дахь: 2957 kJ/mol
(илүү үзэх)
Атомын радиус эмпирик: 126 pm
Ковалент радиус нам спин: 132±3 pm
өндөр спин: 152±6 pm
Бусад
Талст бүтэц бие-төвтэй куб (бтк)
Body-centered cubic crystal structure for төмөр

a=286.65 pm
Талст бүтэц тал-төвтэй куб (ттк)
Face-centered cubic crystal structure for төмөр

1185–1667 K-ий хооронд
Дууны хурд нарийн савх 5120 m/s (т.т.) (электролит)
Дулааны тэлэлт 11.8 µm/(m·K) (at 25 °C)
Дулаан дамжуулалт 80.4 W/(m·K)
Цахилгаан эсэргүүцэл 96.1 nΩ·m (at 20 °C)
Кюригийн температур 1043 K
Соронзон чанар ферросоронзон
Юнгийн модуль 211 GPa
Хөдөлгөх модуль 82 GPa
Эзлэхүүний модуль 170 GPa
Пуассоны коэффициент 0.29
Моосын хатуулаг 4
Викерсийн хатуулаг 608 MPa
Бринеллийн хатуулаг 200–1180 MPa
CAS дугаар 7439-89-6
Түүх
Нээсэн МЭӨ 5000-с өмнө
Хамгийн тогвортой изотопууд
изо БДТ ХЗҮ ЗТ ЗЭ (MeV) ЗБ
54Fe 5.8% >3.1×1022 жил (β+β+) 0.6800 54Cr
55Fe син 2.73 жил ε 0.231 55Mn
56Fe 91.72% 56Fe нь 30 нейтронтой үед тогтвортой
57Fe 2.2% 57Fe нь 31 нейтронтой үед тогтвортой
58Fe 0.28% 58Fe нь 32 нейтронтой үед тогтвортой
59Fe син 44.503 хоног β 1.565 59Co
60Fe син 2.6×106 жил β 3.978 60Co
Хаалтан дахь задралыг таамаглаж байгаа, одоогоор гүйцэд судлагдаагүй
үзэх · хэлэлцэх · засах· эх сурвалж

Төмөр (лат. ferrum) нь Fe химийн тэмдэг, 26 атомын дугаар бүхий химийн элемент. Мөнгөлөг цагаан өнгөтэй, өргөн тархсан металл. Дэлхийн цөмийн 90% орчмыг, харин Дэлхийн царцдаст 5% агуулагдана. Дэлхийн нийт массын 35% нь төмөр байдаг.

Байгаль дээр төмрийн 54Fe, 56Fe, 57Fe, 58Fe гэсэн изотопууд байдгаас, хамгийн өргөн тархалттай нь 56Fe, (ойролцоогоор 91.754%) юм. Fe2+ ион нь биологийн бүх биетэд зайлшгүй шаардлагатай химийн элемент болно.

Төмрийг маш эртнээс (МЭӨ 4000 жил орчмоос) хүн төрөлхтөн ашиглаж эхэлсэн ба орчин үеийн гол хэрэглээ нь ган гаргаж авах юм. Төмрийг төмрийн хүдрээс ялгаж авах ба байгаль дээр цэврээрээ бараг тохиолдохгүй.

Байгальд орших[засварлах | edit source]

Төмөр байгаль дээр тархалтаараа хөнгөн цагааны дараа орно. Төмөр байгальд янз бүрийн исэл, сульфид, силикат байдалтай оршино. Төмрийн соронзон гүр - Fe3 O4, төмрийн улаан гүр - Fe2O3, төмрийн хүрэн гүр - 2Fe2O3.3H2O, пирит (колчедан) - FeS2. Дан төмөр зөвхөн огторгуйгаас унадаг солирт байна.

Гарган авах[засварлах | edit source]

Төмрийн оксидуудыг устөрөгчөөр ангижруулж буюу төмрийн давсыг цахилгаанаар задалж дан цэвэр төмөр гарган авч болно. Fe2O3+3H2=2Fe+3H2O

Физик шинж[засварлах | edit source]

Мөнгөлөг цагаан өнгөтэй.Нягт нь 7,85г\см3,хайлах температур нь1539oС байна. Төмөр соронзонд татагдах чанартай байдгаараа бусад металлуудаас онцлог байдаг.

Хими шинж[засварлах | edit source]

4Fe+3O2=2Fe2O3 4Fe+2H2O+3O2=2Fe2O3.2H2O зэв үүсгэнэ. 2Fe+3Cl2=2FeCl3 Fe+H2SO4=2FeSO4+H2 Fe+2Hcl=FeCl2+H2 Төмрийн \II\ нэгдлүүд ихэвчлэн бүдэг ногоон,төмрийн\III\нэгдлүүд бор шар өнгөтэй байна.

Хэрэглээ[засварлах | edit source]

Төмрийг ихэвчлэн хайлш\ган,ширэм\байдлаар машин техникийн эд анги хийхэд хэрэглэнэ.Төмрийн сульфатын талст гидрат\FeSO4.2H2O\-г модыг ялзрахаас хамгаалж модонд шингээж хэрэглэдэг.

Чухал нэгдэл[засварлах | edit source]

Fe(OH)3 - Гидроксид нь сул амфотер шинжтэй, усанд уусдаггүй, коллоид үүсгэдэг, хүчилд уусаж давс үүсгэх ба шүлтийн халуун уусмалаар үйлчлэхэд феррит гэдэг (NaFeO) давс үүсгэнэ. FeSO4.7H2O - Төмрийн байван нь цайвар ногоон өнгөтэй талст бодис юм. ХАА-н хортон устгах, будаг бэх үйлдвэрлэхэд, модыг хамгаалахад хэрэглэнэ. FeCl3-г органик будаг гаргах, цус тогтооход хэрэглэнэ.

  1. Standard Atomic Weights 2013. Commission on Isotopic Abundances and Atomic Weights
  2. Ram, R. S. and Bernath, P. F. (2003). "Fourier transform emission spectroscopy of the g4Δ-a4Δ system of FeCl". Journal of Molecular Spectroscopy 221 (2). DOI:10.1016/S0022-2852(03)00225-X.
  3. Demazeau, G. (1982). "Recent developments in the field of high oxidation states of transition elements in oxides stabilization of Six-coordinated Iron(V)". Zeitschrift für anorganische und allgemeine Chemie 491: 60. DOI:10.1002/zaac.19824910109.